Ilustracja do zestawu: Podkarpacki Konkurs z Biologii - różnorodność roślin i zwierząt

Biologia

Podkarpacki Konkurs z Biologii - różnorodność roślin i zwierząt

Szkoła podstawowa
40 fiszek50 pytań w 5 etapachnotatka

Mszaki, paprotniki, rośliny nago- i okrytozalążkowe, tkanki i organy roślin, kwiaty, owoce, nasiona i sposoby ich rozsiewania. Tkanki zwierzęce, bezkręgowce i kręgowce, cykle rozwojowe pasożytów i owadów oraz rodzime płazy, gady i rośliny chronione. Dwa obowiązkowe doświadczenia: chłonięcie wody przez mchy i kiełkowanie nasion.

Podcast

Ładuję…

1.Mszaki - budowa i rozwój

Zielona roślinka mchu to gametofit z łodyżką, listkami i chwytnikami zamiast korzeni; mchy nie mają prawdziwych tkanek przewodzących. Po zapłodnieniu, do którego potrzebna jest woda, rozwija się sporofit: stopa osadzona w gametoficie oraz seta zakończona puszką z zarodnikami.

2.Doświadczenie: chłonięcie wody przez mchy

Problem: czy mchy chłoną wodę? Suchy mech waży się, zanurza w wodzie, odsącza i waży ponownie; próbą kontrolną jest taki sam mech niezanurzony. Masa namoczonego mchu wyraźnie rośnie, więc mchy chłoną i magazynują wodę.

3.Paprotniki - cechy wspólne

Paprotniki (paprociowe, widłakowe, skrzypowe) mają korzenie, łodygę, liście i tkanki przewodzące. Dominuje u nich sporofit, który wytwarza zarodniki - u paproci, np. nerecznicy, w zarodniach na spodzie liści. Z zarodnika wyrasta drobne przedrośle.

4.Widłaki a skrzypy - jak je rozpoznać?

Widłak ma płożącą się łodygę gęsto pokrytą drobnymi listkami, a zarodnie zwykle w kłosach. Skrzyp polny wiosną wytwarza brunatne pędy zarodnionośne z kłosem, a później zielone pędy płonne z okółkami cienkich gałązek.

5.Sosna zwyczajna - roślina nagozalążkowa

Ma igły wyrastające po dwie oraz szyszki męskie, wytwarzające pyłek przenoszony przez wiatr, i szyszki żeńskie. Zalążki leżą odkryte na łuskach szyszek żeńskich, więc nie powstaje owoc, a nasiona mają skrzydełko.

6.Tkanki roślinne: twórcza i okrywająca

Dzięki podziałom komórek tkanki twórczej, np. w stożkach wzrostu i kambium, roślina rośnie. Tkanka okrywająca chroni roślinę: w skórce liści i młodych pędów występują aparaty szparkowe, a także mogą występować włoski; starsze pędy i korzenie zwykle okrywa korek.

7.Miękisz i tkanka wzmacniająca

Miękisz asymilacyjny przeprowadza fotosyntezę, spichrzowy gromadzi zapasy, a powietrzny (u roślin wodnych) zawiera dużo powietrza. Tkanka wzmacniająca usztywnia roślinę: zwarcica w rosnących częściach, a twardzica z martwych komórek o grubych ścianach.

8.Tkanki przewodzące: drewno i łyko

Drewno przewodzi wodę z solami mineralnymi od korzeni w górę rośliny; jego naczynia to martwe komórki. Łyko przewodzi produkty fotosyntezy z liści do innych części rośliny, np. do korzeni i owoców.

9.Korzeń - funkcje i modyfikacje

Korzeń utrzymuje roślinę w podłożu i pobiera wodę z solami mineralnymi. Modyfikacje: korzeń spichrzowy marchwi gromadzi zapasy, korzenie czepne bluszczu przytrzymują go na podporze, a ssawki jemioły wnikają do drewna drzewa żywiciela.

10.Łodyga - funkcje i modyfikacje

Łodyga podpiera liście i kwiaty oraz przewodzi substancje między korzeniem a liśćmi. Modyfikacje: kłącze to podziemna łodyga, bulwa pędowa ziemniaka gromadzi skrobię, rozłogi truskawki tworzą nowe rośliny, a ciernie głogu chronią przed zjedzeniem.

11.Liść - funkcje i modyfikacje

W liściu zachodzi fotosynteza, a przez aparaty szparkowe wymiana gazowa i parowanie wody. Modyfikacje: ciernie kaktusa ograniczają utratę wody, wąsy grochu czepiają się podpór, liście rosiczki są pułapkami na owady, a mięsiste liście cebuli gromadzą zapasy.

12.Budowa kwiatu

Działki kielicha chronią pąk, a barwne płatki korony wabią owady. Pręcik składa się z nitki i pylnika, w którym powstaje pyłek; słupek ma znamię, szyjkę i zalążnię z zalążkami.

13.Zapylenie i zapłodnienie u okrytozalążkowych

Zapylenie to przeniesienie pyłku na znamię słupka - przez wiatr (drobne kwiaty bez barwnej korony) lub przez owady (barwne, pachnące kwiaty z nektarem). Po zapłodnieniu z zalążka powstaje nasiono, a z zalążni owoc, który okrywa nasiona.

14.Budowa nasiona

Nasiono okrywa łupina nasienna, która chroni zarodek. Zarodek ma korzeń zarodkowy, pęd zarodkowy i liścienie; zapasy pokarmowe leżą w tkance odżywczej, a u fasoli w grubych liścieniach.

15.Doświadczenie: wpływ czynników na kiełkowanie nasion

Problem badawczy: jakie czynniki wpływają na kiełkowanie nasion fasoli? Próba kontrolna: nasiona na wilgotnej wacie, w temperaturze pokojowej, z dostępem powietrza. W każdej próbie badawczej zmienia się tylko jeden czynnik: sucha wata, niska temperatura (np. lodówka), brak tlenu albo ciemność. Wynik: nasiona kiełkują w próbie kontrolnej i w ciemności, a bez wody, w zimnie i bez tlenu - nie. Wniosek: do kiełkowania potrzebne są woda, odpowiednia temperatura i tlen; wpływ światła zależy od gatunku.

16.Owoce suche - typy i przykłady

Owoce suche pękające to strąk (groch, fasola), łuszczyna (rzepak, kapusta) i torebka (mak). Owoce suche niepękające to ziarniak (zboża), niełupka (słonecznik) i orzech (leszczyna).

17.Owoce mięsiste i rzekome

Jagoda (borówka, porzeczka, pomidor) ma wiele nasion w soczystym miąższu, a pestkowiec (wiśnia, śliwa) jedno nasiono zamknięte w twardej pestce. Jabłko i truskawka to owoce rzekome, bo tworzy je też dno kwiatowe.

18.Rozmnażanie wegetatywne roślin

To rozmnażanie bez nasion, np. z rozłogów, bulw lub sadzonek; potomstwo jest genetycznie identyczne z rośliną macierzystą. Przy szczepieniu część wyrosła ze zrazu ma te same geny co roślina, z której pobrano zraz, a podkładka zachowuje własne geny.

19.Rozprzestrzenianie nasion i owoców

Anemochoria to rozprzestrzenianie nasion i owoców przez wiatr (puch mniszka, skrzydełka klonu), hydrochoria - przez wodę (lekkie owoce unoszone przez wodę), a zoochoria - przez zwierzęta (zjadane owoce mięsiste, czepne owoce łopianu).

20.Rośliny chronione w Polsce

Ochroną ścisłą objęte są m.in. sasanka łąkowa i obuwik pospolity, a częściową m.in. cis pospolity i większość torfowców. Konwalia majowa, często uważana za chronioną, nie jest gatunkiem chronionym.

21.Znaczenie roślin w przyrodzie i gospodarce

Rośliny wytwarzają tlen i pokarm, dają zwierzętom schronienie, a mchy magazynują wodę i tworzą torfowiska. Rośliny użytkowe dają człowiekowi żywność (zboża, np. pszenica i żyto, oraz ziemniak sprowadzony z Ameryki Południowej), drewno (sosna, dąb), włókno (len) i leki (rumianek pospolity).

22.Tkanki zwierzęce - rodzaje i funkcje

Nabłonkowa okrywa ciało i wyściela narządy; łączna (np. krew, kostna, tłuszczowa) transportuje, podpiera i magazynuje; mięśniowa kurczy się (gładka w ścianach narządów wewnętrznych, poprzecznie prążkowana szkieletowa i sercowa); nerwowa z neuronów przewodzi impulsy.

23.Parzydełkowce

Parzydełkowce (stułbia, chełbia) żyją w wodzie jako polipy lub meduzy. Mają czułki z komórkami parzydełkowymi do chwytania ofiar i obrony, a otwór gębowy prowadzi do jamy chłonąco-trawiącej.

24.Płazińce

Mają ciało spłaszczone grzbieto-brzusznie. Wypławek żyje wolno w wodach słodkich, a tasiemce to pasożyty jelita: nie mają układu pokarmowego i wchłaniają pokarm całą powierzchnią ciała. Ciało tasiemca tworzą główka, szyjka i człony; końcowe człony są wypełnione jajami.

25.Tasiemiec uzbrojony - cykl rozwojowy

Świnia (żywiciel pośredni) połyka jaja wydalone przez człowieka, a w jej mięśniach rozwijają się wągry. Po zjedzeniu niedogotowanej wieprzowiny z wągrami człowiek staje się żywicielem ostatecznym: dorosły tasiemiec żyje w jelicie cienkim; gdy człowiek połknie jaja, w jego ciele mogą rozwinąć się wągry (wągrzyca) i jest on wtedy żywicielem pośrednim.

26.Tasiemiec nieuzbrojony - cykl i profilaktyka

Bydło (żywiciel pośredni) połyka jaja, a człowiek zaraża się, jedząc niedogotowaną wołowinę z wągrami; dorosły tasiemiec z przyssawkami, bez haczyków, żyje w jelicie cienkim. Przed tasiemczycą chroni kontrola weterynaryjna i dokładne gotowanie mięsa, a przed połknięciem jaj tasiemca uzbrojonego - higiena.

27.Nicienie

Mają ciało obłe, wydłużone i niepodzielone na pierścienie. Żyją w glebie i w wodzie albo jako pasożyty, np. glista ludzka i owsik ludzki; owsikiem zaraża się przez brudne ręce, więc chroni przed nim higiena.

28.Glista ludzka - cykl rozwojowy

Nie ma żywiciela pośredniego. Jaja z kałem trafiają do gleby i po kilku tygodniach stają się zakaźne, a człowiek połyka je z brudnych rąk lub niemytych warzyw. Larwy wędrują z krwią przez wątrobę i serce do płuc, potem do gardła i znów do jelita cienkiego.

29.Pierścienice

Ich ciało jest podzielone na pierścienie. Dżdżownica ma szczecinki i siodełko, oddycha wilgotną skórą, a drążąc korytarze, spulchnia i użyźnia glebę. Pijawka lekarska ma przyssawki i żywi się krwią.

30.Stawonogi - cechy i grupy

Mają odnóża członowane i chitynowy oskórek, który zrzucają podczas linienia. Owady mają 3 pary odnóży, 1 parę czułków i tchawki; pajęczaki 4 pary odnóży i brak czułków; skorupiaki 2 pary czułków i skrzela.

31.Przeobrażenie owadów - dwa typy

Przeobrażenie zupełne: jajo - larwa - poczwarka - imago (np. motyle, chrząszcze, błonkówki). Przeobrażenie niezupełne: jajo - larwa - imago, bez stadium poczwarki (np. szarańczaki, ważki).

32.Mięczaki

Mają miękkie, niepodzielone ciało: worek trzewiowy okrywa płaszcz, który zwykle wytwarza muszlę, a do poruszania służy noga. Należą do nich ślimaki, np. winniczek, małże i głowonogi.

33.Ryby - przystosowania do życia w wodzie

Ryby to zmiennocieplne kręgowce, zwykle o ciele pokrytym śluzem i łuskami; oddychają skrzelami, które u ryb kostnoszkieletowych osłania wieczko skrzelowe. Linia boczna wyczuwa ruch wody, a u większości ryb zapłodnienie jest zewnętrzne i samice składają ikrę.

34.Płazy - życie w wodzie i na lądzie

Mają nagą, wilgotną skórę ze śluzem, a wymiana gazowa zachodzi w płucach i przez skórę. U żab i ropuch z jaj złożonych w wodzie (skrzek) wylęgają się kijanki oddychające skrzelami, które przechodzą przeobrażenie w postać dorosłą.

35.Gady - przystosowania do życia na lądzie

Pokrycie ciała stanowi sucha skóra z rogowymi łuskami, chroniąca przed utratą wody; gady oddychają tylko płucami. Mają zapłodnienie wewnętrzne i składają jaja na lądzie, ale u żmii zygzakowatej i jaszczurki żyworodnej rodzą się żywe młode (jajożyworodność).

36.Ptaki - przystosowania do lotu

Ptaki to stałocieplne kręgowce pokryte piórami. Lot ułatwiają lekki szkielet i worki powietrzne połączone z płucami. Zapłodnienie jest wewnętrzne, a jaja z wapienną skorupką ptaki wysiadują.

37.Ssaki - cechy wspólne

Mają ciało pokryte sierścią i gruczoły mlekowe, którymi samice karmią młode. Oddychają płucami, a wdech wspomaga przepona. Ssaki łożyskowe są żyworodne: zarodek rozwija się w macicy, odżywiany przez łożysko.

38.Zmiennocieplność a stałocieplność

Zmiennocieplne ryby, płazy i gady mają temperaturę ciała zależną od otoczenia; płazy i gady zimą zapadają w odrętwienie. Stałocieplne ptaki i ssaki utrzymują stałą temperaturę ciała, a ciepło zatrzymują pióra, sierść i tkanka tłuszczowa.

39.Rodzime płazy i gady

Rodzime płazy i gady są w Polsce chronione. Żmija zygzakowata to jedyny jadowity wąż Polski, zwykle z ciemnym zygzakiem na grzbiecie; zaskroniec ma żółte plamy za głową, padalec to beznoga jaszczurka, a salamandra plamista jest czarno-żółta.

40.Znaczenie zwierząt w przyrodzie i gospodarce

Zwierzęta są ogniwami łańcuchów pokarmowych, owady zapylają kwiaty, a dżdżownice spulchniają i użyźniają glebę. Dla człowieka są źródłem pokarmu i surowców, np. wełny, a niektóre są szkodnikami upraw albo pasożytami.

Notatka

Mszaki, paprotniki i rośliny nasienne

Grupy roślin odróżnia się po trzech cechach: czy mają tkanki przewodzące, czy wytwarzają nasiona i gdzie leżą zalążki.

nie mają prawdziwych tkanek przewodzących. Dominuje u nich zielona roślinka, czyli gametofit, a sporofit z puszką wyrasta na niej po zapłodnieniu w obecności wody. Mchy zatrzymują wodę, a torfowce uczestniczą w tworzeniu torfowisk, na których powstaje torf.

mają korzenie, , liście i tkanki przewodzące, a dominuje u nich sporofit. Podobnie jak mszaki, rozmnażają się przez zarodniki, a nie przez nasiona.

Nasiona wytwarzają rośliny nagozalążkowe i okrytozalążkowe. U nagozalążkowych zalążki nie są zamknięte w zalążni; u sosny leżą na łuskach szyszek żeńskich. Rodzime nagozalążkowe to m.in. świerk, jodła, modrzew, cis i jałowiec. Tylko okrytozalążkowe mają zalążki zamknięte w zalążni, dlatego tylko one wytwarzają owoce.

Kladogram

Paprotnika przypisuje się do grupy po wyglądzie pędów:

paprociowe
często duże liście ze skupieniami zarodni na spodzie, np. nerecznica
widłakowe
płożąca się łodyga pokryta gęsto drobnymi listkami, zarodnie zwykle w kłosach
skrzypowe
pędy zwykle z okółkami cienkich gałązek, a u skrzypu polnego także osobne pędy z kłosem zarodni

Chłonięcie wody przez mchy bada się, ważąc mech przed namoczeniem i po odsączeniu, albo mierząc ubytek wody. Do cylindra z odmierzoną wodą wkłada się suchy mech, a po jego wyjęciu i odsączeniu wody z powrotem do cylindra odczytuje się, ile wody ubyło. Mchów nie zbiera się w rezerwatach, a większość torfowców jest pod ochroną.

Tkanki i organy roślin

Budowa każdej tkanki roślinnej odpowiada jej zadaniu:

tkanka twórcza
stale dzielące się komórki, np. w stożkach wzrostu i w kambium; dzięki nim roślina rośnie
tkanka okrywająca
skórka, np. skórka liścia z aparatami szparkowymi, a na starszych pędach i korzeniach zwykle korek
miękisz
asymilacyjny prowadzi fotosyntezę, spichrzowy gromadzi zapasy, a powietrzny u roślin wodnych zawiera dużo powietrza
tkanka wzmacniająca
zwarcica w częściach rosnących i twardzica z martwych komórek o grubych ścianach
tkanki przewodzące
drewno prowadzi wodę z solami mineralnymi w górę, a łyko rozprowadza produkty fotosyntezy z liści
Budowa wewnętrzna liścia (przekrój poprzeczny)

Kilka tkanek widać w przekroju liścia. Z góry i z dołu okrywa go skórka górna i skórka dolna. Przez aparaty szparkowe w czasie fotosyntezy pobiera dwutlenek węgla i oddaje tlen; tędy też paruje woda. Środkiem biegnie wiązka przewodząca z drewnem i łykiem.

, łodyga i liść mogą się przekształcać i przejmować nowe zadania. To samo zadanie pełnią czasem organy różnego pochodzenia.

Zadaniez korzeniaz łodygiz liścia
gromadzenie zapasówkorzeń marchwibulwa ziemniakamięsiste liście cebuli
czepianie się podpórkorzenie czepne bluszczu-wąsy grochu
ochrona przed zjedzeniem-ciernie głogu-
ograniczanie utraty wody--ciernie kaktusa
pobieranie wody i soli mineralnych z żywicielassawki jemioły--
chwytanie owadów--pułapki rosiczki
tworzenie nowych roślin-rozłogi truskawki-

Ważne

Pochodzenia przekształconego organu nie ustala się po jego zadaniu, bo to samo zadanie pełnią różne organy - rozstrzyga budowa organu.

Kwiat, nasiono i kiełkowanie

Kwiat służy do rozmnażania płciowego. W pylniku pręcika powstaje pyłek, a w zalążni słupka leżą zalążki.

Najpierw zachodzi zapylenie, czyli przeniesienie pyłku na znamię słupka. Dopiero po nim może nastąpić zapłodnienie. Potem zalążek rozwija się w nasiono, a zalążnia w owoc.

zdradza sposób zapylenia. Kwiaty zapylane przez wiatr są zwykle drobne i nie mają barwnej korony. Kwiaty zapylane przez owady często wabią je barwą, zapachem i nektarem.

Kwiaty a sposób zapylenia

Nową roślinę tworzy zarodek: z korzenia zarodkowego i pędu zarodkowego wyrastają korzeń i pęd. Pokarmu dostarcza mu tkanka odżywcza albo grube liścienie, a łupina nasienna go chroni.

Do kiełkowania nasiono potrzebuje wody, odpowiedniej temperatury i tlenu; wpływ światła zależy od gatunku. Każdy czynnik sprawdza się w osobnej próbie badawczej.

Zapamiętaj

Próba kontrolna ma te same warunki co próba badawcza z wyjątkiem jednego - badanego czynnika.

Rolę tlenu można sprawdzić, umieszczając jednakowe grupy nasion fasoli na tak samo wilgotnej wacie w dwóch identycznych komorach. W komorze kontrolnej jest powietrze, a w komorze badawczej utrzymuje się atmosferę bez tlenu. W obu komorach temperatura, oświetlenie i czas obserwacji są takie same. Jeśli kiełkują tylko nasiona w komorze kontrolnej, wynik wskazuje, że fasola potrzebuje tlenu do kiełkowania.

Owoce, rozsiewanie i rozmnażanie wegetatywne

Typ owocu ustala się kilkoma pytaniami. Czy owoc jest suchy, czy mięsisty? Czy suchy owoc po dojrzeniu pęka? Czy owoc mięsisty ma wiele nasion, czy jedno nasiono w twardej pestce?

Do suchych pękających należą strąk, łuszczyna i torebka. Suchymi niepękającymi są ziarniak, niełupka i orzech. Mięsista jagoda zwykle ma wiele nasion, a pestkowiec zwykle jedno, w twardej pestce. W powstawaniu owocu rzekomego uczestniczy oprócz zalążni inna część kwiatu, np. dno kwiatowe. Określenie „rzekomy” dotyczy pochodzenia, więc owoc rzekomy może być mięsisty. Owoc zbiorowy powstaje z kilku zalążni jednego kwiatu, jak u maliny.

Typy owoców

Owoce i nasiona roznoszą wiatr (anemochoria), woda (hydrochoria) i zwierzęta (zoochoria). Wiatr przenosi lekkie nasiona lub owoce z puchem albo skrzydełkiem, np. nasiona sosny. Zwierzę rozsiewa nasiona, gdy zjada owoc albo gdy czepny owoc przyczepi się do jego sierści.

Rozmnażanie wegetatywne zachodzi bez nasion, z części rośliny, np. z kłączy, cebul albo odrostów korzeniowych. Nowe rośliny mają takie same geny jak roślina macierzysta, więc zachowują jej cechy. Roślina wyrosła z nasienia powstałego po zapłodnieniu może mieć cechy inne niż roślina, z której zebrano nasiona.

Znaczenie roślin, rośliny użytkowe i chronione

W przyrodzie rośliny wytwarzają tlen i pokarm oraz dają zwierzętom schronienie. Mchy zatrzymują wodę, a torfowce uczestniczą w tworzeniu torfowisk.

Człowiekowi rośliny dają żywność, drewno, włókno i leki. W Polsce uprawia się m.in. jęczmień, owies, burak cukrowy i rzepak. Drewna dostarczają m.in. świerk, buk i brzoza. Do roślin leczniczych należą m.in. dziurawiec zwyczajny i pokrzywa zwyczajna, a lipa jest rośliną miododajną.

Gatunki chronione wymienia rozporządzenie o ochronie gatunkowej roślin. Ochroną ścisłą objęte są m.in. rosiczka okrągłolistna i lilia złotogłów. Ochroną częściową objęte są m.in. śnieżyczka przebiśnieg i cis pospolity.

Gatunek, którego nie ma w rozporządzeniu, nie jest objęty ochroną gatunkową, nawet jeśli wiele osób tak sądzi. Dotyczy to np. przylaszczki pospolitej i kaliny koralowej.

Tkanki zwierzęce i bezkręgowce

Każda tkanka zwierzęca ma swoje miejsce i zadanie w ciele:

nabłonkowa
pokrywa powierzchnię ciała i wnętrze narządów
łączna
m.in. krew oraz tkanka kostna, chrzęstna i tłuszczowa; transportuje, podpiera i magazynuje
mięśniowa
kurczy się; gładka buduje ściany narządów wewnętrznych, a poprzecznie prążkowana mięśnie szkieletowe i serce
nerwowa
neurony przewodzą impulsy

Grupę bezkręgowca rozpoznaje się przede wszystkim po kształcie i podziale ciała:

parzydełkowce
polip albo meduza, czułki z komórkami parzydełkowymi
płazińce
ciało spłaszczone grzbieto-brzusznie
nicienie
ciało obłe, wydłużone, bez podziału na pierścienie
pierścienice
ciało złożone z pierścieni
stawonogi
odnóża członowane i chitynowy oskórek zrzucany przy linieniu
mięczaki
miękkie ciało z nogą i płaszczem, który zwykle wytwarza muszlę

dzieli się na grupy po liczbie odnóży i czułków. Owad ma 3 pary odnóży i parę czułków, a pajęczak 4 pary odnóży i nie ma czułków. Skorupiak ma 2 pary czułków. Owady oddychają tchawkami, a skorupiaki skrzelami.

3 pary

odnóża owada

4 pary

odnóża pajęczaka

2 pary

czułki skorupiaka

Do należą ślimaki, małże i głowonogi.

Pasożyty i przeobrażenie owadów

Wiele pasożytów przechodzi rozwój w dwóch różnych żywicielach.

Zapamiętaj

W żywicielu ostatecznym pasożyt osiąga dojrzałość płciową, a w żywicielu pośrednim rozwijają się jego larwy. Wągier to postać larwalna m.in. tasiemca uzbrojonego i nieuzbrojonego.

Oba tasiemce dorastają w jelicie cienkim człowieka. ma na główce haczyki i przyssawki, a jego żywicielem pośrednim jest świnia. ma tylko przyssawki, a żywicielem pośrednim jest bydło. Człowiek, który połknie jaja tasiemca uzbrojonego, sam może stać się jego żywicielem pośrednim (wągrzyca).

nie ma żywiciela pośredniego. Jej larwy wędrują z krwią przez wątrobę i serce do płuc, a przez gardło wracają do jelita.

Przed tasiemczycą nabytą przez zjedzenie mięsa z wągrami chroni badanie weterynaryjne mięsa i jego dokładne ugotowanie albo upieczenie. Higiena, zwłaszcza mycie rąk, ogranicza ryzyko połknięcia jaj tasiemca uzbrojonego, glisty lub owsika. Przed glistą chroni także dokładne mycie warzyw.

Większość owadów rozwija się z przeobrażeniem. W przeobrażeniu zupełnym między larwą a imago, czyli postacią dorosłą, występuje poczwarka, np. u muchówek. W przeobrażeniu niezupełnym larwa przechodzi w imago bez stadium poczwarki, np. u pluskwiaków.

Przeobrażenie owadów

Kręgowce, rodzime płazy i gady, znaczenie zwierząt

Gromady kręgowców odróżnia się po pokryciu ciała, narządach wymiany gazowej i sposobie rozmnażania.

GromadaPokrycie ciałaWymiana gazowaRozmnażanie
rybyłuski i śluzskrzelazwykle zapłodnienie zewnętrzne, ikra
płazynaga, wilgotna skórapłuca i skóra, kijanka - skrzelaskrzek w wodzie, przeobrażenie
gadysucha skóra, rogowe łuskitylko płucazapłodnienie wewnętrzne, zwykle jaja na lądzie
ptakipiórapłuca połączone z workami powietrznymijaja z wapienną skorupką
ssakisierśćpłuca, wdech wspomaga przeponałożyskowe żyworodne, mleko

Ryby, i gady są zmiennocieplne: ich temperatura ciała zależy od otoczenia. i są stałocieplne, a ciepło zatrzymują pióra, sierść i tkanka tłuszczowa. Sucha skóra z łuskami chroni gady przed utratą wody.

są w Polsce pod ochroną. Rozpoznaje się je po cechach charakterystycznych:

żmija zygzakowata
jedyny jadowity wąż Polski, zwykle z ciemnym zygzakiem na grzbiecie
rzekotka drzewna
płaz, który wspina się po roślinach
kumaki
jaskrawo ubarwiony brzuch
traszki
płazy z ogonem, w okresie godowym w wodzie, samce wielu gatunków z grzebieniem; salamandra plamista jest czarno-żółta

Zwierzęta są ogniwami łańcuchów pokarmowych, owady zapylają kwiaty, a zwierzęta zjadające owoce rozsiewają nasiona. Dżdżownice drążą korytarze, dzięki czemu gleba staje się pulchniejsza i żyźniejsza. Człowiekowi zwierzęta dają pokarm i surowce, ale niektóre niszczą uprawy albo pasożytują.

W skrócie

  • 01Mszaki i paprotniki rozmnażają się przez zarodniki, a rośliny nago- i okrytozalążkowe przez nasiona; owoc mają tylko okrytozalążkowe.
  • 01U mszaków przeważa zielony gametofit, a u paprotników sporofit, który ma już tkanki przewodzące.
  • 02Drewno prowadzi wodę z solami mineralnymi od korzeni w górę, a łyko rozprowadza produkty fotosyntezy z liści po roślinie.
  • 02Organy spichrzowe, czepne i ciernie mogą powstać z różnych organów, więc pochodzenie modyfikacji ocenia się po budowie.
  • 03Po zapyleniu i zapłodnieniu z zalążka powstaje nasiono z zarodkiem, a z zalążni owoc.
  • 03Do kiełkowania nasiona potrzebują wody, odpowiedniej temperatury i tlenu, a wpływ światła zależy od gatunku.
  • 04Owoce mogą być suche pękające, suche niepękające albo mięsiste. Określenia „rzekomy” i „zbiorowy” mówią o tym, z których części kwiatu powstał owoc.
  • 04Rozmnażanie wegetatywne daje potomstwo genetycznie identyczne z rośliną macierzystą, a z nasion powstałych po zapłodnieniu mogą wyrosnąć rośliny o innych cechach.
  • 05Rośliny dają tlen, pokarm i schronienie w przyrodzie, a człowiekowi żywność, drewno, włókno i leki.
  • 05Ochroną gatunkową objęte są rośliny wymienione w rozporządzeniu - pod ochroną ścisłą albo częściową.
  • 06Płazińce mają ciało spłaszczone, nicienie obłe i niepodzielone, a pierścienice podzielone na pierścienie.
  • 06Owada, pajęczaka i skorupiaka odróżnia liczba par odnóży i czułków oraz narząd wymiany gazowej.
  • 07Żywiciel ostateczny nosi dorosłego pasożyta, a pośredni jego larwy; dla obu tasiemców żywicielem ostatecznym jest człowiek.
  • 07Przeobrażenie zupełne ma stadium poczwarki, a niezupełne go nie ma.
  • 08Ryby, płazy i gady są zmiennocieplne, a ptaki i ssaki są stałocieplne.
  • 08Rodzime gatunki płazów i gadów są w Polsce objęte ochroną gatunkową.

Pojęcia z fiszek

Quizy w tym zestawie

50 pytań w 5 etapach

  1. Etap 1: Grupy roślin i tkanki roślinne

    Etap 1 · 9 fiszek · 10 pytań

  2. Etap 2: Organy roślin i kiełkowanie

    Etap 2 · 6 fiszek · 10 pytań

  3. Etap 3: Owoce, rozsiewanie i znaczenie roślin

    Etap 3 · 6 fiszek · 10 pytań

  4. Etap 4: Bezkręgowce i pasożyty

    Etap 4 · 12 fiszek · 10 pytań

  5. Etap 5: Kręgowce i gatunki rodzime

    Etap 5 · 7 fiszek · 10 pytań

  6. Powtórka z całości

    15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów

Sprawdzian do druku

Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną

Sprawdzam sprawdzian…

Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem

WhatsApp

Podobne zestawy

Zobacz wszystkie fiszki z biologii

Wyszukiwarka

Szukasz czegoś innego?

Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.