WOS
Olimpiada Wiedzy o III RP - społeczeństwo, demokracja, historia ustroju, partie
Zestaw do Olimpiady Wiedzy o III RP o społeczeństwie i demokracji w Polsce: wyznania, mniejszości, Polonia, repatrianci, ubezpieczenia społeczne, organizacje pozarządowe, związki zawodowe i formy aktywności obywatelskiej. Powtarzasz też tradycję demokratyczną I i II Rzeczypospolitej oraz drogę od PRL do III RP, a na koniec poznajesz partie polityczne i wskaźniki demokracji.
Podcast
Ładuję…
1.Kościoły i związki wyznaniowe w Konstytucji RP
Są równouprawnione, a władze publiczne zachowują bezstronność w sprawach przekonań religijnych, światopoglądowych i filozoficznych (art. 25). Stosunki z Kościołem katolickim określają ustawy i konkordat - umowa międzynarodowa ze Stolicą Apostolską (1993), a z innymi kościołami - ustawy uchwalone na podstawie umów z Radą Ministrów.
2.Wolność sumienia i religii
Art. 53 Konstytucji gwarantuje tę wolność każdemu: zakazuje przymuszania do praktyk religijnych lub do nieuczestniczenia w nich oraz żądania przez władze ujawnienia wyznania. Religię kościoła o uregulowanej sytuacji prawnej można nauczać w szkole, jeśli nie narusza to wolności sumienia i religii innych osób.
3.Przerwanie ciąży w prawie polskim
Ustawa z 1993 r. dopuszcza je wyłącznie przez lekarza, gdy ciąża zagraża życiu lub zdrowiu kobiety albo gdy zachodzi uzasadnione podejrzenie, że powstała w wyniku czynu zabronionego (do 12 tygodni). Przesłanka ciężkiego upośledzenia płodu utraciła moc 27 stycznia 2021 r. po wyroku TK K 1/20.
4.Transformacja ustrojowa
Przejście Polski po 1989 r. od PRL - z kierowniczą rolą PZPR i gospodarką centralnie planowaną - do demokracji, pluralizmu politycznego i gospodarki rynkowej. W PRL występowało bezrobocie ukryte (przerost zatrudnienia), a reformy rynkowe od 1990 r. przyniosły m.in. jawne bezrobocie i wzrost nierówności dochodowych.
5.Nierówności społeczne
Nierówny dostęp ludzi do cenionych dóbr, takich jak dochód, wykształcenie, władza i prestiż. Państwo ogranicza je m.in. świadczeniami społecznymi, bezpłatną nauką w szkołach publicznych i dostępem do opieki zdrowotnej finansowanej ze środków publicznych (art. 68 i 70 Konstytucji).
6.System ubezpieczeń społecznych
Obejmuje ubezpieczenia emerytalne, rentowe (na wypadek niezdolności do pracy), chorobowe i wypadkowe. Świadczenia wypłaca się z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (FUS) - państwowego funduszu celowego, którym dysponuje Zakład Ubezpieczeń Społecznych (ZUS).
7.Repatriant a imigrant
Repatriant to osoba polskiego pochodzenia, która przybywa do Polski na stałe na podstawie wizy krajowej w celu repatriacji i w ten sposób nabywa obywatelstwo polskie. Imigrant to szerzej osoba, która przyjeżdża z innego państwa, by zamieszkać w kraju przyjmującym.
8.Azyl a status uchodźcy
Oba chronią cudzoziemców (art. 56 Konstytucji). Z prawa azylu cudzoziemcy mogą korzystać na zasadach określonych w ustawie, a status uchodźcy może dostać cudzoziemiec poszukujący w Polsce ochrony przed prześladowaniem - zgodnie z umowami międzynarodowymi, które wiążą Polskę.
9.Mniejszość narodowa
Grupa obywateli polskich, która m.in. utożsamia się z narodem zorganizowanym we własnym państwie, a jej przodkowie mieszkali w Polsce od co najmniej 100 lat. Ustawa wymienia mniejszości: białoruską, czeską, litewską, niemiecką, ormiańską, rosyjską, słowacką, ukraińską i żydowską, a od 16 grudnia 2026 r. także grecką.
10.Mniejszość etniczna
Spełnia te same warunki co mniejszość narodowa (m.in. istotnie odróżnia się językiem, kulturą lub tradycją), ale nie utożsamia się z narodem zorganizowanym we własnym państwie. Ustawa z 2005 r. wymienia cztery: karaimską, łemkowską, romską i tatarską.
11.Język pomocniczy
Język mniejszości albo język regionalny, którego można używać przed organami gminy obok języka polskiego. Gmina musi być wpisana do urzędowego rejestru, a mniejszość stanowić co najmniej 20% jej mieszkańców. Jako język regionalny ustawa wymienia kaszubski.
12.Prawa mniejszości w Konstytucji RP
Art. 35 zapewnia obywatelom polskim należącym do mniejszości narodowych i etnicznych wolność zachowania i rozwoju własnego języka, obyczajów, tradycji i kultury. Mniejszości mogą tworzyć własne instytucje edukacyjne, kulturalne i religijne oraz uczestniczyć w rozstrzyganiu spraw dotyczących ich tożsamości kulturowej.
13.Polonia
Polacy i osoby polskiego pochodzenia mieszkające na stałe za granicą, często obywatele innych państw. Konstytucja zobowiązuje Polskę do pomocy Polakom zamieszkałym za granicą w zachowaniu związków z narodowym dziedzictwem kulturalnym (art. 6 ust. 2).
14.Karta Polaka
Dokument potwierdzający przynależność do Narodu Polskiego osoby, która nie ma polskiego obywatelstwa. Wprowadziła ją ustawa z 7 września 2007 r.; przyznanie Karty Polaka nie oznacza nadania obywatelstwa polskiego.
15.Demokracja szlachecka
Ustrój I Rzeczypospolitej, w którym prawa polityczne miała tylko szlachta. Ustawy uchwalał sejm walny: król, senat i izba poselska, a posłów wybierały sejmiki ziemskie. Konstytucja Nihil novi (1505) zakazała stanowienia nowych praw bez zgody senatu i izby poselskiej.
16.Wolna elekcja
Wybór króla przez ogół szlachty (viritim), stosowany od 1573 r. Każdy elekt zaprzysięgał artykuły henrykowskie - stałe zasady ustroju ograniczające władzę króla - oraz pacta conventa, czyli swoje osobiste zobowiązania wobec szlachty.
17.Liberum veto
Zasada, według której sprzeciw jednego posła zrywał sejm i unieważniał wszystkie jego uchwały. Nie obowiązywała w konfederacji - związku szlachty zawiązywanym dla osiągnięcia określonego celu, w którym decydowała większość głosów. Liberum veto zniosła Konstytucja 3 maja (1791).
18.Konstytucja marcowa a kwietniowa
Konstytucja marcowa (1921) wprowadziła system parlamentarno-gabinetowy z silnym Sejmem i słabym prezydentem. Nowela sierpniowa (1926) wzmocniła prezydenta, a Konstytucja kwietniowa (1935) wprowadziła system prezydencki, w którym w osobie prezydenta skupiała się jednolita i niepodzielna władza państwowa.
19.Autorytaryzm
Rządy jednostki lub wąskiej grupy, które ograniczają opozycję i pluralizm, ale - inaczej niż totalitaryzm - nie dążą do kontroli wszystkich dziedzin życia. W II RP za autorytarne uznaje się rządy sanacji - obozu Józefa Piłsudskiego, który przejął władzę w wyniku przewrotu majowego (1926).
20.Społeczeństwo obywatelskie w PRL
Obywatele działający wspólnie z własnej inicjatywy, niezależnie od władz. W PRL tworzyły je m.in. Komitet Obrony Robotników (KOR, od 1976 r.), pomagający robotnikom represjonowanym w Radomiu i Ursusie, drugi obieg - wydawnictwa poza cenzurą - oraz Kościół katolicki.
21.NSZZ „Solidarność”
Niezależny Samorządny Związek Zawodowy, który powstał po strajkach i porozumieniach sierpniowych 1980 r. Po wprowadzeniu stanu wojennego 13 grudnia 1981 r. zawieszono jego działalność, w 1982 r. go zdelegalizowano, a ponownie zarejestrowano w 1989 r.
22.Okrągły Stół
Rozmowy władz PRL i PZPR z opozycją solidarnościową, prowadzone od 6 lutego do 5 kwietnia 1989 r. Uzgodniono m.in. ponowną legalizację „Solidarności”, utworzenie Senatu i urzędu prezydenta oraz częściowo wolne wybory 4 czerwca 1989 r., w których opozycja zdobyła prawie wszystkie mandaty, o które mogła się ubiegać.
23.Populizm
Styl uprawiania polityki, w którym polityk przeciwstawia „zwykły lud” „skorumpowanym elitom” i obiecuje proste rozwiązania złożonych problemów, często nierealne. Uznaje się go za jedno z zagrożeń współczesnej demokracji.
24.Dezinformacja
Celowe rozpowszechnianie fałszywych lub zmanipulowanych informacji, aby wprowadzić odbiorców w błąd, np. wpłynąć na ich decyzje wyborcze. Szerzy się zwłaszcza w mediach społecznościowych i jest jednym z zagrożeń współczesnej demokracji.
25.Organizacja pozarządowa
Organizacja spoza sektora finansów publicznych, która nie działa dla zysku (może pobierać opłaty, jeśli nadwyżki przeznacza na cele statutowe). Może uzyskać ustawowy status organizacji pożytku publicznego (OPP); 1,5% podatku dochodowego od osób fizycznych można przekazać tylko OPP z wykazu uprawnionych za dany rok.
26.Stowarzyszenie
Dobrowolne, samorządne i trwałe zrzeszenie o celach niezarobkowych. Zakłada je co najmniej 7 osób, a osobowość prawną uzyskuje po wpisie do Krajowego Rejestru Sądowego (KRS). Stowarzyszenie zwykłe to uproszczona forma bez osobowości prawnej, zakładana przez co najmniej 3 osoby.
27.Fundacja
Organizacja oparta na majątku, który fundator przeznaczył na cel społecznie lub gospodarczo użyteczny. Fundator ustanawia ją w akcie notarialnym albo w testamencie i wskazuje cel oraz majątek. W odróżnieniu od stowarzyszenia nie jest zrzeszeniem osób.
28.Spółdzielnia
Dobrowolne zrzeszenie o zmiennym składzie osobowym i zmiennym funduszu udziałowym, które prowadzi wspólną działalność gospodarczą w interesie członków. Zakłada ją co najmniej 10 osób fizycznych (spółdzielnię produkcji rolnej - 5), a gdy założycielami są wyłącznie osoby prawne - co najmniej 3.
29.Związek zawodowy a związek pracodawców
Związek zawodowy zakłada co najmniej 10 uprawnionych osób; broni on praw i interesów osób wykonujących pracę zarobkową i może organizować strajki w granicach ustawy. Związek pracodawców zakłada co najmniej 10 pracodawców; reprezentuje ich interesy i może tworzyć federacje oraz konfederacje.
30.Grupa interesu
Zorganizowana grupa, np. organizacja pracodawców, która wywiera wpływ na władze, by chronić interesy swoich członków, ale - w odróżnieniu od partii - nie dąży do przejęcia władzy. Jej metodą jest m.in. lobbing, czyli legalne wpływanie na stanowienie prawa.
31.Kultura polityczna
Wiedza, postawy i zachowania obywateli wobec polityki. G. Almond i S. Verba wyróżnili kulturę parafialną (brak zainteresowania polityką), podporządkowaną, czyli poddańczą (bierne podporządkowanie władzy), i uczestniczącą (aktywny udział w życiu publicznym).
32.Absencja wyborcza
Niebranie udziału w wyborach przez osoby uprawnione do głosowania. Jej przeciwieństwem jest frekwencja wyborcza - odsetek uprawnionych, którzy oddali głos. Przy wysokiej absencji o składzie władz decyduje mniejsza część obywateli.
33.Zgromadzenie publiczne
Zgrupowanie w ogólnodostępnym, otwartym miejscu dla wspólnych obrad lub wyrażenia stanowiska w sprawach publicznych. W zwykłym trybie gminę zawiadamia się 30 do 6 dni wcześniej; zgromadzenie spontaniczne reaguje na nagłe, nieprzewidywalne wydarzenie publiczne, gdy późniejszy termin czyniłby je niecelowym lub mało istotnym dla debaty publicznej.
34.Petycja a list otwarty
Petycja to żądanie skierowane np. do organu władzy publicznej w interesie publicznym, własnym albo osoby trzeciej za jej zgodą; rozpatruje się ją co do zasady najpóźniej w 3 miesiące. List otwarty to publiczne wystąpienie do adresata ogłoszone w mediach, bez trybu ustawowego.
35.Karta Etyczna Mediów
Dokument podpisany w 1995 r. przez organizacje dziennikarzy, wydawców i nadawców. Zawiera 7 zasad: prawdy, obiektywizmu, oddzielania informacji od komentarza, uczciwości, szacunku i tolerancji, pierwszeństwa dobra odbiorcy oraz wolności i odpowiedzialności. Opinie na jej podstawie wydaje Rada Etyki Mediów, bez sankcji prawnych.
36.Sondaż opinii publicznej
Sondaż bada poglądy wybranej grupy; próba reprezentatywna ma odzwierciedlać badaną zbiorowość, a przy losowym doborze badanych można oszacować błąd statystyczny wyniku. Kodeks wyborczy zakazuje publikowania wyników sondaży wyborczych od 24 godzin przed dniem głosowania do jego zakończenia.
37.Partia polityczna
Dobrowolna organizacja o określonej nazwie, której celem jest udział w życiu publicznym przez wywieranie metodami demokratycznymi wpływu na politykę państwa lub sprawowanie władzy. Konstytucja zakazuje m.in. partii odwołujących się do totalitarnych metod nazizmu, faszyzmu i komunizmu, a zgodność celów partii z Konstytucją bada Trybunał Konstytucyjny.
38.Ewidencja i finansowanie partii
Ewidencję prowadzi Sąd Okręgowy w Warszawie, a zgłoszenie popiera co najmniej 1000 obywateli polskich z pełną zdolnością do czynności prawnych. Finansowanie jest jawne; próg subwencji wynosi 3% ważnych głosów w wyborach do Sejmu dla samodzielnie startującej partii, a 6% dla koalicji.
39.System partyjny
Układ partii w państwie i relacje między nimi w rywalizacji o władzę. Według liczby partii realnie się liczących wyróżnia się systemy jednopartyjne, dwupartyjne i wielopartyjne; w PRL istniał system partii hegemonicznej: inne ugrupowania działały obok PZPR, ale nie mogły rywalizować z nią o władzę.
40.Wskaźniki demokracji i wolności prasy
Democracy Index (The Economist Intelligence Unit) dzieli państwa na pełne demokracje, demokracje wadliwe, reżimy hybrydowe i reżimy autorytarne. Raport Freedom in the World wydaje Freedom House, a wskaźnik wolności prasy World Press Freedom Index - Reporterzy bez Granic.
Notatka
Wyznania i przerwanie ciąży w prawie
Stosunek państwa do religii opiera się na dwóch zasadach z art. 25 Konstytucji. Kościoły i związki wyznaniowe są równouprawnione. Władze publiczne muszą przy tym być bezstronne w sprawach przekonań religijnych, światopoglądowych i filozoficznych.
Stosunki z Kościołem katolickim określają ustawy i konkordat, czyli umowa międzynarodowa ze Stolicą Apostolską podpisana w 1993 r. Relacje z innymi kościołami i związkami wyznaniowymi regulują ustawy uchwalone na podstawie umów Rady Ministrów z ich przedstawicielami.
(art. 53) przysługuje każdemu, nie tylko obywatelom. Nikogo nie wolno zmuszać do udziału w praktykach religijnych ani do rezygnacji z udziału w nich. Władze nie mogą też wymagać ujawnienia wyznania. Religia kościoła o uregulowanej sytuacji prawnej może być nauczana w szkole, jeśli nie narusza to wolności sumienia i religii innych osób.
Przerwanie ciąży reguluje ustawa z 7 stycznia 1993 r. Wykonać je może wyłącznie lekarz i tylko wtedy, gdy zachodzi jedna z przesłanek ustawy:
- ciąża zagraża życiu lub zdrowiu kobiety,
- istnieje uzasadnione podejrzenie, że ciąża powstała w wyniku czynu zabronionego - w tym przypadku do 12 tygodni.
Przesłanka ciężkiego upośledzenia płodu utraciła moc 27 stycznia 2021 r. po wyroku Trybunału Konstytucyjnego w sprawie K 1/20.
Przemiany społeczne i ubezpieczenia społeczne
po 1989 r. zmieniła jednocześnie ustrój polityczny i gospodarkę. W PRL kierowniczą rolę miała PZPR, a gospodarka była centralnie planowana. W III RP zastąpiły je demokracja, pluralizm polityczny i gospodarka rynkowa. Reformy rynkowe od 1990 r. przyniosły m.in. jawne bezrobocie i wzrost nierówności dochodowych. Bezrobocie ukryte może występować w postaci przerostu zatrudnienia: formalnie wszyscy są zatrudnieni, lecz do wykonania tej samej pracy wystarczyłoby mniej osób.
to nierówny dostęp do cenionych dóbr: dochodu, wykształcenia, władzy i prestiżu. Państwo ogranicza je m.in. świadczeniami społecznymi i usługami publicznymi. Konstytucja zapewnia dostęp do opieki zdrowotnej finansowanej ze środków publicznych (art. 68) i bezpłatną naukę w szkołach publicznych (art. 70).
Ochronę na wypadek utraty zarobków daje . Tworzą go cztery ubezpieczenia: emerytalne (zabezpieczenie na starość), rentowe (m.in. trwała lub długotrwała niezdolność do pracy), chorobowe (m.in. czasowa niezdolność do pracy w razie choroby) i wypadkowe (wypadek przy pracy lub choroba zawodowa).
Świadczenia wypłaca się z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (FUS), który jest państwowym funduszem celowym. Funduszem dysponuje Zakład Ubezpieczeń Społecznych (ZUS). FUS to więc pieniądze, a ZUS - instytucja, która nimi zarządza.
Repatrianci, cudzoziemcy, mniejszości i Polonia
Repatrianci i cudzoziemcy
Repatriant ma polskie pochodzenie i przyjeżdża na stałe na podstawie wizy krajowej wydanej w celu repatriacji; obywatelstwo nabywa w drodze repatriacji. Imigrant przyjeżdża z innego państwa, by zamieszkać w kraju przyjmującym.
Art. 56 Konstytucji chroni cudzoziemców. Z prawa azylu korzystają na zasadach ustawy. Status uchodźcy może dostać ten, kto szuka w Polsce ochrony przed prześladowaniem - zgodnie z umowami międzynarodowymi.
Mniejszości narodowe i etniczne
Według ustawy z 2005 r. obie mniejszości tworzą obywatele polscy, którzy m.in. istotnie odróżniają się językiem, kulturą lub tradycją, a ich przodkowie mieszkali w Polsce od co najmniej 100 lat. Różni je jeden warunek: utożsamia się z narodem mającym własne państwo, - nie.
- narodowe
- białoruska, czeska, litewska, niemiecka, ormiańska, rosyjska, słowacka, ukraińska, żydowska (9), a od 16 grudnia 2026 r. także grecka (razem 10),
- etniczne4
- karaimska, łemkowska, romska, tatarska.
Art. 35 Konstytucji chroni język, obyczaje, tradycje i kulturę obywateli z mniejszości oraz ich prawo do własnych instytucji edukacyjnych, kulturalnych i religijnych, a także do udziału w rozstrzyganiu spraw ich tożsamości kulturowej. Język mniejszości albo język regionalny - według ustawy kaszubski - może być językiem pomocniczym przed organami gminy obok polskiego, gdy gmina jest wpisana do urzędowego rejestru, a mniejszość stanowi co najmniej 20% mieszkańców.
Polacy za granicą
to Polacy i osoby polskiego pochodzenia mieszkające na stałe za granicą. Konstytucja zobowiązuje Polskę do pomocy Polakom za granicą w zachowaniu związków z narodowym dziedzictwem kulturalnym (art. 6 ust. 2). (ustawa z 2007 r.) potwierdza przynależność do Narodu Polskiego, ale nie nadaje obywatelstwa.
Tradycja demokratyczna I i II Rzeczypospolitej
I Rzeczpospolita
W I Rzeczypospolitej panowała - prawa polityczne miała tylko szlachta. Ustawy uchwalał sejm walny, złożony z króla, senatu i izby poselskiej. Posłów wybierała szlachta na sejmikach ziemskich.
Konstytucja Nihil novi (1505) zakazała stanowienia nowych praw bez zgody senatu i izby poselskiej.
Od 1573 r. króla wybierał ogół szlachty w wolnej elekcji (viritim). Elekt zaprzysięgał artykuły henrykowskie, czyli stałe zasady ustroju ograniczające władzę króla. Zaprzysięgał też pacta conventa - własne zobowiązania wobec szlachty, inne u każdego władcy.
Według zasady sprzeciw jednego posła zrywał sejm i unieważniał wszystkie jego uchwały. Zasada ta nie obowiązywała w konfederacji, czyli związku szlachty zawiązanym dla osiągnięcia określonego celu - tam decydowała większość głosów. Liberum veto zniosła Konstytucja 3 maja (1791).
Demokracja i autorytaryzm w II RP
Konstytucja marcowa (1921) wprowadziła system parlamentarno-gabinetowy z silnym Sejmem i słabym prezydentem. W 1926 r. obóz Józefa Piłsudskiego przejął władzę w przewrocie majowym, a jego rządy nazywa się sanacją. Nowela sierpniowa z 1926 r. wzmocniła prezydenta. Konstytucja kwietniowa (1935) wprowadziła system prezydencki: w osobie prezydenta skupiała się jednolita i niepodzielna władza państwowa.
Autorytaryzm to rządy jednostki lub wąskiej grupy, które ograniczają opozycję i pluralizm. W odróżnieniu od totalitaryzmu nie dążą one do kontroli wszystkich dziedzin życia. Rządy sanacji uznaje się za autorytarne.
Od PRL do III RP i zagrożenia demokracji
Opozycja i przełom 1989 r.
Społeczeństwo obywatelskie tworzą ludzie, którzy działają wspólnie z własnej inicjatywy, niezależnie od władz. W PRL jego oparciem były m.in.:
- Komitet Obrony Robotników (KOR, od 1976 r.)
- pomagał robotnikom represjonowanym w Radomiu i Ursusie
- drugi obieg
- wydawnictwa ukazujące się poza cenzurą
- Kościół katolicki
- przestrzeń niezależna od władz.
Po strajkach i porozumieniach sierpniowych 1980 r. powstał , czyli Niezależny Samorządny Związek Zawodowy. Po wprowadzeniu stanu wojennego 13 grudnia 1981 r. zawieszono jego działalność, a w 1982 r. związek zdelegalizowano. Ponownie zarejestrowano go w 1989 r.
Rozmowy Okrągłego Stołu toczyły się od 6 lutego do 5 kwietnia 1989 r. między władzami PRL i PZPR a opozycją solidarnościową. Uzgodniono m.in. ponowną legalizację „Solidarności”, utworzenie Senatu i urzędu prezydenta oraz częściowo wolne wybory 4 czerwca 1989 r. Opozycja zdobyła w nich prawie wszystkie mandaty, o które mogła się ubiegać.
1976
powstanie KOR
1980
porozumienia sierpniowe
1989
Okrągły Stół i wybory 4 czerwca
Zagrożenia współczesnej demokracji
to styl polityki, w którym polityk przeciwstawia „zwykły lud” „skorumpowanym elitom” i obiecuje proste, często nierealne rozwiązania złożonych problemów. to celowe szerzenie fałszywych lub zmanipulowanych informacji, by wprowadzić odbiorców w błąd. Przykładem jest fałszywy komunikat, że lokal wyborczy zamknięto, rozsyłany w dniu głosowania. Dezinformacja szerzy się zwłaszcza w mediach społecznościowych.
Organizacje społeczeństwa obywatelskiego
nie należy do sektora finansów publicznych i nie działa dla zysku - jest nią np. albo fundacja. Może pobierać opłaty, jeśli nadwyżki przeznacza na cele statutowe. Po spełnieniu warunków ustawy organizacja może uzyskać status organizacji pożytku publicznego (OPP). 1,5% podatku dochodowego od osób fizycznych można przekazać OPP z wykazu uprawnionych za dany rok.
Formy zrzeszeń i organizacji różnią się podstawą oraz tym, kto je zakłada:
| Forma | Podstawa | Kto zakłada |
|---|---|---|
| stowarzyszenie | zrzeszenie osób, cele niezarobkowe | co najmniej 7 osób (zwykłe - 3) |
| fundacja | majątek przeznaczony na cel | fundator |
| spółdzielnia | zmienny skład i fundusz udziałowy | co najmniej 10 osób fizycznych (produkcji rolnej - 5) albo 3 osoby prawne |
| związek zawodowy | osoby wykonujące pracę zarobkową | co najmniej 10 uprawnionych osób |
| związek pracodawców | pracodawcy | co najmniej 10 pracodawców |
Stowarzyszenie uzyskuje osobowość prawną po wpisie do Krajowego Rejestru Sądowego (KRS), a stowarzyszenie zwykłe jej nie ma. Fundator ustanawia fundację w akcie notarialnym albo w testamencie i wskazuje jej cel oraz majątek. prowadzi wspólną działalność gospodarczą w interesie członków.
Związki zawodowe mogą na mocy Konstytucji (art. 59) organizować strajki w granicach ustawy. Związki pracodawców reprezentują pracodawców wobec związków zawodowych i władz oraz mogą tworzyć federacje i konfederacje.
wpływa na władze, by chronić interesy swoich członków, ale nie dąży do przejęcia władzy - tym różni się od partii. Jej metodą jest m.in. lobbing, czyli legalne wpływanie na stanowienie prawa.
Aktywność obywatelska, media i sondaże
Postawy i wybory
to wiedza, postawy i zachowania obywateli wobec polityki. G. Almond i S. Verba wyróżnili jej trzy typy:
- parafialna
- brak zainteresowania polityką
- podporządkowana (poddańcza)
- bierne podporządkowanie się władzy
- uczestnicząca
- aktywny udział w życiu publicznym.
oznacza, że uprawnieni nie głosują, a frekwencja wyborcza to odsetek uprawnionych, którzy oddali głos. Przy wysokiej absencji o władzy decyduje mniejsza część obywateli.
Ważne
Frekwencja i absencja dopełniają się do 100%: przy frekwencji 72% absencja wynosi 28%.
Aktywność i opinia publiczna
służy wspólnym obradom lub wyrażeniu stanowiska w sprawach publicznych na otwartej, ogólnodostępnej przestrzeni. Zgromadzenie spontaniczne to reakcja na nagłe, nieprzewidywalne wydarzenie publiczne, gdy późniejszy termin byłby niecelowy lub mało istotny dla debaty publicznej. W zwykłym trybie gminę zawiadamia się najwcześniej 30, a najpóźniej 6 dni przed zgromadzeniem. Przy zgromadzeniu 15 października - od 15 września do 9 października.
Petycję kieruje się np. do organu władzy w interesie publicznym, własnym albo osoby trzeciej za jej zgodą. Rozpatruje się ją co do zasady najpóźniej w 3 miesiące od złożenia. List otwarty to publiczne wystąpienie w mediach, bez trybu ustawowego.
Zasady etyki dziennikarskiej zbiera . Na jej podstawie Rada Etyki Mediów wydaje opinie bez sankcji prawnych.
Sondaż bada poglądy grupy osób. Wynik można uogólnić na całą zbiorowość, gdy grupa jest próbą reprezentatywną (odzwierciedla tę zbiorowość); przy losowym doborze badanych można oszacować błąd statystyczny wyniku.
Partie polityczne i wskaźniki demokracji
Partie i system partyjny
to dobrowolna organizacja o określonej nazwie, która chce metodami demokratycznymi wpływać na politykę państwa lub sprawować władzę. Art. 13 Konstytucji zakazuje m.in. partii odwołujących się do totalitarnych metod nazizmu, faszyzmu i komunizmu. Zgodność celów partii z Konstytucją bada Trybunał Konstytucyjny.
Ewidencję partii prowadzi Sąd Okręgowy w Warszawie, a zgłoszenie musi poprzeć co najmniej 1000 obywateli polskich mających pełną zdolność do czynności prawnych. Finansowanie partii jest jawne. Samodzielnie startująca partia spełnia warunek wyniku wyborczego do uzyskania subwencji z budżetu państwa po zdobyciu co najmniej 3% ważnych głosów w wyborach do Sejmu. Dla partii startujących w koalicji próg wynosi co najmniej 6% ważnych głosów oddanych na koalicję.
System partyjny to układ partii w państwie i ich relacje w rywalizacji o władzę. Według liczby partii, które realnie się liczą, wyróżnia się systemy jednopartyjne, dwupartyjne i wielopartyjne. W PRL istniał system partii hegemonicznej: obok PZPR działały inne ugrupowania, ale nie mogły rywalizować z nią o władzę.
Wskaźniki demokracji
Stan demokracji i wolności w państwach porównują międzynarodowe wskaźniki:
- Democracy Index - przygotowuje go The Economist Intelligence Unit; dzieli państwa na pełne demokracje, demokracje wadliwe, reżimy hybrydowe i reżimy autorytarne,
- Freedom in the World - raport Freedom House,
- World Press Freedom Index - wskaźnik wolności prasy organizacji Reporterzy bez Granic.
W skrócie
- 01Władze publiczne są bezstronne w sprawach przekonań, a kościoły i związki wyznaniowe mają równe prawa (art. 25).
- 01Ustawa z 1993 r. pozwala przerwać ciążę tylko przy przesłance ustawowej; przesłanka upośledzenia płodu nie obowiązuje od 27 stycznia 2021 r.
- 02Transformacja zastąpiła kierowniczą rolę PZPR i gospodarkę planową demokracją, pluralizmem i rynkiem, ale przyniosła jawne bezrobocie.
- 02Ubezpieczenia społeczne są cztery; świadczenia płyną z funduszu FUS, którym dysponuje ZUS.
- 03Mniejszość narodowa, w odróżnieniu od etnicznej, utożsamia się z narodem mającym własne państwo.
- 04W demokracji szlacheckiej ustawy uchwalał sejm walny (król, senat, izba poselska), a króla od 1573 r. wybierała szlachta w wolnej elekcji.
- 04Konstytucja marcowa dała przewagę Sejmowi, a kwietniowa skupiła władzę w osobie prezydenta; rządy sanacji były autorytarne.
- 05W PRL niezależne życie społeczne tworzyły KOR, drugi obieg, Kościół katolicki, a od 1980 r. „Solidarność”.
- 05Populizm i dezinformacja należą do zagrożeń współczesnej demokracji.
- 06Stowarzyszenie jest zrzeszeniem osób, a fundacja to organizacja oparta na majątku przeznaczonym przez fundatora na cel.
- 061,5% PIT trafia tylko do OPP ujętej w wykazie uprawnionych, a grupa interesu wpływa na władzę bez zamiaru jej przejęcia.
- 07Almond i Verba wyróżnili kulturę polityczną parafialną, podporządkowaną i uczestniczącą.
- 07O zgromadzeniu w zwykłym trybie zawiadamia się gminę od 30 do 6 dni przed nim, a petycję rozpatruje się co do zasady w 3 miesiące od złożenia.
- 08Partię wpisuje do ewidencji Sąd Okręgowy w Warszawie, a zgodność jej celów z Konstytucją bada Trybunał Konstytucyjny.
- 08Democracy Index wyróżnia pełne demokracje, demokracje wadliwe, reżimy hybrydowe i reżimy autorytarne.
Pojęcia z fiszek
Quizy w tym zestawie
50 pytań w 5 etapach
Etap 1: Wyznania i polityka społeczna
Etap 1 · 9 fiszek · 10 pytań
Etap 2: Migracje, mniejszości i Polonia
Etap 2 · 9 fiszek · 10 pytań
Etap 3: Tradycje i zagrożenia demokracji
Etap 3 · 8 fiszek · 10 pytań
Etap 4: Organizacje i kultura polityczna
Etap 4 · 6 fiszek · 10 pytań
Etap 5: Aktywność obywatelska i partie
Etap 5 · 8 fiszek · 10 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
19 fiszek
39 fiszek uczy się 6
27 fiszek
28 fiszek
24 fiszki
20 fiszek
Wyszukiwarka
Szukasz czegoś innego?
Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.
