Charakter narodowy i stereotypy narodowe

Pojęcie charakteru narodowego wprowadził do filozofii społecznej w XVIII wieku przedstawiciel niemieckiego Oświecenia J.G. Herder. Za najważniejszą wspólnotę ludzką uznawał naród.

Naród był dla niego wspólnotą uformowaną przez historię, istniejącą przed wspólną organizacją polityczną. O jego wyjątkowości decydowała kultura, której szczególnie ważnym wyrazem był język. Charakter narodowy oznaczał właśnie tę niepowtarzalność kulturową.

J. Szacki wiązał tę koncepcję z ówczesnym rozdrobnieniem politycznym Niemiec: wspólnotę tworzyły język i kultura, mimo braku politycznej jedności. Poglądy Herdera nabrały szczególnego znaczenia w XIX wieku, podczas kształtowania się narodów europejskich.

G.W.F. Hegel i romantycy posługiwali się pojęciem ducha narodowego, określanego jako Volksgeist. Miał on ujawniać się w swoistych formach kultury i zachowaniach zbiorowych, ale sam był uznawany za metafizyczne źródło tych zjawisk, a nie przedmiot doświadczenia historycznego.

Choć idea nie miała sensu empirycznego, inspirowała nauki społeczne do tworzenia pojęć ducha plemiennego, ducha ludu i ducha grupy. W drugiej połowie XIX wieku w Niemczech powstała psychologia narodów, nazywana też etnopsychologią.

Nową dyscyplinę budowano przez zapożyczenia z psychologii jednostki. Pojęcia charakteru i psychiki przenoszono na wspólnoty narodowe, aby opisywać ich niepowtarzalne właściwości.

G. Le Bon pisał o duszy narodowej i traktował historię narodów jako wynik ich charakteru. W 1897 roku ukazała się jego „Psychologia rozwoju narodów”. W. Wundt uporządkował dorobek etnopsychologii w dziesięciotomowym dziele Völkerpsychologie, wydawanym w latach 1900–1920.

W XX wieku E. Barker przedstawił interdyscyplinarną analizę charakteru narodowego. Uważał, że naród tworzy własny charakter i przeznaczenie, a wychowanie, twórcza myśl i czynna wola ludzi umożliwiają jego zmianę.

Pojęcie charakteru grupowego odnosił do wspólnot o różnej skali: rodziny, narodu i ludzkości. Rodzina może odróżniać się od innych rodzin, naród rozwijać samowiedzę, a ludzkość tworzyć charakter swojej cywilizacji.

Barker metaforycznie porównywał kształtowanie zbiorowości do wznoszenia budowli ze słów, myśli, obyczajów, wierzeń, praw i instytucji. Naród buduje duchową wspólnotę tradycji na podstawach materialnych:

• Czynnik genetyczny.
• Czynnik geograficzny: terytorium i klimat.
• Czynnik ekonomiczny: zdolności i zajęcia.

Charakter narodowy ujmował jako duchową nadbudowę opartą na tych podstawach. Dostrzegał analogię do charakteru jednostki, w którym cechy psychiczne opierają się na podstawach wrodzonych.

Według Barkera duchową nadbudowę narodu współtworzą cztery grupy czynników:

• Polityczny: prawo i rząd.
• Religijny: wpływ Kościoła.
• Kulturowy: język, literatura i myśl ludzka.
• Wychowawczy: idee i systemy wychowawcze.

Duchowa istota życia narodowego przejawia się w uświadamianiu sobie własnej odrębności i w poczuciu narodowym. Idea narodowa staje się zasadą przewodnią, wokół której wspólnota organizuje swoje życie.

Barker wskazywał, że XIX wiek łączył rozwój indywidualizmu w Europie ze wzrostem świadomości narodowej i powstawaniem państw narodowych na zasadzie etniczno-kulturowej.

We współczesnych naukach społecznych i humanistycznych przeważa krytyczne podejście do pojęcia charakteru narodowego. Powodem są jego doktrynalne i ideologiczne używanie oraz nadużywanie, a także metafizyczny sens utrudniający badania empiryczne.

Stereotyp jest powszechną formą świadomości społecznej, która ujmuje rzeczywistość w sposób uproszczony i arbitralny. Łączy trzy składniki:

• Treści opisowe: wyobrażenia o tym, jaka jest dana zbiorowość.
• Sądy wartościujące: oceny przypisywanych jej właściwości.
• Reakcje i oceny emocjonalne: uczucia związane z jej obrazem.

Powstawanie stereotypów wiąże się z ograniczeniami i błędami ludzkiego poznania. Są one nienaukowymi uogólnieniami, które mogą być częściowo lub całkowicie niezgodne z faktami, lecz ułatwiają orientację w świecie. Nawet gdy zawierają informacje zgodne z faktami, nie uzasadniają przypisywania danej cechy każdemu członkowi zbiorowości.

Ograniczone możliwości percepcji skłaniają człowieka do stosowania ekonomii poznania i myślenia. Korzystanie z gotowego obrazu zmniejsza potrzebę każdorazowej analizy, ale może utrwalać błędne wyobrażenia.

Stereotypy mogą mieć wydźwięk negatywny, pozytywny lub neutralny.

Uwarunkowania stereotypów narodowych tkwią w kulturze społeczeństwa, zwłaszcza we wzorach postrzegania własnej wspólnoty i obcych. Wzory te są zwykle etnocentryczne: gloryfikują własną grupę i dyskryminują inne.

Treści stereotypów mogą pochodzić ze źródeł niezależnych od osobistych doświadczeń człowieka. Rozpowszechniają się przez przekaz społeczny utrwalonych schematów poznawczych.

Gotowe sądy i emocje mogą uruchamiać się automatycznie pod wpływem słowa, nazwy narodu albo dostrzeżonego rysu przypominającego jego znany wizerunek społeczny. Reakcja nie musi więc wynikać z nowej oceny konkretnej sytuacji.

Stereotypy narodowe powstają żywiołowo i utrwalają się w kulturze zbiorowości. Ich trwałość dotyczy kulturowego obrazu narodu; wewnątrz wspólnoty służą również jako mechanizm komunikacji.

Autostereotypy dotyczą obrazu własnej wspólnoty, opartego na samookreśleniu i samoocenie. Heterostereotypy przedstawiają inne narody, z którymi porównuje się własny naród, uzyskując wyobrażenie o jego odrębności.

Obrazy „swoich” i „obcych” pozostają we wzajemnym związku. Przez porównania naród rozpoznaje podobieństwa i różnice, ocenia siebie i innych, a także może otwierać się na otoczenie albo izolować.

Stereotypy nazywa się mapami grup narodowych, ponieważ pomagają orientować się w świecie innych kultur i systemów wartości. Poznawanie własnej wspólnoty wpływa na wyobrażenia o innych, a poznawanie innych uczestniczy w poznawaniu siebie.

Modele stereotypów nie powstają w próżni: zależą od kontekstu postrzegania siebie i otoczenia narodowo-państwowego. Obraz własny i obrazy innych narodów tworzą jeden system.

Badanie tego systemu pozwala poznawać sposób postrzegania narodów, a nie bezpośrednio ich rzeczywiste cechy. W opisie polskiego otoczenia wyróżniono między innymi krąg bezpośrednich sąsiadów, dalsze sąsiedztwo europejskie oraz narody pozaeuropejskie; dwa pierwsze kręgi obejmowały łącznie 15 narodów i tworzyły dominantę europocentryczną.

Stosunki międzynarodowe są relacjami między narodami zorganizowanymi w państwa. Wyrażają ich potrzeby, interesy i dążenia przez współdziałanie, współzawodnictwo oraz walkę; ich rozwój wiąże się z kształtowaniem państw narodowych i internacjonalizacją życia społecznego.

Znaczenie stereotypów wiąże się z trzema cechami tych stosunków:

• Policentryzm: suwerenne państwa tworzą wiele ośrodków, a relacje nie opierają się na jednym hierarchicznym zarządzaniu.
• Mieszanie informacji i dezinformacji: ich rozróżnienie bywa bardzo trudne, a nawet niemożliwe.
• Zróżnicowanie i tendencje odśrodkowe: utrudniają poznawanie, wyjaśnianie i regulowanie relacji.

Stereotypy etnopolityczne funkcjonują obok mitów narodowych, prestiżu narodów i państw oraz doktryn polityczno-strategicznych. Współtworzą świadomościowy wymiar stosunków międzynarodowych i uczestniczą w obronie interesów oraz znaczenia narodów.

A. Schaff zaliczał je do sfery stosunków publicznych. Wskazywał, że wroga treść może być dokuczliwa, natomiast wzajemne pozytywne odniesienia mogą służyć porozumieniu między narodami.