Ideologie polityczne i totalitaryzm

W konserwatyzmie punktem odniesienia jest tradycja, ponieważ przechowuje doświadczenia wcześniejszych pokoleń. Rodzina stanowi podstawową instytucję społeczną, a religia w tradycyjnym konserwatyzmie dostarcza zasad moralnych. Człowiek jest związany z rodziną, narodem i państwem, dlatego jego życie rozpatruje się także przez wspólnotę i obowiązki.

Autorytet oraz trwałe instytucje mają zapewniać stabilność. Od państwa oczekuje się bezpieczeństwa, przestrzegania prawa i ochrony porządku. Edmund Burke, jeden z klasyków tego kierunku, bronił ciągłości społecznej i sprzeciwiał się gwałtownym zmianom rewolucyjnym.

Reformy powinny być przemyślane, stopniowe i zgodne z istniejącymi instytucjami. Konserwatyzm może funkcjonować w demokracji i systemie wielopartyjnym. Współcześnie często łączy się z własnością prywatną, gospodarką rynkową, przedsiębiorczością i odpowiedzialnością jednostki, lecz nie narzuca wszystkim zwolennikom identycznych poglądów gospodarczych.

Katolicka nauka społeczna obejmuje zasady dotyczące społeczeństwa, gospodarki i polityki wynikające z nauczania Kościoła. Jej punktem wyjścia jest godność osoby ludzkiej: majątek, pochodzenie i wykształcenie nie mogą decydować o wartości człowieka. Nie wolno traktować go wyłącznie jako środka do osiągnięcia celu.

• Dobro wspólne kieruje uwagę na warunki, dzięki którym ludzie i wspólnoty mogą się rozwijać.
• Solidarność wymaga odpowiedzialności za innych i gotowości do współpracy.
• Pomocniczość chroni samodzielność mniejszych wspólnot, ale dopuszcza wsparcie, gdy ich możliwości nie wystarczają.

Sprawiedliwość społeczna obejmuje ochronę podstawowych praw, pomoc osobom w trudnej sytuacji i ograniczanie wyzysku. Praca powinna zapewniać godne warunki, sprawiedliwe wynagrodzenie i ochronę rodziny pracownika. Rodzinę uznaje się za podstawową wspólnotę społeczną.

KNS akceptuje własność prywatną, lecz korzystanie z dóbr powinno uwzględniać potrzeby innych i dobro społeczeństwa. Encyklika Rerum novarum Leona XIII podejmowała problemy robotników, warunków pracy oraz relacji pracowników z pracodawcami w związku z rozwojem kapitalizmu i industrializacji.

Faszyzm powstał we Włoszech po I wojnie światowej. Najważniejszym przywódcą był Benito Mussolini, określany jako Duce, czyli wódz. Ideologia ta miała skrajnie nacjonalistyczny, antydemokratyczny i autorytarny lub totalitarny charakter.

Interes jednostki podporządkowywano państwu i narodowi. Odrzucano demokrację liberalną, pluralizm oraz rzeczywistą konkurencję partii. Kult przywódcy przedstawiał wodza jako wyjątkową osobę prowadzącą naród. Militaryzm oznaczał nacisk na wojsko, dyscyplinę i siłę, a antykomunizm - zwalczanie ruchów komunistycznych.

Propaganda służyła kształtowaniu poglądów, wychwalaniu przywódcy i uzasadnianiu polityki państwa. Przeciwników podporządkowywano również przez terror: zastraszanie, prześladowania i represje.

Własności prywatnej nie zamierzano całkowicie likwidować, ale gospodarka podlegała silnej kontroli państwa. Korporacjonizm zakładał organizowanie życia gospodarczego i społecznego w korporacje reprezentujące grupy zawodowe. Miały one ograniczać konflikt pracowników z pracodawcami oraz podporządkowywać gospodarkę państwu.

Nazizm był niemiecką ideologią narodowego socjalizmu związaną z Adolfem Hitlerem i NSDAP - Narodowosocjalistyczną Niemiecką Partią Robotników. Hitler nosił tytuł Führer. Po objęciu przez niego urzędu kanclerza system demokratyczny szybko przekształcano w dyktaturę.

Rasizm nazistowski opierał się na pseudonaukowych twierdzeniach o rzekomo lepszych i gorszych rasach oraz wyższości tak zwanej rasy aryjskiej. Antysemityzm oznaczał uprzedzenia, wrogość i dyskryminację wobec Żydów. Ustawy norymberskie nadały dyskryminacji podstawy prawne. Prześladowania doprowadziły do Holokaustu, czyli zagłady europejskich Żydów dokonanej przez nazistowskie Niemcy i ich współpracowników podczas II wojny światowej.

Lebensraum, czyli przestrzeń życiowa, służyło uzasadnianiu zdobywania terytoriów, zwłaszcza na wschodzie Europy. Ekspansjonizm łączył się z militaryzmem i skrajnym nacjonalizmem.

Nazizm odrzucał opozycję, pluralizm i wolność polityczną. Władza wykorzystywała propagandę, cenzurę, policję polityczną i terror, próbując kontrolować politykę, media, edukację, kulturę oraz organizacje społeczne.

Komunizm zakładał stworzenie społeczeństwa bezklasowego i zniesienie prywatnej własności środków produkcji. Równość społeczna i ekonomiczna miała zastąpić podział na klasy posiadające i nieposiadające majątku produkcyjnego.

Marksizm, związany z Karolem Marksem i Fryderykiem Engelsem, obejmował krytykę kapitalizmu, wyzysku robotników i teorię walki klas. Według Marksa konflikt między klasami wpływał na rozwój społeczeństwa. W kapitalizmie głównymi stronami konfliktu były:

• Burżuazja - właściciele środków produkcji.
• Proletariat - robotnicy nieposiadający środków produkcji, którzy sprzedawali swoją pracę.

Środki produkcji to dobra wykorzystywane do wytwarzania innych dóbr, między innymi duże przedsiębiorstwa, fabryki, kopalnie i maszyny. Postulat zniesienia ich prywatnej własności dotyczy majątku produkcyjnego, a nie zakazu posiadania każdej rzeczy osobistej.

Rewolucja proletariacka miała doprowadzić do zmiany stosunków społecznych i likwidacji podziałów klasowych. Kolektywizm przyznaje pierwszeństwo interesowi wspólnoty przed indywidualną korzyścią. W teorii komunizmu ważny był internacjonalizm klasowy, odmienny od skrajnego nacjonalizmu nazistowskiego.

Włodzimierz Lenin dostosował marksizm do warunków rosyjskich. Partia awangardowa miała być zdyscyplinowaną organizacją prowadzącą proletariat do rewolucji. Bolszewicy pod jego przywództwem przejęli władzę w Rosji, tworząc system, który później doprowadził do powstania ZSRR.

Teorię komunizmu trzeba odróżniać od państw, które się na nią powoływały. W XX wieku często występowały w nich rządy jednej partii, brak pluralizmu, propaganda, cenzura, represje i ograniczanie praw obywateli. Religia była często zwalczana przez państwo.

Józef Stalin stworzył w ZSRR system określany jako stalinizm. Łączył on totalitarną kontrolę z terrorem, kultem jednostki i monopolem partii komunistycznej. W gospodarce stosowano centralne planowanie, kolektywizację rolnictwa i szybką industrializację.

• Gospodarka centralnie planowana: państwo ustala, co i ile produkować, jakie cele realizować oraz jak wykorzystywać zasoby.
• Nacjonalizacja: prywatna własność zostaje przejęta przez państwo.
• Kolektywizacja: rolnictwo organizuje się w gospodarstwa kolektywne, ograniczając prywatną własność gospodarstw.

Nie wszystkie odmiany komunizmu można utożsamiać ze stalinizmem. Cel ideologiczny, taki jak społeczeństwo bezklasowe, nie jest opisem rzeczywistego sposobu sprawowania władzy.

Totalitaryzm oznacza dążenie władzy do pełnej lub bardzo szerokiej kontroli społeczeństwa, obejmującej również kulturę, edukację, media i gospodarkę. Jedna oficjalna ideologia narzuca sposób myślenia, a monopol polityczny uniemożliwia rzeczywistą konkurencję o władzę.

Kult jednostki przedstawia przywódcę jako wyjątkowego i nieomylnego. Propaganda wpływa na poglądy, cenzura ogranicza rozpowszechnianie informacji niezgodnych z linią władz, a terror podporządkowuje ludzi przez represje i strach. Takie mechanizmy łączyły nazistowskie Niemcy i stalinowski ZSRR.

Przy porównywaniu trzeba oddzielać metody rządzenia od założeń ideologicznych. Nazizm akcentował rasę, antysemityzm i skrajny nacjonalizm. Komunizm odwoływał się do klasy społecznej, krytyki kapitalizmu i likwidacji podziałów klasowych.

Rozpoznawanie ideologii wymaga uwzględnienia całego zestawu cech:

• Konserwatyzm: tradycja, autorytet, ciągłość i ostrożne reformy.
• KNS: godność, dobro wspólne, solidarność i pomocniczość.
• Faszyzm: kult państwa i wodza, nacjonalizm, militaryzm i antykomunizm.
• Nazizm: hierarchia rasowa, antysemityzm i przestrzeń życiowa.
• Komunizm lub marksizm: proletariat, burżuazja, walka klas i środki produkcji.

Sama wzmianka o rodzinie nie rozstrzyga między konserwatyzmem a KNS, podobnie jak propaganda nie rozstrzyga między nazizmem a stalinizmem.

Najważniejsze daty łączą rozwój doktryn z dokumentami oraz wydarzeniami politycznymi. Na osi czasu encyklikę społeczną poprzedzającą przejęcia władzy przez bolszewików i przywódców faszystowskich należy odróżnić od późniejszych ustaw dyskryminacyjnych.

• 1891 - Leon XIII wydał encyklikę Rerum novarum dotyczącą kwestii robotniczej.
• 1917 - bolszewicy pod przywództwem Lenina przejęli władzę w Rosji.
• 1922 - po marszu na Rzym Mussolini został premierem Włoch.
• 1933 - Hitler został kanclerzem Niemiec; następnie rozpoczęło się szybkie przekształcanie systemu demokratycznego w dyktaturę.
• 1935 - ustawy norymberskie ustanowiły prawne podstawy dyskryminacji i prześladowania Żydów w III Rzeszy.