Rozpoznawanie brył w klasach 4–6

Bryły to figury przestrzenne, czyli takie, które zajmują miejsce w otoczeniu. W przeciwieństwie do figur płaskich mają nie tylko długość i szerokość, ale też wysokość. W życiu codziennym spotykamy je cały czas: pudełko, puszka, piłka czy rożek do lodów to przykłady brył.

Przy opisywaniu brył używa się kilku ważnych pojęć. Ściana to powierzchnia bryły. Krawędź to odcinek, wzdłuż którego spotykają się dwie ściany. Wierzchołek to punkt, w którym spotykają się krawędzie. Nie każda bryła ma wszystkie te elementy — na przykład kula nie ma krawędzi ani wierzchołków.

Graniastosłup to bryła, która ma dwie jednakowe podstawy. Te podstawy są równoległe i leżą naprzeciw siebie. Pomiędzy nimi znajdują się ściany boczne.

Najważniejsze przy rozpoznawaniu graniastosłupa jest to, że jego podstawą może być różny wielokąt: trójkąt, prostokąt, pięciokąt i inne. Jeśli podstawą jest trójkąt, mamy graniastosłup trójkątny. Jeśli podstawą jest prostokąt, otrzymujemy szczególny graniastosłup.

Prostopadłościan to graniastosłup, którego wszystkie ściany są prostokątami. Sześcian to szczególny prostopadłościan — wszystkie jego ściany są kwadratami. Dlatego każdy sześcian jest prostopadłościanem, a każdy prostopadłościan jest graniastosłupem.

Ostrosłup ma tylko jedną podstawę. Ta podstawa jest wielokątem, na przykład trójkątem, kwadratem albo prostokątem. Ściany boczne ostrosłupa są trójkątami.

Bardzo ważną cechą ostrosłupa jest to, że wszystkie ściany boczne spotykają się w jednym punkcie. Ten punkt to wierzchołek ostrosłupa. Dzięki temu bryła wygląda jak ma „szpic” albo „czubek”.

Nazwę ostrosłupa często tworzy się od kształtu podstawy. Jeśli podstawa jest kwadratem, to jest to ostrosłup czworokątny. Jeśli podstawa jest trójkątem, to jest to ostrosłup trójkątny.

Walec ma dwie kołowe podstawy oraz jedną powierzchnię boczną. Nie ma wierzchołków. Z wyglądu przypomina puszkę albo rolkę papieru.

Stożek ma jedną kołową podstawę i jeden wierzchołek. Jego powierzchnia boczna zwęża się ku górze. Przypomina rożek do lodów lub czapkę urodzinową.

Kula jest całkowicie zaokrąglona. Nie ma ani ścian płaskich, ani krawędzi, ani wierzchołków. Najłatwiej skojarzyć ją z piłką.

Te trzy bryły różnią się od graniastosłupów i ostrosłupów tym, że mają powierzchnie zaokrąglone. Właśnie to bardzo pomaga w rozpoznawaniu ich na rysunkach i w rzeczywistości.

Najlepiej zadawać sobie kilka prostych pytań. Czy bryła ma jedną podstawę czy dwie podstawy? Czy podstawy są kołowe, czy są wielokątami? Czy bryła ma wierzchołek, a może nie ma go wcale? Czy jej powierzchnie są płaskie, czy zaokrąglone?

Jeśli bryła ma dwie jednakowe podstawy, to jest to graniastosłup. Jeśli ma jedną podstawę i trójkątne ściany boczne spotykające się w jednym punkcie, to jest to ostrosłup. Jeśli ma dwie kołowe podstawy, to jest to walec. Jeśli ma jedną kołową podstawę i czubek, to jest to stożek. Jeśli jest całkowicie zaokrąglona, to jest to kula.

Dobrze jest też szukać przykładów wokół siebie. Dzięki temu łatwiej zapamiętać cechy brył i szybciej je odróżniać.

Bryły nie są tylko w podręczniku. Sześcian można zobaczyć w kostce do gry. Prostopadłościan przypomina pudełko po butach lub cegłę. Walec to na przykład puszka albo bateria. Stożek przypomina rożek do lodów. Kula to piłka.

Warto pamiętać, że niektóre przedmioty tylko przypominają bryły matematyczne. W matematyce patrzymy na ich ogólny kształt, a nie na drobne szczegóły. Dlatego piłka jest traktowana jak kula, mimo że ma wzory i szwy.