Biologia
Podkarpacki Konkurs z Biologii - różnorodność roślin i zwierząt
Mszaki, paprotniki, rośliny nago- i okrytozalążkowe, tkanki i organy roślin, kwiaty, owoce, nasiona i sposoby ich rozsiewania. Tkanki zwierzęce, bezkręgowce i kręgowce, cykle rozwojowe pasożytów i owadów oraz rodzime płazy, gady i rośliny chronione. Dwa obowiązkowe doświadczenia: chłonięcie wody przez mchy i kiełkowanie nasion.
Podcast
Ładuję…
1.Mszaki - budowa i rozwój
Zielona roślinka mchu to gametofit z łodyżką, listkami i chwytnikami zamiast korzeni; mchy nie mają prawdziwych tkanek przewodzących. Po zapłodnieniu, do którego potrzebna jest woda, rozwija się sporofit: stopa osadzona w gametoficie oraz seta zakończona puszką z zarodnikami.
2.Doświadczenie: chłonięcie wody przez mchy
Problem: czy mchy chłoną wodę? Suchy mech waży się, zanurza w wodzie, odsącza i waży ponownie; próbą kontrolną jest taki sam mech niezanurzony. Masa namoczonego mchu wyraźnie rośnie, więc mchy chłoną i magazynują wodę.
3.Paprotniki - cechy wspólne
Paprotniki (paprociowe, widłakowe, skrzypowe) mają korzenie, łodygę, liście i tkanki przewodzące. Dominuje u nich sporofit, który wytwarza zarodniki - u paproci, np. nerecznicy, w zarodniach na spodzie liści. Z zarodnika wyrasta drobne przedrośle.
4.Widłaki a skrzypy - jak je rozpoznać?
Widłak ma płożącą się łodygę gęsto pokrytą drobnymi listkami, a zarodnie zwykle w kłosach. Skrzyp polny wiosną wytwarza brunatne pędy zarodnionośne z kłosem, a później zielone pędy płonne z okółkami cienkich gałązek.
5.Sosna zwyczajna - roślina nagozalążkowa
Ma igły wyrastające po dwie oraz szyszki męskie, wytwarzające pyłek przenoszony przez wiatr, i szyszki żeńskie. Zalążki leżą odkryte na łuskach szyszek żeńskich, więc nie powstaje owoc, a nasiona mają skrzydełko.
6.Tkanki roślinne: twórcza i okrywająca
Dzięki podziałom komórek tkanki twórczej, np. w stożkach wzrostu i kambium, roślina rośnie. Tkanka okrywająca chroni roślinę: w skórce liści i młodych pędów występują aparaty szparkowe, a także mogą występować włoski; starsze pędy i korzenie zwykle okrywa korek.
7.Miękisz i tkanka wzmacniająca
Miękisz asymilacyjny przeprowadza fotosyntezę, spichrzowy gromadzi zapasy, a powietrzny (u roślin wodnych) zawiera dużo powietrza. Tkanka wzmacniająca usztywnia roślinę: zwarcica w rosnących częściach, a twardzica z martwych komórek o grubych ścianach.
8.Tkanki przewodzące: drewno i łyko
Drewno przewodzi wodę z solami mineralnymi od korzeni w górę rośliny; jego naczynia to martwe komórki. Łyko przewodzi produkty fotosyntezy z liści do innych części rośliny, np. do korzeni i owoców.
9.Korzeń - funkcje i modyfikacje
Korzeń utrzymuje roślinę w podłożu i pobiera wodę z solami mineralnymi. Modyfikacje: korzeń spichrzowy marchwi gromadzi zapasy, korzenie czepne bluszczu przytrzymują go na podporze, a ssawki jemioły wnikają do drewna drzewa żywiciela.
10.Łodyga - funkcje i modyfikacje
Łodyga podpiera liście i kwiaty oraz przewodzi substancje między korzeniem a liśćmi. Modyfikacje: kłącze to podziemna łodyga, bulwa pędowa ziemniaka gromadzi skrobię, rozłogi truskawki tworzą nowe rośliny, a ciernie głogu chronią przed zjedzeniem.
11.Liść - funkcje i modyfikacje
W liściu zachodzi fotosynteza, a przez aparaty szparkowe wymiana gazowa i parowanie wody. Modyfikacje: ciernie kaktusa ograniczają utratę wody, wąsy grochu czepiają się podpór, liście rosiczki są pułapkami na owady, a mięsiste liście cebuli gromadzą zapasy.
12.Budowa kwiatu
Działki kielicha chronią pąk, a barwne płatki korony wabią owady. Pręcik składa się z nitki i pylnika, w którym powstaje pyłek; słupek ma znamię, szyjkę i zalążnię z zalążkami.
13.Zapylenie i zapłodnienie u okrytozalążkowych
Zapylenie to przeniesienie pyłku na znamię słupka - przez wiatr (drobne kwiaty bez barwnej korony) lub przez owady (barwne, pachnące kwiaty z nektarem). Po zapłodnieniu z zalążka powstaje nasiono, a z zalążni owoc, który okrywa nasiona.
14.Budowa nasiona
Nasiono okrywa łupina nasienna, która chroni zarodek. Zarodek ma korzeń zarodkowy, pęd zarodkowy i liścienie; zapasy pokarmowe leżą w tkance odżywczej, a u fasoli w grubych liścieniach.
15.Doświadczenie: wpływ czynników na kiełkowanie nasion
Problem badawczy: jakie czynniki wpływają na kiełkowanie nasion fasoli? Próba kontrolna: nasiona na wilgotnej wacie, w temperaturze pokojowej, z dostępem powietrza. W każdej próbie badawczej zmienia się tylko jeden czynnik: sucha wata, niska temperatura (np. lodówka), brak tlenu albo ciemność. Wynik: nasiona kiełkują w próbie kontrolnej i w ciemności, a bez wody, w zimnie i bez tlenu - nie. Wniosek: do kiełkowania potrzebne są woda, odpowiednia temperatura i tlen; wpływ światła zależy od gatunku.
16.Owoce suche - typy i przykłady
Owoce suche pękające to strąk (groch, fasola), łuszczyna (rzepak, kapusta) i torebka (mak). Owoce suche niepękające to ziarniak (zboża), niełupka (słonecznik) i orzech (leszczyna).
17.Owoce mięsiste i rzekome
Jagoda (borówka, porzeczka, pomidor) ma wiele nasion w soczystym miąższu, a pestkowiec (wiśnia, śliwa) jedno nasiono zamknięte w twardej pestce. Jabłko i truskawka to owoce rzekome, bo tworzy je też dno kwiatowe.
18.Rozmnażanie wegetatywne roślin
To rozmnażanie bez nasion, np. z rozłogów, bulw lub sadzonek; potomstwo jest genetycznie identyczne z rośliną macierzystą. Przy szczepieniu część wyrosła ze zrazu ma te same geny co roślina, z której pobrano zraz, a podkładka zachowuje własne geny.
19.Rozprzestrzenianie nasion i owoców
Anemochoria to rozprzestrzenianie nasion i owoców przez wiatr (puch mniszka, skrzydełka klonu), hydrochoria - przez wodę (lekkie owoce unoszone przez wodę), a zoochoria - przez zwierzęta (zjadane owoce mięsiste, czepne owoce łopianu).
20.Rośliny chronione w Polsce
Ochroną ścisłą objęte są m.in. sasanka łąkowa i obuwik pospolity, a częściową m.in. cis pospolity i większość torfowców. Konwalia majowa, często uważana za chronioną, nie jest gatunkiem chronionym.
21.Znaczenie roślin w przyrodzie i gospodarce
Rośliny wytwarzają tlen i pokarm, dają zwierzętom schronienie, a mchy magazynują wodę i tworzą torfowiska. Rośliny użytkowe dają człowiekowi żywność (zboża, np. pszenica i żyto, oraz ziemniak sprowadzony z Ameryki Południowej), drewno (sosna, dąb), włókno (len) i leki (rumianek pospolity).
22.Tkanki zwierzęce - rodzaje i funkcje
Nabłonkowa okrywa ciało i wyściela narządy; łączna (np. krew, kostna, tłuszczowa) transportuje, podpiera i magazynuje; mięśniowa kurczy się (gładka w ścianach narządów wewnętrznych, poprzecznie prążkowana szkieletowa i sercowa); nerwowa z neuronów przewodzi impulsy.
23.Parzydełkowce
Parzydełkowce (stułbia, chełbia) żyją w wodzie jako polipy lub meduzy. Mają czułki z komórkami parzydełkowymi do chwytania ofiar i obrony, a otwór gębowy prowadzi do jamy chłonąco-trawiącej.
24.Płazińce
Mają ciało spłaszczone grzbieto-brzusznie. Wypławek żyje wolno w wodach słodkich, a tasiemce to pasożyty jelita: nie mają układu pokarmowego i wchłaniają pokarm całą powierzchnią ciała. Ciało tasiemca tworzą główka, szyjka i człony; końcowe człony są wypełnione jajami.
25.Tasiemiec uzbrojony - cykl rozwojowy
Świnia (żywiciel pośredni) połyka jaja wydalone przez człowieka, a w jej mięśniach rozwijają się wągry. Po zjedzeniu niedogotowanej wieprzowiny z wągrami człowiek staje się żywicielem ostatecznym: dorosły tasiemiec żyje w jelicie cienkim; gdy człowiek połknie jaja, w jego ciele mogą rozwinąć się wągry (wągrzyca) i jest on wtedy żywicielem pośrednim.
26.Tasiemiec nieuzbrojony - cykl i profilaktyka
Bydło (żywiciel pośredni) połyka jaja, a człowiek zaraża się, jedząc niedogotowaną wołowinę z wągrami; dorosły tasiemiec z przyssawkami, bez haczyków, żyje w jelicie cienkim. Przed tasiemczycą chroni kontrola weterynaryjna i dokładne gotowanie mięsa, a przed połknięciem jaj tasiemca uzbrojonego - higiena.
27.Nicienie
Mają ciało obłe, wydłużone i niepodzielone na pierścienie. Żyją w glebie i w wodzie albo jako pasożyty, np. glista ludzka i owsik ludzki; owsikiem zaraża się przez brudne ręce, więc chroni przed nim higiena.
28.Glista ludzka - cykl rozwojowy
Nie ma żywiciela pośredniego. Jaja z kałem trafiają do gleby i po kilku tygodniach stają się zakaźne, a człowiek połyka je z brudnych rąk lub niemytych warzyw. Larwy wędrują z krwią przez wątrobę i serce do płuc, potem do gardła i znów do jelita cienkiego.
29.Pierścienice
Ich ciało jest podzielone na pierścienie. Dżdżownica ma szczecinki i siodełko, oddycha wilgotną skórą, a drążąc korytarze, spulchnia i użyźnia glebę. Pijawka lekarska ma przyssawki i żywi się krwią.
30.Stawonogi - cechy i grupy
Mają odnóża członowane i chitynowy oskórek, który zrzucają podczas linienia. Owady mają 3 pary odnóży, 1 parę czułków i tchawki; pajęczaki 4 pary odnóży i brak czułków; skorupiaki 2 pary czułków i skrzela.
31.Przeobrażenie owadów - dwa typy
Przeobrażenie zupełne: jajo - larwa - poczwarka - imago (np. motyle, chrząszcze, błonkówki). Przeobrażenie niezupełne: jajo - larwa - imago, bez stadium poczwarki (np. szarańczaki, ważki).
32.Mięczaki
Mają miękkie, niepodzielone ciało: worek trzewiowy okrywa płaszcz, który zwykle wytwarza muszlę, a do poruszania służy noga. Należą do nich ślimaki, np. winniczek, małże i głowonogi.
33.Ryby - przystosowania do życia w wodzie
Ryby to zmiennocieplne kręgowce, zwykle o ciele pokrytym śluzem i łuskami; oddychają skrzelami, które u ryb kostnoszkieletowych osłania wieczko skrzelowe. Linia boczna wyczuwa ruch wody, a u większości ryb zapłodnienie jest zewnętrzne i samice składają ikrę.
34.Płazy - życie w wodzie i na lądzie
Mają nagą, wilgotną skórę ze śluzem, a wymiana gazowa zachodzi w płucach i przez skórę. U żab i ropuch z jaj złożonych w wodzie (skrzek) wylęgają się kijanki oddychające skrzelami, które przechodzą przeobrażenie w postać dorosłą.
35.Gady - przystosowania do życia na lądzie
Pokrycie ciała stanowi sucha skóra z rogowymi łuskami, chroniąca przed utratą wody; gady oddychają tylko płucami. Mają zapłodnienie wewnętrzne i składają jaja na lądzie, ale u żmii zygzakowatej i jaszczurki żyworodnej rodzą się żywe młode (jajożyworodność).
36.Ptaki - przystosowania do lotu
Ptaki to stałocieplne kręgowce pokryte piórami. Lot ułatwiają lekki szkielet i worki powietrzne połączone z płucami. Zapłodnienie jest wewnętrzne, a jaja z wapienną skorupką ptaki wysiadują.
37.Ssaki - cechy wspólne
Mają ciało pokryte sierścią i gruczoły mlekowe, którymi samice karmią młode. Oddychają płucami, a wdech wspomaga przepona. Ssaki łożyskowe są żyworodne: zarodek rozwija się w macicy, odżywiany przez łożysko.
38.Zmiennocieplność a stałocieplność
Zmiennocieplne ryby, płazy i gady mają temperaturę ciała zależną od otoczenia; płazy i gady zimą zapadają w odrętwienie. Stałocieplne ptaki i ssaki utrzymują stałą temperaturę ciała, a ciepło zatrzymują pióra, sierść i tkanka tłuszczowa.
39.Rodzime płazy i gady
Rodzime płazy i gady są w Polsce chronione. Żmija zygzakowata to jedyny jadowity wąż Polski, zwykle z ciemnym zygzakiem na grzbiecie; zaskroniec ma żółte plamy za głową, padalec to beznoga jaszczurka, a salamandra plamista jest czarno-żółta.
40.Znaczenie zwierząt w przyrodzie i gospodarce
Zwierzęta są ogniwami łańcuchów pokarmowych, owady zapylają kwiaty, a dżdżownice spulchniają i użyźniają glebę. Dla człowieka są źródłem pokarmu i surowców, np. wełny, a niektóre są szkodnikami upraw albo pasożytami.
Notatka
Mszaki, paprotniki i rośliny nasienne
Grupy roślin odróżnia się po trzech cechach: czy mają tkanki przewodzące, czy wytwarzają nasiona i gdzie leżą zalążki.
nie mają prawdziwych tkanek przewodzących. Dominuje u nich zielona roślinka, czyli gametofit, a sporofit z puszką wyrasta na niej po zapłodnieniu w obecności wody. Mchy zatrzymują wodę, a torfowce uczestniczą w tworzeniu torfowisk, na których powstaje torf.
mają korzenie, , liście i tkanki przewodzące, a dominuje u nich sporofit. Podobnie jak mszaki, rozmnażają się przez zarodniki, a nie przez nasiona.
Nasiona wytwarzają rośliny nagozalążkowe i okrytozalążkowe. U nagozalążkowych zalążki nie są zamknięte w zalążni; u sosny leżą na łuskach szyszek żeńskich. Rodzime nagozalążkowe to m.in. świerk, jodła, modrzew, cis i jałowiec. Tylko okrytozalążkowe mają zalążki zamknięte w zalążni, dlatego tylko one wytwarzają owoce.
Paprotnika przypisuje się do grupy po wyglądzie pędów:
- paprociowe
- często duże liście ze skupieniami zarodni na spodzie, np. nerecznica
- widłakowe
- płożąca się łodyga pokryta gęsto drobnymi listkami, zarodnie zwykle w kłosach
- skrzypowe
- pędy zwykle z okółkami cienkich gałązek, a u skrzypu polnego także osobne pędy z kłosem zarodni
Chłonięcie wody przez mchy bada się, ważąc mech przed namoczeniem i po odsączeniu, albo mierząc ubytek wody. Do cylindra z odmierzoną wodą wkłada się suchy mech, a po jego wyjęciu i odsączeniu wody z powrotem do cylindra odczytuje się, ile wody ubyło. Mchów nie zbiera się w rezerwatach, a większość torfowców jest pod ochroną.
Tkanki i organy roślin
Budowa każdej tkanki roślinnej odpowiada jej zadaniu:
- tkanka twórcza
- stale dzielące się komórki, np. w stożkach wzrostu i w kambium; dzięki nim roślina rośnie
- tkanka okrywająca
- skórka, np. skórka liścia z aparatami szparkowymi, a na starszych pędach i korzeniach zwykle korek
- miękisz
- asymilacyjny prowadzi fotosyntezę, spichrzowy gromadzi zapasy, a powietrzny u roślin wodnych zawiera dużo powietrza
- tkanka wzmacniająca
- zwarcica w częściach rosnących i twardzica z martwych komórek o grubych ścianach
- tkanki przewodzące
- drewno prowadzi wodę z solami mineralnymi w górę, a łyko rozprowadza produkty fotosyntezy z liści
Kilka tkanek widać w przekroju liścia. Z góry i z dołu okrywa go skórka górna i skórka dolna. Przez aparaty szparkowe w czasie fotosyntezy pobiera dwutlenek węgla i oddaje tlen; tędy też paruje woda. Środkiem biegnie wiązka przewodząca z drewnem i łykiem.
, łodyga i liść mogą się przekształcać i przejmować nowe zadania. To samo zadanie pełnią czasem organy różnego pochodzenia.
| Zadanie | z korzenia | z łodygi | z liścia |
|---|---|---|---|
| gromadzenie zapasów | korzeń marchwi | bulwa ziemniaka | mięsiste liście cebuli |
| czepianie się podpór | korzenie czepne bluszczu | - | wąsy grochu |
| ochrona przed zjedzeniem | - | ciernie głogu | - |
| ograniczanie utraty wody | - | - | ciernie kaktusa |
| pobieranie wody i soli mineralnych z żywiciela | ssawki jemioły | - | - |
| chwytanie owadów | - | - | pułapki rosiczki |
| tworzenie nowych roślin | - | rozłogi truskawki | - |
Ważne
Pochodzenia przekształconego organu nie ustala się po jego zadaniu, bo to samo zadanie pełnią różne organy - rozstrzyga budowa organu.
Kwiat, nasiono i kiełkowanie
Kwiat służy do rozmnażania płciowego. W pylniku pręcika powstaje pyłek, a w zalążni słupka leżą zalążki.
Najpierw zachodzi zapylenie, czyli przeniesienie pyłku na znamię słupka. Dopiero po nim może nastąpić zapłodnienie. Potem zalążek rozwija się w nasiono, a zalążnia w owoc.
zdradza sposób zapylenia. Kwiaty zapylane przez wiatr są zwykle drobne i nie mają barwnej korony. Kwiaty zapylane przez owady często wabią je barwą, zapachem i nektarem.
Nową roślinę tworzy zarodek: z korzenia zarodkowego i pędu zarodkowego wyrastają korzeń i pęd. Pokarmu dostarcza mu tkanka odżywcza albo grube liścienie, a łupina nasienna go chroni.
Do kiełkowania nasiono potrzebuje wody, odpowiedniej temperatury i tlenu; wpływ światła zależy od gatunku. Każdy czynnik sprawdza się w osobnej próbie badawczej.
Zapamiętaj
Próba kontrolna ma te same warunki co próba badawcza z wyjątkiem jednego - badanego czynnika.
Rolę tlenu można sprawdzić, umieszczając jednakowe grupy nasion fasoli na tak samo wilgotnej wacie w dwóch identycznych komorach. W komorze kontrolnej jest powietrze, a w komorze badawczej utrzymuje się atmosferę bez tlenu. W obu komorach temperatura, oświetlenie i czas obserwacji są takie same. Jeśli kiełkują tylko nasiona w komorze kontrolnej, wynik wskazuje, że fasola potrzebuje tlenu do kiełkowania.
Owoce, rozsiewanie i rozmnażanie wegetatywne
Typ owocu ustala się kilkoma pytaniami. Czy owoc jest suchy, czy mięsisty? Czy suchy owoc po dojrzeniu pęka? Czy owoc mięsisty ma wiele nasion, czy jedno nasiono w twardej pestce?
Do suchych pękających należą strąk, łuszczyna i torebka. Suchymi niepękającymi są ziarniak, niełupka i orzech. Mięsista jagoda zwykle ma wiele nasion, a pestkowiec zwykle jedno, w twardej pestce. W powstawaniu owocu rzekomego uczestniczy oprócz zalążni inna część kwiatu, np. dno kwiatowe. Określenie „rzekomy” dotyczy pochodzenia, więc owoc rzekomy może być mięsisty. Owoc zbiorowy powstaje z kilku zalążni jednego kwiatu, jak u maliny.
Owoce i nasiona roznoszą wiatr (anemochoria), woda (hydrochoria) i zwierzęta (zoochoria). Wiatr przenosi lekkie nasiona lub owoce z puchem albo skrzydełkiem, np. nasiona sosny. Zwierzę rozsiewa nasiona, gdy zjada owoc albo gdy czepny owoc przyczepi się do jego sierści.
Rozmnażanie wegetatywne zachodzi bez nasion, z części rośliny, np. z kłączy, cebul albo odrostów korzeniowych. Nowe rośliny mają takie same geny jak roślina macierzysta, więc zachowują jej cechy. Roślina wyrosła z nasienia powstałego po zapłodnieniu może mieć cechy inne niż roślina, z której zebrano nasiona.
Znaczenie roślin, rośliny użytkowe i chronione
W przyrodzie rośliny wytwarzają tlen i pokarm oraz dają zwierzętom schronienie. Mchy zatrzymują wodę, a torfowce uczestniczą w tworzeniu torfowisk.
Człowiekowi rośliny dają żywność, drewno, włókno i leki. W Polsce uprawia się m.in. jęczmień, owies, burak cukrowy i rzepak. Drewna dostarczają m.in. świerk, buk i brzoza. Do roślin leczniczych należą m.in. dziurawiec zwyczajny i pokrzywa zwyczajna, a lipa jest rośliną miododajną.
Gatunki chronione wymienia rozporządzenie o ochronie gatunkowej roślin. Ochroną ścisłą objęte są m.in. rosiczka okrągłolistna i lilia złotogłów. Ochroną częściową objęte są m.in. śnieżyczka przebiśnieg i cis pospolity.
Gatunek, którego nie ma w rozporządzeniu, nie jest objęty ochroną gatunkową, nawet jeśli wiele osób tak sądzi. Dotyczy to np. przylaszczki pospolitej i kaliny koralowej.
Tkanki zwierzęce i bezkręgowce
Każda tkanka zwierzęca ma swoje miejsce i zadanie w ciele:
- nabłonkowa
- pokrywa powierzchnię ciała i wnętrze narządów
- łączna
- m.in. krew oraz tkanka kostna, chrzęstna i tłuszczowa; transportuje, podpiera i magazynuje
- mięśniowa
- kurczy się; gładka buduje ściany narządów wewnętrznych, a poprzecznie prążkowana mięśnie szkieletowe i serce
- nerwowa
- neurony przewodzą impulsy
Grupę bezkręgowca rozpoznaje się przede wszystkim po kształcie i podziale ciała:
- parzydełkowce
- polip albo meduza, czułki z komórkami parzydełkowymi
- płazińce
- ciało spłaszczone grzbieto-brzusznie
- nicienie
- ciało obłe, wydłużone, bez podziału na pierścienie
- pierścienice
- ciało złożone z pierścieni
- stawonogi
- odnóża członowane i chitynowy oskórek zrzucany przy linieniu
- mięczaki
- miękkie ciało z nogą i płaszczem, który zwykle wytwarza muszlę
dzieli się na grupy po liczbie odnóży i czułków. Owad ma 3 pary odnóży i parę czułków, a pajęczak 4 pary odnóży i nie ma czułków. Skorupiak ma 2 pary czułków. Owady oddychają tchawkami, a skorupiaki skrzelami.
3 pary
odnóża owada
4 pary
odnóża pajęczaka
2 pary
czułki skorupiaka
Do należą ślimaki, małże i głowonogi.
Pasożyty i przeobrażenie owadów
Wiele pasożytów przechodzi rozwój w dwóch różnych żywicielach.
Zapamiętaj
W żywicielu ostatecznym pasożyt osiąga dojrzałość płciową, a w żywicielu pośrednim rozwijają się jego larwy. Wągier to postać larwalna m.in. tasiemca uzbrojonego i nieuzbrojonego.
Oba tasiemce dorastają w jelicie cienkim człowieka. ma na główce haczyki i przyssawki, a jego żywicielem pośrednim jest świnia. ma tylko przyssawki, a żywicielem pośrednim jest bydło. Człowiek, który połknie jaja tasiemca uzbrojonego, sam może stać się jego żywicielem pośrednim (wągrzyca).
nie ma żywiciela pośredniego. Jej larwy wędrują z krwią przez wątrobę i serce do płuc, a przez gardło wracają do jelita.
Przed tasiemczycą nabytą przez zjedzenie mięsa z wągrami chroni badanie weterynaryjne mięsa i jego dokładne ugotowanie albo upieczenie. Higiena, zwłaszcza mycie rąk, ogranicza ryzyko połknięcia jaj tasiemca uzbrojonego, glisty lub owsika. Przed glistą chroni także dokładne mycie warzyw.
Większość owadów rozwija się z przeobrażeniem. W przeobrażeniu zupełnym między larwą a imago, czyli postacią dorosłą, występuje poczwarka, np. u muchówek. W przeobrażeniu niezupełnym larwa przechodzi w imago bez stadium poczwarki, np. u pluskwiaków.
Kręgowce, rodzime płazy i gady, znaczenie zwierząt
Gromady kręgowców odróżnia się po pokryciu ciała, narządach wymiany gazowej i sposobie rozmnażania.
| Gromada | Pokrycie ciała | Wymiana gazowa | Rozmnażanie |
|---|---|---|---|
| ryby | łuski i śluz | skrzela | zwykle zapłodnienie zewnętrzne, ikra |
| płazy | naga, wilgotna skóra | płuca i skóra, kijanka - skrzela | skrzek w wodzie, przeobrażenie |
| gady | sucha skóra, rogowe łuski | tylko płuca | zapłodnienie wewnętrzne, zwykle jaja na lądzie |
| ptaki | pióra | płuca połączone z workami powietrznymi | jaja z wapienną skorupką |
| ssaki | sierść | płuca, wdech wspomaga przepona | łożyskowe żyworodne, mleko |
Ryby, i gady są zmiennocieplne: ich temperatura ciała zależy od otoczenia. i są stałocieplne, a ciepło zatrzymują pióra, sierść i tkanka tłuszczowa. Sucha skóra z łuskami chroni gady przed utratą wody.
są w Polsce pod ochroną. Rozpoznaje się je po cechach charakterystycznych:
- żmija zygzakowata
- jedyny jadowity wąż Polski, zwykle z ciemnym zygzakiem na grzbiecie
- rzekotka drzewna
- płaz, który wspina się po roślinach
- kumaki
- jaskrawo ubarwiony brzuch
- traszki
- płazy z ogonem, w okresie godowym w wodzie, samce wielu gatunków z grzebieniem; salamandra plamista jest czarno-żółta
Zwierzęta są ogniwami łańcuchów pokarmowych, owady zapylają kwiaty, a zwierzęta zjadające owoce rozsiewają nasiona. Dżdżownice drążą korytarze, dzięki czemu gleba staje się pulchniejsza i żyźniejsza. Człowiekowi zwierzęta dają pokarm i surowce, ale niektóre niszczą uprawy albo pasożytują.
W skrócie
- 01Mszaki i paprotniki rozmnażają się przez zarodniki, a rośliny nago- i okrytozalążkowe przez nasiona; owoc mają tylko okrytozalążkowe.
- 01U mszaków przeważa zielony gametofit, a u paprotników sporofit, który ma już tkanki przewodzące.
- 02Drewno prowadzi wodę z solami mineralnymi od korzeni w górę, a łyko rozprowadza produkty fotosyntezy z liści po roślinie.
- 02Organy spichrzowe, czepne i ciernie mogą powstać z różnych organów, więc pochodzenie modyfikacji ocenia się po budowie.
- 03Po zapyleniu i zapłodnieniu z zalążka powstaje nasiono z zarodkiem, a z zalążni owoc.
- 03Do kiełkowania nasiona potrzebują wody, odpowiedniej temperatury i tlenu, a wpływ światła zależy od gatunku.
- 04Owoce mogą być suche pękające, suche niepękające albo mięsiste. Określenia „rzekomy” i „zbiorowy” mówią o tym, z których części kwiatu powstał owoc.
- 04Rozmnażanie wegetatywne daje potomstwo genetycznie identyczne z rośliną macierzystą, a z nasion powstałych po zapłodnieniu mogą wyrosnąć rośliny o innych cechach.
- 05Rośliny dają tlen, pokarm i schronienie w przyrodzie, a człowiekowi żywność, drewno, włókno i leki.
- 05Ochroną gatunkową objęte są rośliny wymienione w rozporządzeniu - pod ochroną ścisłą albo częściową.
- 06Płazińce mają ciało spłaszczone, nicienie obłe i niepodzielone, a pierścienice podzielone na pierścienie.
- 06Owada, pajęczaka i skorupiaka odróżnia liczba par odnóży i czułków oraz narząd wymiany gazowej.
- 07Żywiciel ostateczny nosi dorosłego pasożyta, a pośredni jego larwy; dla obu tasiemców żywicielem ostatecznym jest człowiek.
- 07Przeobrażenie zupełne ma stadium poczwarki, a niezupełne go nie ma.
- 08Ryby, płazy i gady są zmiennocieplne, a ptaki i ssaki są stałocieplne.
- 08Rodzime gatunki płazów i gadów są w Polsce objęte ochroną gatunkową.
Pojęcia z fiszek
Quizy w tym zestawie
50 pytań w 5 etapach
Etap 1: Grupy roślin i tkanki roślinne
Etap 1 · 9 fiszek · 10 pytań
Etap 2: Organy roślin i kiełkowanie
Etap 2 · 6 fiszek · 10 pytań
Etap 3: Owoce, rozsiewanie i znaczenie roślin
Etap 3 · 6 fiszek · 10 pytań
Etap 4: Bezkręgowce i pasożyty
Etap 4 · 12 fiszek · 10 pytań
Etap 5: Kręgowce i gatunki rodzime
Etap 5 · 7 fiszek · 10 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
35 fiszek uczy się 2
40 fiszek uczy się 4
40 fiszek uczy się 2
27 fiszek
40 fiszek uczy się 10
36 fiszek uczy się 8
Wyszukiwarka
Szukasz czegoś innego?
Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.
