Ilustracja do zestawu: Podkarpacki Konkurs z Biologii - homeostaza i zdrowie człowieka

Biologia

Podkarpacki Konkurs z Biologii - homeostaza i zdrowie człowieka

Szkoła podstawowa
40 fiszek50 pytań w 5 etapachnotatka

Jak organizm utrzymuje stałą temperaturę, ilość wody, ciśnienie krwi oraz poziom glukozy i wapnia we krwi i jaką rolę grają przy tym hormony, także w reakcji na stres. Czynniki, które sprzyjają zdrowiu, i te, które mu szkodzą - od papierosów i e-papierosów po hałas, brak snu i zanieczyszczenia powietrza. Na końcu dwa obowiązkowe doświadczenia o wpływie wysiłku na tętno, ciśnienie krwi i częstość oddechu.

Podcast

Ładuję…

1.Homeostaza

Względna stałość środowiska wewnętrznego organizmu, czyli płynów ustrojowych (osocza krwi, płynu tkankowego i limfy), utrzymywana mimo zmian w otoczeniu. Czuwają nad nią głównie układ nerwowy i układ dokrewny.

2.Zdrowie i choroba w ujęciu homeostazy

Zdrowie to stan równowagi środowiska wewnętrznego, w którym mechanizmy regulacji utrzymują parametry organizmu w prawidłowym zakresie. Choroba to zaburzenie homeostazy, np. w nieleczonej cukrzycy stężenie glukozy we krwi jest przewlekle podwyższone.

3.Regulacja nerwowa i hormonalna

Regulacja nerwowa działa szybko i krótko przez impulsy nerwowe, a hormonalna wolniej i dłużej przez hormony niesione z krwią. Łączy je podwzgórze, które steruje przysadką, a ta m.in. tarczycą i nadnerczami.

4.Ujemne sprzężenie zwrotne

Mechanizm, w którym odchylenie parametru od normy uruchamia reakcję przywracającą go do prawidłowego poziomu. Np. wzrost temperatury ciała wywołuje pocenie, które ją obniża, a gdy temperatura wróci do normy, pocenie słabnie.

5.Współpraca układu oddechowego z układem krążenia

Tlen z pęcherzyków płucnych przenika do krwi w oplatających je naczyniach włosowatych, a dwutlenek węgla przechodzi z krwi do pęcherzyków. Krew rozprowadza tlen do komórek całego ciała i odbiera od nich dwutlenek węgla.

6.Krew jako łącznik układów narządów

Krew rozprowadza składniki pokarmowe wchłonięte w jelicie (układ pokarmowy) oraz hormony z gruczołów dokrewnych. Przynosi też do nerek mocznik, a nerki oczyszczają z niego krew (układ moczowy).

7.Rola wody w homeostazie

Woda jest rozpuszczalnikiem i środkiem transportu, m.in. w osoczu krwi i w moczu. Ma wysokie ciepło właściwe, więc łagodzi wahania temperatury ciała, a parując z potem, odbiera skórze dużo ciepła.

8.Termoregulacja

Utrzymywanie stałej temperatury ciała mimo zmian temperatury otoczenia. Ośrodek termoregulacji leży w podwzgórzu; ciepło powstaje w przemianach zachodzących w komórkach, zwłaszcza w pracujących mięśniach, a krew rozprowadza je po ciele.

9.Reakcje organizmu na przegrzanie

Gruczoły potowe wydzielają pot, który wypływa przez pory i parując, chłodzi skórę. Naczynia krwionośne skóry rozszerzają się, więc przepływa przez nie więcej krwi, skóra czerwienieje, a ciało może oddawać więcej ciepła, jeśli otoczenie jest chłodniejsze od skóry.

10.Reakcje organizmu na wychłodzenie

Naczynia krwionośne skóry zwężają się, więc dopływa do niej mniej krwi i ciało traci mniej ciepła (skóra blednie). Mięśnie szkieletowe mimowolnie drżą, a ich skurcze wytwarzają dodatkowe ciepło; pocenie ustaje.

11.Bilans wodny

Porównanie ilości wody uzyskanej i utraconej przez organizm w danym czasie; bilans jest zrównoważony, gdy te ilości są równe. Woda pochodzi z napojów, pokarmu i przemian w komórkach, a organizm traci ją z moczem, potem, wydychanym powietrzem i kałem.

12.Osmoregulacja

Utrzymywanie ilości wody oraz stężenia soli w płynach ustrojowych w odpowiednim zakresie, głównie dzięki pracy nerek. Wzrost stężenia soli, np. po utracie wody albo po bardzo słonym posiłku, pobudza ośrodek pragnienia w podwzgórzu.

13.Hormon antydiuretyczny (wazopresyna)

Hormon wytwarzany w podwzgórzu i uwalniany do krwi z tylnej części przysadki, m.in. przy niedoborze wody. Zwiększa zwrotne wchłanianie wody w nerkach, dlatego moczu jest mniej i jest bardziej zagęszczony.

14.Ciśnienie tętnicze krwi

Nacisk krwi na ściany tętnic. Rośnie, gdy serce pracuje szybciej i silniej albo gdy naczynia się zwężają. Podaje się je jako dwie wartości: ciśnienie skurczowe i rozkurczowe, w milimetrach słupa rtęci (mm Hg).

15.Regulacja ciśnienia krwi

Układ współczulny i adrenalina przyspieszają pracę serca i podnoszą ciśnienie krwi, a układ przywspółczulny zwalnia pracę serca i je obniża. Nerki wpływają na ciśnienie, regulując objętość krwi przez ilość wydalanej wody.

16.Zasady pomiaru ciśnienia tętniczego

Ciśnienie spoczynkowe mierzy się na siedząco, z opartymi plecami, po 5 minutach odpoczynku, z mankietem na nagim ramieniu i ręką podpartą na wysokości serca. Przez 30 minut przed pomiarem nie pije się kawy i nie pali tytoniu, a zaraz po wysiłku nie mierzy się ciśnienia spoczynkowego, bo wynik byłby zawyżony.

17.Nadciśnienie tętnicze

Choroba, w której ciśnienie tętnicze krwi jest stale podwyższone; obciąża serce i naczynia krwionośne. Zapobiegają mu m.in. ograniczenie soli w diecie, regularny ruch i unikanie nikotyny.

18.Insulina i glukagon

Hormony trzustki o przeciwnym (antagonistycznym) działaniu. Insulina obniża stężenie glukozy we krwi - ułatwia jej wnikanie do komórek i odkładanie jako glikogen w wątrobie i mięśniach; glukagon je podnosi, pobudzając rozkład glikogenu w wątrobie.

19.Cukrzyca

Choroba cechująca się przewlekle podwyższonym stężeniem glukozy we krwi. W typie 1 trzustka wytwarza bardzo mało insuliny lub nie wytwarza jej wcale, a w typie 2 komórki słabiej na nią reagują; typowi 2 sprzyjają otyłość i brak ruchu.

20.Wapń w organizmie

Buduje kości i zęby oraz jest potrzebny do skurczu mięśni, krzepnięcia krwi i przewodzenia impulsów nerwowych. Witamina D zwiększa wchłanianie wapnia w jelicie, a długotrwały niedobór wapnia sprzyja osteoporozie.

21.Parathormon i kalcytonina

Hormony o przeciwnym działaniu, regulujące poziom wapnia we krwi. Parathormon z przytarczyc podnosi go, m.in. uwalniając wapń z kości, a kalcytonina z tarczycy obniża go, sprzyjając odkładaniu wapnia w kościach.

22.Stres

Reakcja organizmu na obciążenie albo zagrożenie, czyli stresor. Krótki stres mobilizuje organizm, a długotrwały może zaburzać homeostazę: przedłużone działanie kortyzolu, wydzielanego przez korę nadnerczy, może osłabiać odporność. Pomagają ruch, sen, odpoczynek i rozmowa.

23.Reakcja „walcz lub uciekaj”

Reakcja na nagły stres, w której rdzeń nadnerczy wydziela adrenalinę (i noradrenalinę). Serce bije szybciej, ciśnienie krwi rośnie, oskrzela i źrenice się rozszerzają, a stężenie glukozy we krwi wzrasta - organizm jest gotowy do walki albo ucieczki.

24.Rodzaje czynników zaburzających homeostazę

Homeostazę mogą zaburzać czynniki biologiczne, np. bakterie i wirusy, czynniki chemiczne, np. substancje toksyczne i używki, oraz czynniki fizyczne, np. promieniowanie UV i hałas.

25.Palenie papierosów

Nikotyna z dymu tytoniowego uzależnia, substancje smoliste zawierają związki rakotwórcze, a tlenek węgla wiąże się z hemoglobiną i zmniejsza ilość tlenu przenoszonego przez krew. Szkodzi też bierne palenie, czyli wdychanie cudzego dymu. Palenie w ciąży szkodzi zarodkowi i płodowi.

26.E-papieros

Urządzenie, które podgrzewa płyn, najczęściej z nikotyną, i wytwarza aerozol wdychany do płuc. Aerozol zawiera oprócz nikotyny inne substancje toksyczne, a nikotyna uzależnia i szkodzi rozwijającemu się mózgowi nastolatka. E-papierosy nie są bezpieczne, także te opisane jako beznikotynowe.

27.Alkohol

Spowalnia działanie układu nerwowego, pogarsza koordynację ruchów i wydłuża czas reakcji, a jego picie może uszkadzać wątrobę i prowadzić do uzależnienia. Alkohol może uszkodzić rozwijający się zarodek i płód, dlatego w ciąży nie należy go pić.

28.Substancje psychoaktywne

Substancje, które zmieniają działanie układu nerwowego, a przez to nastrój, postrzeganie i zachowanie. Należą do nich m.in. używki (alkohol, nikotyna, kofeina) oraz narkotyki i dopalacze; nadużywanie kofeiny wywołuje m.in. kołatanie serca i bezsenność.

29.Narkotyki i dopalacze

Narkotyki to substancje psychoaktywne, które silnie zmieniają działanie układu nerwowego i mogą szybko uzależniać psychicznie i fizycznie. Dopalacze mają nieznany i zmienny skład, dlatego ich działanie jest nieprzewidywalne i łatwo o ciężkie zatrucie.

30.Środki dopingujące

To substancje zakazane w sporcie, stosowane w celu sztucznej poprawy wyników, np. sterydy anaboliczne. Sterydy anaboliczne mogą zaburzać gospodarkę hormonalną i uszkadzać m.in. serce i wątrobę.

31.Nadużywanie leków

Przyjmowanie leków bez potrzeby, w za dużych dawkach albo za długo. Leków bez recepty i suplementów nie bierze się bez wyraźnej potrzeby, a przed użyciem czyta się ulotkę; antybiotyk stosuje się zgodnie z zaleceniem lekarza: dawka, godziny i długość kuracji. Dziecko przyjmuje leki tylko od rodzica lub opiekuna albo zgodnie z zaleceniem lekarza.

32.Hałas

Czynnik fizyczny, który przy długim albo bardzo silnym działaniu może trwale uszkodzić słuch. Wywołuje też rozdrażnienie i zmęczenie, pogarsza koncentrację i utrudnia sen.

33.Zaburzenia snu

To problemy ze snem, np. trudności z zasypianiem lub częste wybudzanie. Sen pomaga utrwalać informacje, dlatego jego niedobór pogarsza koncentrację i pamięć, może powodować rozdrażnienie i osłabiać odporność.

34.Alergeny

Substancje, na które układ odpornościowy alergika reaguje nadwrażliwością, czyli alergią, np. pyłki roślin, roztocza kurzu domowego, sierść zwierząt i niektóre pokarmy. U osób bez alergii nie wywołują objawów.

35.Niewłaściwe odżywianie

Dieta zbyt obfita, zbyt uboga albo źle zestawiona. Sprzyja m.in. otyłości i cukrzycy typu 2, a zaburzenia odżywiania, takie jak anoreksja i bulimia, wyniszczają organizm.

36.Zanieczyszczenia powietrza

Pyły zawieszone, tlenki siarki i azotu oraz tlenek węgla; przy bezwietrznej pogodzie, zwłaszcza zimą, tworzą smog. Sprzyjają chorobom układu oddechowego i krążenia, alergiom i nowotworom; ogranicza je czystsze ogrzewanie domów oraz transport publiczny i rowerowy.

37.Co sprzyja prawidłowej pracy narządów?

Prawidłowe odżywianie, czyli dieta zróżnicowana, z warzywami i owocami, produktami bogatymi w błonnik i odpowiednią ilością wody, oraz regularna aktywność fizyczna: dzieciom i nastolatkom WHO zaleca średnio co najmniej 60 minut dziennie ruchu o umiarkowanej lub dużej intensywności. Ruch wzmacnia serce, mięśnie i kości i zwiększa wydolność układu oddechowego.

38.Doświadczenie: wysiłek a tętno i ciśnienie krwi

Problem: jak wysiłek fizyczny wpływa na tętno i ciśnienie krwi? Próba kontrolna to pomiar w spoczynku, a badawcza - pomiar tej samej osoby zaraz po wysiłku, np. przysiadach. Tętno liczy się na tętnicy promieniowej lub szyjnej; po wysiłku rosną tętno i ciśnienie skurczowe.

39.Doświadczenie: wysiłek a częstość oddechu

Problem: jak wysiłek fizyczny wpływa na częstość oddechu? U tej samej osoby porównuje się liczbę oddechów na minutę w spoczynku (próba kontrolna) i tuż po wysiłku (próba badawcza); po wysiłku wynik zwykle rośnie, a po odpoczynku zbliża się do spoczynkowego.

40.Wniosek z doświadczeń z wysiłkiem

Pracujące mięśnie potrzebują więcej tlenu i glukozy i wytwarzają więcej dwutlenku węgla. Dlatego serce bije szybciej, a oddechy są częstsze: układ krążenia i oddechowy współdziałają w utrzymaniu homeostazy, a po odpoczynku tętno i ciśnienie wracają do wartości spoczynkowych.

Notatka

Homeostaza i współpraca układów

to względna stałość środowiska wewnętrznego organizmu, utrzymywana mimo zmian w otoczeniu. Środowisko wewnętrzne tworzą płyny ustrojowe: osocze krwi, płyn tkankowy i limfa.

W ujęciu homeostazy zdrowie to stan równowagi środowiska wewnętrznego, w którym mechanizmy regulacji utrzymują parametry w prawidłowym zakresie. Choroba to zaburzenie homeostazy, np. w nadciśnieniu tętniczym ciśnienie krwi jest stale podwyższone.

Ważne

Homeostaza nie oznacza niezmiennych wartości: parametr może się chwilowo zmienić, a mechanizmy regulacji przywracają go do prawidłowego zakresu.

Nad homeostazą czuwają głównie dwa układy: nerwowy i dokrewny. Regulacja nerwowa działa przez impulsy nerwowe, szybko i krótko. Regulacja hormonalna działa przez hormony niesione z krwią, wolniej, ale dłużej. Łączy je podwzgórze, które steruje przysadką, a przysadka m.in. tarczycą i nadnerczami.

Wiele mechanizmów regulacji działa na zasadzie ujemnego sprzężenia zwrotnego.

Zapamiętaj

W ujemnym sprzężeniu zwrotnym odchylenie parametru od normy uruchamia reakcję, która to odchylenie zmniejsza; gdy parametr wraca do normy, reakcja słabnie.

Na przykład spadek poziomu wapnia we krwi pobudza przytarczyce do wydzielania parathormonu, który ten poziom podnosi. Gdy poziom wapnia wróci do normy, wydzielanie parathormonu maleje.

Współpraca układów narządów

Układy narządów współpracują, a łączy je krew. Przynosi do komórek tlen z płuc, składniki pokarmowe wchłonięte w jelicie i hormony z gruczołów dokrewnych. Od komórek odbiera dwutlenek węgla, który oddaje w pęcherzykach płucnych. Przynosi też do nerek mocznik, a nerki oczyszczają z niego krew. Powiązania układów zestawia schemat.

Krew łączy układy narządów

Woda i termoregulacja

Woda jest rozpuszczalnikiem i środkiem transportu, m.in. w osoczu krwi i w moczu. Dzięki niej nerki usuwają z organizmu rozpuszczony mocznik.

Woda ma wysokie ciepło właściwe: aby zmienić temperaturę, musi pobrać albo oddać dużo ciepła. Ciało zawiera dużo wody, więc jego temperatura nie skacze gwałtownie. Parujący pot odbiera skórze dużo ciepła, bo woda ma też wysokie ciepło parowania.

to utrzymywanie stałej temperatury ciała mimo zmian temperatury otoczenia. Jej ośrodek leży w podwzgórzu. Ciepło powstaje w przemianach w komórkach, zwłaszcza w pracujących mięśniach, a krew rozprowadza je po ciele. Reakcje na przegrzanie i wychłodzenie porównuje tabela.

ElementPrzegrzanieWychłodzenie
naczynia skóryrozszerzają się, skóra czerwieniejezwężają się, skóra blednie
gruczoły potowewydzielają potpocenie ustaje
utrata ciepła przez skóręwiększamniejsza

Przy wychłodzeniu mięśnie szkieletowe dodatkowo mimowolnie drżą, a ich skurcze wytwarzają ciepło.

Bilans wodny i osmoregulacja

to porównanie ilości wody uzyskanej i utraconej przez organizm w określonym czasie. Organizm dostaje wodę z napojów, z pokarmu i z przemian w komórkach. Traci ją z moczem, z potem, z wydychanym powietrzem i z kałem. Oba strumienie wody zestawia schemat.

Bilans wodny

Przykład

Przy zrównoważonym bilansie brakującą pozycję liczy się z równości wody przyjętej i wydalonej: przy przyjęciu 1700+800+200=2700 ml1700 + 800 + 200 = 2700~\mathrm{ml} oraz utracie z potem, oddechem i kałem 600+350+150=1100 ml600 + 350 + 150 = 1100~\mathrm{ml} z moczem uchodzi 2700−1100=1600 ml2700 - 1100 = 1600~\mathrm{ml}.

to utrzymywanie ilości wody i stężenia soli w płynach ustrojowych w odpowiednim zakresie. Główną rolę pełnią w niej nerki, które wydalają z moczem więcej albo mniej wody i soli.

Gdy w organizmie brakuje wody, przysadka uwalnia do krwi (wazopresynę), wytwarzany w podwzgórzu. Nerki zwrotnie wchłaniają wtedy więcej wody, więc moczu jest mniej i jest bardziej zagęszczony.

Wzrost stężenia soli w płynach ustrojowych, np. po utracie wody lub po bardzo słonym posiłku, pobudza ośrodek pragnienia w podwzgórzu. Pojawia się wtedy pragnienie, które skłania do picia.

Ciśnienie tętnicze krwi

Ciśnienie tętnicze to nacisk krwi na ściany tętnic. Zależy od pracy serca, objętości krwi i średnicy naczyń. Rośnie, gdy serce pracuje szybciej i silniej, gdy naczynia się zwężają albo gdy krwi w naczyniach przybywa. Co podnosi ciśnienie, zestawia schemat.

Od czego rośnie ciśnienie krwi

Układ współczulny i adrenalina przyspieszają pracę serca i podnoszą ciśnienie. Układ przywspółczulny zwalnia pracę serca i obniża ciśnienie. Nerki wpływają na ciśnienie, bo ilością wydalanej wody regulują objętość krwi.

Wynik pomiaru to dwie liczby w milimetrach słupa rtęci (mm Hg): pierwsza oznacza ciśnienie skurczowe, a druga ciśnienie rozkurczowe. Aby ocenić ciśnienie spoczynkowe, pomiar wykonuje się na siedząco, z opartymi plecami, po 5 minutach odpoczynku, z mankietem na nagim ramieniu i ręką podpartą na wysokości serca. Przez 30 minut przed pomiarem nie pije się kawy i nie pali tytoniu, a wysiłek tuż przed pomiarem zawyża wynik.

to choroba, w której ciśnienie jest stale podwyższone. Obciąża ono serce i naczynia krwionośne. Zapobiegają mu m.in. dieta z małą ilością soli, regularny ruch, prawidłowa masa ciała oraz unikanie nikotyny i alkoholu.

Hormony: glukoza, wapń i stres

Poziom glukozy i wapnia we krwi regulują pary hormonów antagonistycznych, czyli działających przeciwnie. Tabela dodaje hormony stresu.

HormonGruczołDziałanie
insulinatrzustkaobniża stężenie glukozy
glukagontrzustkapodnosi stężenie glukozy
kalcytoninatarczycaobniża poziom wapnia
parathormonprzytarczycepodnosi poziom wapnia
adrenalinardzeń nadnerczymobilizuje w nagłym stresie
kortyzolkora nadnerczyuczestniczy w reakcji na stres

Ważne

Przy spadku parametru wydziela się więcej hormonu podnoszącego, a przy wzroście - więcej obniżającego.

Glukoza i cukrzyca

Insulina ułatwia wnikanie glukozy do komórek i jej odkładanie jako glikogen w wątrobie i mięśniach. Glukagon pobudza rozkład glikogenu w wątrobie, więc glukoza wraca do krwi.

Cukrzyca cechuje się przewlekle podwyższonym stężeniem glukozy we krwi. W typie 1 trzustka wytwarza bardzo mało insuliny lub nie wytwarza jej wcale. W typie 2 komórki słabiej reagują na insulinę; sprzyjają temu otyłość i brak ruchu.

Wapń i stres

Wapń buduje kości i zęby oraz jest potrzebny do skurczu mięśni, krzepnięcia krwi i przewodzenia impulsów nerwowych. Witamina D zwiększa jego wchłanianie w jelicie, a długotrwały niedobór wapnia sprzyja osteoporozie.

Obciążenie albo zagrożenie wywołujące stres to stresor. W nagłym stresie adrenalina i noradrenalina uruchamiają reakcję „walcz lub uciekaj”. Serce bije szybciej, ciśnienie rośnie, oskrzela i źrenice się rozszerzają, a we krwi przybywa glukozy.

Długotrwały stres może zaburzać homeostazę: przedłużone działanie kortyzolu może osłabiać odporność. Stres łagodzą ruch, sen, odpoczynek i rozmowa.

Czynniki zaburzające homeostazę

Homeostazę zaburzają czynniki trzech rodzajów. Czynniki biologiczne to organizmy i wirusy, np. pasożyty. Czynniki chemiczne to substancje, np. substancje toksyczne, nadużywane leki i używki. Czynniki fizyczne to zjawiska, np. skrajne temperatury.

zmieniają działanie układu nerwowego, a przez to nastrój, postrzeganie i zachowanie. Należą do nich m.in. używki (alkohol, nikotyna, kofeina), . Skutki poszczególnych substancji są różne:

palenie papierosów
nikotyna uzależnia, substancje smoliste zawierają związki rakotwórcze, a tlenek węgla łączy się z hemoglobiną i krew przenosi mniej tlenu; szkodzi też bierne palenie, a palenie w ciąży - zarodkowi i płodowi
e-papierosy
podgrzewany płyn najczęściej zawiera nikotynę, która uzależnia i szkodzi mózgowi nastolatka, a aerozol także inne substancje toksyczne; nie są bezpieczne, nawet opisane jako beznikotynowe
alkohol
spowalnia pracę układu nerwowego, uszkadza wątrobę i uzależnia, a w ciąży szkodzi zarodkowi i płodowi
narkotyki
silnie zmieniają działanie układu nerwowego i mogą szybko uzależniać
dopalacze
ich skład jest nieznany i zmienny, dlatego łatwo o ciężkie zatrucie
środki dopingujące
np. sterydy anaboliczne; zaburzają gospodarkę hormonalną i mogą uszkadzać serce i wątrobę
kofeina
w nadmiarze może wywołać kołatanie serca i bezsenność

Nadużywanie leków to przyjmowanie ich bez potrzeby, w za dużych dawkach albo za długo. Ulotkę czyta się przed użyciem leku. Leki bez recepty i suplementy przyjmuje się tylko w razie potrzeby. Antybiotyk bierze się tak, jak zalecił lekarz: w tej dawce, o tych godzinach i przez cały czas kuracji.

Styl życia, środowisko i zdrowie

Czynniki szkodliwe

Długotrwały lub bardzo silny hałas może trwale uszkodzić słuch. Wywołuje też rozdrażnienie i zmęczenie, pogarsza koncentrację i utrudnia sen.

Sen pomaga utrwalać zapamiętane wiadomości. to problemy takie jak trudności z zasypianiem lub częste wybudzanie. Niedobór snu pogarsza pamięć i koncentrację, może też osłabiać odporność i wywoływać rozdrażnienie.

to substancje, na które układ odpornościowy osoby uczulonej reaguje nadwrażliwością, czyli alergią. Ich źródłem są np. pyłki roślin, roztocza kurzu domowego, sierść zwierząt i niektóre pokarmy. U osób nieuczulonych na dany alergen nie wywołuje on reakcji alergicznej.

to dieta zbyt obfita, zbyt uboga albo źle zestawiona. Sprzyja m.in. otyłości i cukrzycy typu 2. Zaburzenia odżywiania, np. anoreksja i bulimia, wyniszczają organizm.

to m.in. pyły zawieszone, tlenki siarki i azotu oraz tlenek węgla. Przy bezwietrznej pogodzie, zwłaszcza zimą, tworzą smog. Sprzyjają chorobom układu oddechowego i układu krążenia, alergiom oraz nowotworom, co pokazuje schemat. Zanieczyszczeń ubywa, gdy domy ogrzewa się czyściej, a ludzie wybierają transport publiczny i rower.

Smog a zdrowie

Co sprzyja zdrowiu

Prawidłowej pracy narządów sprzyja prawidłowe odżywianie: dieta zróżnicowana, z warzywami, owocami, błonnikiem i odpowiednią ilością wody. Sprzyja jej też regularna aktywność fizyczna: dzieciom i nastolatkom WHO zaleca średnio co najmniej 60 minut dziennie ruchu o umiarkowanej lub dużej intensywności. Ruch wzmacnia serce, mięśnie i kości oraz zwiększa wydolność układu oddechowego.

Doświadczenia z wysiłkiem fizycznym

Oba doświadczenia mają ten sam plan. Najpierw stawia się problem badawczy: jak wysiłek wpływa na tętno i ciśnienie krwi albo na częstość oddechu. Próba kontrolna to pomiar u tej samej osoby w spoczynku. Próba badawcza to pomiar zaraz po wysiłku trwającym ustalony czas, np. po biegu w miejscu.

Tętno to rytmiczne zmiany wyczuwalne w tętnicach wskutek pracy serca. Częstość tętna to liczba jego uderzeń na minutę. Można je liczyć na tętnicy promieniowej przy nadgarstku. Ciśnienie krwi mierzy się ciśnieniomierzem, a częstość oddechu to liczba oddechów na minutę.

Po wysiłku zwykle rosną częstość tętna, ciśnienie skurczowe i częstość oddechów. Po odpoczynku wartości zbliżają się do spoczynkowych. Sama liczba oddechów na minutę nie mówi, czy oddechy stały się głębsze.

Wniosek wyjaśnia oba wyniki. Pracujące mięśnie potrzebują więcej tlenu i glukozy i wytwarzają więcej dwutlenku węgla. Serce pompuje więc więcej krwi w ciągu minuty, a częstsze oddechy zwiększają wentylację płuc. Tak układ krążenia i układ oddechowy razem utrzymują homeostazę.

W skrócie

  • 01Zdrowie to równowaga środowiska wewnętrznego, a choroba to zaburzenie homeostazy.
  • 01Regulacja nerwowa działa szybko i krótko, hormonalna wolniej i dłużej; łączy je podwzgórze, a krew łączy wszystkie układy narządów.
  • 02Ośrodek termoregulacji w podwzgórzu przy przegrzaniu uruchamia pocenie i rozszerzenie naczyń skóry, a przy wychłodzeniu ich zwężenie i drżenie mięśni.
  • 02Wysokie ciepło właściwe wody łagodzi wahania temperatury ciała, a parowanie potu ochładza skórę.
  • 03Przy zrównoważonym bilansie wodnym tyle samo wody organizm przyjmuje, ile wydala.
  • 03Hormon antydiuretyczny uwalniany z przysadki zwiększa zwrotne wchłanianie wody w nerkach, więc przy niedoborze wody moczu jest mniej.
  • 04Ciśnienie krwi rośnie przy szybszej i silniejszej pracy serca, zwężeniu naczyń i większej objętości krwi.
  • 04Wiarygodny pomiar ciśnienia spoczynkowego wykonuje się po odpoczynku, na siedząco, z mankietem na wysokości serca.
  • 05Insulina obniża, a glukagon podnosi stężenie glukozy; kalcytonina obniża, a parathormon podnosi poziom wapnia we krwi.
  • 05Nagły stres: adrenalina z rdzenia nadnerczy; długotrwały: kortyzol z kory nadnerczy, który może osłabiać odporność.
  • 06Czynniki zaburzające homeostazę dzielimy na biologiczne, chemiczne i fizyczne; do chemicznych należą m.in. używki i nadużywane leki.
  • 06Nikotyna, alkohol i narkotyki uzależniają, a skład dopalaczy jest nieznany, więc ich działanie jest nieprzewidywalne.
  • 07Hałas, zaburzenia snu, alergeny, niewłaściwe odżywianie i zanieczyszczenia powietrza to czynniki, które negatywnie wpływają na zdrowie.
  • 07Zdrowiu sprzyjają zróżnicowana dieta z warzywami, owocami, błonnikiem i wodą oraz regularny ruch.
  • 08Próba kontrolna to pomiar w spoczynku, a próba badawcza to pomiar tej samej osoby zaraz po wysiłku.
  • 08Po wysiłku zwykle rosną częstość tętna, ciśnienie skurczowe i częstość oddechu, bo pracujące mięśnie potrzebują więcej tlenu.

Pojęcia z fiszek

Quizy w tym zestawie

50 pytań w 5 etapach

  1. Etap 1: Homeostaza i współpraca układów

    Etap 1 · 11 fiszek · 10 pytań

  2. Etap 2: Temperatura ciała i woda

    Etap 2 · 6 fiszek · 10 pytań

  3. Etap 3: Ciśnienie krwi, glukoza i wapń

    Etap 3 · 8 fiszek · 10 pytań

  4. Etap 4: Stres i używki

    Etap 4 · 9 fiszek · 10 pytań

  5. Etap 5: Zdrowy styl życia i wysiłek

    Etap 5 · 6 fiszek · 10 pytań

  6. Powtórka z całości

    15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów

Sprawdzian do druku

Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną

Sprawdzam sprawdzian…

Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem

WhatsApp

Podobne zestawy

Zobacz wszystkie fiszki z biologii

Wyszukiwarka

Szukasz czegoś innego?

Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.