Legitymizacja władzy i główne nurty polityczne

Legitymizacja władzy oznacza uznanie przez społeczeństwo, że dana władza ma prawo rządzić i podejmować decyzje. Nie wystarcza więc samo faktyczne sprawowanie władzy: ważne jest również to, czy obywatele uznają prawo rządzących do jej wykonywania.

Trzeba odróżniać legitymizację od legalności. Legalność to zgodność z obowiązującym prawem, natomiast legitymizacja ma charakter społeczny. Władza może być zgodna z prawem, a zarazem potrzebować społecznego uznania; legalność może być jednym ze źródeł jej prawomocności.

Władza posiadająca legitymizację łatwiej uzyskuje posłuszeństwo obywateli, potrzebuje mniej przymusu, jest stabilniejsza i ma większy autorytet.

Max Weber wyróżnił trzy rodzaje prawomocnego panowania. Każdy z nich odpowiada na pytanie, dlaczego ludzie uznają władzę i są gotowi się jej podporządkować.

• Legitymizacja tradycyjna opiera się na zwyczaju i przekonaniu, że „zawsze tak było”. Przykładem jest monarcha dziedziczący władzę, gdy społeczeństwo uznaje taki porządek za naturalny.
• Legitymizacja charyzmatyczna wynika z wiary w wyjątkowe cechy przywódcy, jego zdolności i osobisty autorytet. Charyzma nie oznacza jedynie popularności, lecz przekonanie zwolenników o wyjątkowości danej osoby.
• Legitymizacja legalno-racjonalna opiera się na prawie i procedurach. Typowym przykładem są demokratyczne wybory przeprowadzone zgodnie z obowiązującymi zasadami.

Ideologia polityczna jest najbardziej ogólnym poziomem myślenia o polityce. To zbiór wartości, poglądów i przekonań o tym, jak powinny wyglądać społeczeństwo, państwo, gospodarka oraz relacje między jednostką a państwem. Przykładami ideologii są liberalizm, konserwatyzm, socjalizm czy anarchizm.

Doktryna polityczna jest bardziej szczegółowa. Wyjaśnia, jak idee danej ideologii należy realizować w praktyce politycznej i w funkcjonowaniu państwa. Jeśli ideologia liberalna uznaje wolność jednostki za ważną wartość, doktryna liberalna może wskazywać konieczność ochrony praw i ograniczania nadmiernej ingerencji państwa.

Program polityczny obejmuje konkretne cele oraz działania partii, ruchów społecznych i innych podmiotów dążących do zdobycia władzy albo wpływu na nią. Może dotyczyć na przykład zmiany określonego podatku lub ustawy.

Liberalizm to ideologia i doktryna polityczna szczególnie mocno podkreślająca wolność jednostki. Jego nazwa pochodzi od łacińskiego słowa liber, czyli wolny. Rozwijał się zwłaszcza od XVII i XVIII wieku wraz z ideami praw jednostki, konstytucjonalizmu oraz ograniczania arbitralnej władzy.

Dla liberalizmu ważne są prawa i wolności człowieka, między innymi wolność słowa, sumienia, wyznania, zrzeszania się, działalności gospodarczej oraz ochrona życia prywatnego. Państwo powinno te prawa chronić, ale nie powinno bez uzasadnienia ingerować w życie obywateli.

Istotne zasady liberalne to rządy prawa i konstytucjonalizm. Władza także musi przestrzegać prawa, a konstytucja ogranicza jej kompetencje oraz określa prawa i wolności obywateli. Współczesny liberalizm wiąże się z demokracją liberalną, w której obok rządów większości chroni się prawa jednostki i mniejszości.

W sferze gospodarczej liberalizm podkreśla znaczenie własności prywatnej, swobody działalności gospodarczej, konkurencji i mechanizmów rynkowych. Państwo nie powinno kontrolować całej gospodarki ani nadmiernie ograniczać aktywności obywateli.

Gospodarka rynkowa to system, w którym decyzje gospodarcze podejmują w dużej mierze podmioty działające na rynku. Ceny są kształtowane przede wszystkim przez popyt i podaż.

Liberalizm nie oznacza braku państwa. Zakłada raczej, że państwo ma działać w granicach prawa i powinno mieć ograniczoną rolę, zwłaszcza wtedy, gdy jego ingerencja ogranicza wolność jednostki.

Socjaldemokracja wywodzi się z ruchu robotniczego. Dąży do ograniczania nierówności społecznych i poprawy warunków życia przez demokratyczne, stopniowe reformy, a nie rewolucję. Współcześnie akceptuje demokrację, wybory, pluralizm polityczny, konstytucję, trójpodział władzy i prawa mniejszości.

Najważniejsze wartości tego nurtu to równość społeczna i sprawiedliwość społeczna. Nie chodzi o to, by wszyscy mieli dokładnie tyle samo, lecz o bardziej sprawiedliwy podział dóbr i wyrównywanie szans.

Socjaldemokracja opowiada się za państwem opiekuńczym, które wspiera osoby w trudnej sytuacji przez pomoc społeczną, publiczną edukację, ochronę zdrowia, zabezpieczenie społeczne i świadczenia. Ważna jest też redystrybucja dochodów, czyli ponowne rozdzielanie części środków przez podatki i wydatki publiczne. Może się z tym wiązać poparcie dla podatków progresywnych.

Nurt ten akceptuje rynek, prywatne przedsiębiorstwa i własność prywatną, ale uważa, że państwo powinno regulować gospodarkę oraz łagodzić społeczne skutki nierówności.

Liberalizm i socjaldemokracja akceptują demokrację, prawa jednostki oraz własność prywatną, ale inaczej rozkładają akcenty. Liberalizm przede wszystkim chroni wolność jednostki i ogranicza ingerencję państwa. Socjaldemokracja mocniej podkreśla potrzebę równości społecznej, wyrównywania szans i aktywnej polityki społecznej.

• Liberalizm: wolność, rynek, konkurencja, własność prywatna, ograniczona rola państwa.
• Socjaldemokracja: rynek i własność prywatna, ale także regulacje państwowe, redystrybucja oraz rozbudowana polityka społeczna.

Nie należy utożsamiać socjaldemokracji z socjalizmem. Zgodnie z materiałem socjalizm historycznie dążył dalej w stronę uspołecznienia środków produkcji i ograniczania kapitalizmu, natomiast współczesna socjaldemokracja zasadniczo akceptuje gospodarkę rynkową.

Warto też znać pojęcia: indywidualizm podkreśla znaczenie jednostki i jej praw, a kolektywizm znaczenie grupy lub wspólnoty ponad interesem pojedynczej osoby.