Ilustracja do zestawu: Redystrybucja i polityka na przykładzie programu 500+/800+

WOS

Redystrybucja i polityka na przykładzie programu 500+/800+

27 fiszek40 pytań w 5 etapachnotatka

Zestaw wyjaśnia kierunki redystrybucji, transfer netto oraz różnicę między treścią polityki publicznej a walką o władzę. Prześledzisz zmiany programu 500+/800+, jego wyniki społeczne i polityczne oraz zasady krytycznej analizy badań.

1.Redystrybucja

Zmiana podziału dochodów między gospodarstwami domowymi za pomocą podatków i transferów.

2.Transfer netto gospodarstwa domowego

Różnica między otrzymanymi świadczeniami a zapłaconymi podatkami. Wartość dodatnia oznacza korzyść netto, a ujemna - wpłatę netto.

3.Redystrybucja pionowa i pozioma

Redystrybucja pionowa przebiega według dochodu: od bogatszych do biedniejszych gospodarstw. Pozioma przebiega według sytuacji życiowej, niezależnie od dochodu: od osób bez określonej potrzeby do osób, które ją mają.

4.Policy i politics

Policy oznacza treść decyzji publicznych oraz ich skutki. Politics oznacza walkę o władzę, która prowadzi do podejmowania tych decyzji.

5.Dlaczego ocena programu wymaga perspektywy policy i politics?

Program może skutecznie rozwiązywać problem, ale bez poparcia nie zostać przyjęty. Program popularny może natomiast słabo ograniczać ubóstwo. Trzeba więc badać jego działanie oraz polityczne warunki przyjęcia i utrzymania.

6.Świadczenie powszechne i selektywne

Świadczenie powszechne przysługuje wszystkim osobom należącym do określonej grupy. Świadczenie selektywne otrzymują tylko osoby spełniające dodatkowy test, na przykład dochodowy lub majątkowy.

7.Kryterium dochodowe

Warunek uzyskania świadczenia uzależniający uprawnienie od wysokości dochodu, często obliczanego na osobę w gospodarstwie domowym.

8.Dlaczego konstrukcja 500+ z 2016 roku była hybrydowa?

Na drugie i kolejne dziecko wypłacano 500 zł bez kryterium dochodowego, co odpowiadało redystrybucji poziomej. Na pierwsze dziecko świadczenie przysługiwało przy dochodzie nieprzekraczającym 800 zł na osobę, a w rodzinach z dzieckiem z niepełnosprawnością - 1200 zł. Program obejmował więc także element pionowy.

9.Powszechność programu od lipca 2019 roku

Od 1 lipca 2019 roku świadczenie przysługuje na każde dziecko, niezależnie od dochodu rodziny. Zniesiono kryterium dochodowe dotyczące pierwszego dziecka.

10.Skąd może wynikać pionowy efekt powszechnego świadczenia na dzieci?

Z tego, kto płaci podatki finansujące świadczenie, oraz z tego, że ta sama kwota stanowi większą część małego dochodu. Sama powszechna wypłata na dzieci ma konstrukcję poziomą.

11.Jak obliczać bilans świadczenia finansowanego podatkiem proporcjonalnym?

Podatek oblicza się, mnożąc dochód przez stawkę podatku. Następnie od łącznej kwoty świadczeń odejmuje się podatek. Większe świadczenie nie musi oznaczać większej korzyści netto, jeśli wzrasta także podatek.

12.Najważniejsze wydarzenia dotyczące 500+ w latach 2015-2019

W 2015 roku PiS obiecało świadczenie w kampanii i wygrało październikowe wybory. Program uruchomiono 1 kwietnia 2016 roku. Od 1 lipca 2019 roku objął każde dziecko bez kryterium dochodowego; PiS ponownie wygrało wybory.

13.Przejście z 500+ do 800+ w latach 2023-2024

Podwyżkę uchwalono przed wyborami w 2023 roku, także głosami opozycji, która zapowiedziała utrzymanie świadczenia. Opozycja wygrała wybory w październiku. Od 1 stycznia 2024 roku nowy rząd wypłacał 800 zł.

14.800+ - uprawnieni, kwota i finansowanie

Świadczenie wynosi 800 zł miesięcznie na każde dziecko poniżej 18 lat, niezależnie od dochodu rodziny. Jest finansowane z podatków ogólnych.

15.Skala programu 800+ w 2024 roku

Średnio obejmował 6,76 mln dzieci, a wydatki wyniosły 66,2 mld zł, czyli około 1,8% PKB.

16.Zmiany skrajnego ubóstwa dzieci w latach 2015-2024

Odsetek dzieci w skrajnym ubóstwie wynosił 9,0% w 2015 roku, 5,8% w 2016, 4,7% w 2017, 7,6% w 2023 i 5,9% w 2024 roku.

17.Inflacja a wartość świadczenia 500+

Inflacja osłabiała realną wartość świadczenia 500 zł. W 2023 roku skrajne ubóstwo dzieci wzrosło do 7,6%; po podwyżce do 800 zł spadło w 2024 roku do 5,9%.

18.Zmiany współczynnika dzietności w latach 2015-2024

Współczynnik dzietności wynosił 1,29 w 2015 roku, 1,45 w 2017 i 1,10 w 2024 roku. Początkowy wzrost okazał się krótkotrwały, a wynik z 2024 roku był rekordowo niski.

19.Wpływ 500+ na aktywność zawodową matek do połowy 2017 roku

Aktywność zawodowa matek obniżyła się o 2-3 punkty procentowe. Z rynku pracy odeszło do około 100 tys. kobiet.

20.Oszacowany wynik wyborczy związany z transferami 500+

Dodatkowe 100 dolarów na mieszkańca otrzymane przez gminę wiązało się ze wzrostem udziału głosów partii rządzącej o prawie 2 punkty procentowe. Wynik wynikał głównie z większej frekwencji, a częściowo ze zmiany wyboru partii.

21.Sprzężenie zwrotne polityki publicznej

Przyjęty program zmienia układ polityczny, który następnie decyduje o jego przyszłości. Duże powszechne świadczenie może tworzyć własnych obrońców i skłaniać dawnych krytyków do obietnicy jego utrzymania.

22.Cykl od decyzji politycznej do sprzężenia zwrotnego

Walka polityczna prowadzi do zapisania programu w prawie, a następnie do jego wdrożenia. Wdrożenie przynosi wyniki społeczne i polityczne, które zwrotnie wpływają na dalszą politykę.

23.Uwarunkowania strukturalne i wydarzenia wpływające na program

Uwarunkowania strukturalne obejmują m.in. gospodarkę, instytucje, demografię, historię i media. Wydarzeniami wpływającymi na program są kryzysy, wybory, wstrząsy, pandemie i wojny.

24.Przesłanka wartościująca i empiryczna

Przesłanka wartościująca mówi, co jest dobre lub sprawiedliwe. Przesłanka empiryczna opisuje, jak jest w rzeczywistości, i wymaga sprawdzenia na podstawie dowodów.

25.Sześć pytań służących analizie publikacji

Jakie pytanie stawia autor? Jaka jest główna teza? Na jakich przesłankach się opiera? Jakie przedstawia dowody? Co mogłoby podważyć tezę? Co wynika z niej dla analizowanego programu?

26.Główne zagadnienia analizy policy

Analiza obejmuje uzasadnienie działania państwa, przyczyny ubóstwa, pomiar ubóstwa i nierówności, wybór instrumentów, konstrukcję programu oraz ocenę wyników. Bada także, kto zyskuje i kto finansuje program.

27.Główne zagadnienia analizy politics

Analiza dotyczy przyjmowania, utrzymywania i demontażu redystrybucji oraz jej wpływu na władzę. Obejmuje m.in. preferencje wyborców, partie, instytucje, redystrybucję w autorytaryzmie i wyborcze korzyści rządzących.

Notatka

Redystrybucja: kierunek przepływu i bilans

Redystrybucja zmienia podział dochodów za pomocą podatków i transferów. Oceniając program, trzeba ustalić zarówno odbiorców pieniędzy, jak i osoby finansujące wypłaty.

Transfer netto pokazuje różnicę między świadczeniami otrzymanymi przez gospodarstwo a zapłaconymi podatkami. Odbiorca świadczenia może mieć ujemny bilans, jeśli jego wpłaty przewyższają wypłaty.

Dwa kierunki przepływu rozróżnia kryterium podziału.

KierunekKryteriumPrzepływ
Pionowydochódod bogatszych do biedniejszych
Poziomysytuacja życiowaod osób bez potrzeby do osób z potrzebą

Poziomy charakter mają także przepływy od zdrowych do chorych oraz od osób w wieku produkcyjnym do emerytów.

Różne podstawy przepływu

Ważne

Samo otrzymywanie świadczenia nie przesądza o dodatniej korzyści netto.

Powszechność, selektywność i konstrukcja 500+

Powszechność oznacza objęcie wszystkich osób z wyznaczonej grupy, a nie całej ludności. Selektywność wymaga dodatkowego testu, na przykład dochodowego lub majątkowego.

Kryterium dochodowe uzależnia prawo do świadczenia od dochodu. Może odnosić się do dochodu na osobę w gospodarstwie.

Konstrukcja z 2016 roku była hybrydowa. Na drugie i kolejne dziecko wypłacano 500 zł bez badania dochodu. Na pierwsze dziecko świadczenie przysługiwało przy dochodzie nieprzekraczającym 800 zł na osobę, a w rodzinach z dzieckiem z niepełnosprawnością - 1200 zł. Wsparcie według sytuacji rodzinnej łączyło się więc z wyborem uboższych rodzin.

Od 1 lipca 2019 roku program obejmuje każde dziecko niezależnie od dochodu. Jego konstrukcja jest pozioma. Efekt pionowy zależy od podatków finansujących wypłaty oraz udziału świadczenia w dochodzie rodziny.

Zapamiętaj

Powszechna wypłata nie usuwa znaczenia podatków dla ostatecznego podziału korzyści.

Model siedmiu gospodarstw: kto naprawdę zyskuje?

W uproszczonym modelu wypłacano 500 zł na uprawnione dziecko. Finansowanie zapewniał jeden podatek proporcjonalny, pobierany od wszystkich dochodów. Stawka wynosiła 5% w pierwszej konstrukcji i 9% w drugiej.

Zbilansowanie finansowania oznaczało, że suma transferów netto wynosiła zero w każdej konstrukcji. Korzyści jednych gospodarstw odpowiadały wpłatom innych. Nie oznacza to identycznej wielkości wydatków w obu wariantach.

Najbiedniejsze gospodarstwo B traciło 60 zł: zachowywało świadczenie, ale płaciło większy podatek. Najbogatszy rodzic D zyskiwał 20 zł. Nową wypłatę 500 zł niemal równoważył wzrost podatku.

Dlaczego gospodarstwo B traci?

Bezdzietne gospodarstwa E i F finansowały większą część wypłat. Rozszerzenie programu zwiększało przepływy poziome, ale nie musiało wzmacniać przepływów pionowych.

Rzeczywisty program korzysta z podatków ogólnych, nie z jednego podatku przyjętego w modelu.

Od obietnicy wyborczej do programu 800+

W 2015 roku PiS obiecało świadczenie w kampanii i wygrało październikowe wybory. Wypłaty 500+ rozpoczęły się 1 kwietnia 2016 roku.

Powszechność wprowadzono 1 lipca 2019 roku, trzy miesiące przed wyborami ponownie wygranymi przez PiS.

Podwyżkę uchwalono przed wyborami w 2023 roku, także głosami opozycji. Opozycja zapowiedziała zachowanie programu, a następnie wygrała październikowe wybory. Nowy rząd rozpoczął wypłaty 800 zł 1 stycznia 2024 roku.

Najważniejsze zmiany programu

Warunki i skala wypłat

800+ przysługuje miesięcznie na każde dziecko poniżej 18 lat, niezależnie od dochodu rodziny. Program finansują podatki ogólne.

W 2024 roku obejmował średnio 6,76 mln dzieci. Kosztował 66,2 mld zł, około 1,8% PKB. Wartości 6,8 mln dzieci i 66 mld zł są zaokrągleniami.

800 zł

miesięcznie na dziecko

6,76 mln

średnia liczba dzieci w 2024 roku

66,2 mld zł

wydatki w 2024 roku

1,8% PKB

przybliżona skala wydatków

Wyniki społeczne: ubóstwo, dzietność i praca

Skrajne ubóstwo dzieci zmniejszyło się z 9,0% w 2015 roku do 5,8% w 2016 i 4,7% w 2017 roku. W 2023 roku wynosiło 7,6%, gdy inflacja osłabiła realną wartość 500 zł. Po podwyżce do 800 zł spadło do 5,9% w 2024 roku.

Dzietność i aktywność zawodowa

Współczynnik dzietności wzrósł z 1,29 w 2015 roku do 1,45 w 2017 roku. W 2024 roku osiągnął rekordowo niski poziom 1,10. Początkowa poprawa nie utrzymała się.

Oszacowano także spadek aktywności zawodowej matek o 2-3 punkty procentowe do połowy 2017 roku. Z rynku pracy odeszło do około 100 tys. kobiet.

Ubóstwo i dzietność opisują różne wyniki społeczne. Zmiana aktywności zawodowej pokazuje skutek uboczny, który trzeba uwzględnić obok głównych celów programu.

Wyniki polityczne i obrońcy programu

Wynik polityczny dotyczy zmian poparcia lub układu władzy. Badanie transferów wskazywało wzrost udziału głosów partii rządzącej o prawie 2 punkty procentowe. Odnosił się on do dodatkowych 100 dolarów na mieszkańca otrzymanych przez gminę.

Głównym mechanizmem była większa frekwencja, czyli udział nowych głosujących. Mniejszą rolę odgrywało przechodzenie wyborców między partiami.

Sprzężenie zwrotne pojawia się, gdy istniejący program wpływa na politykę decydującą o jego przyszłości. Duże powszechne świadczenie tworzy własnych obrońców. Dawni krytycy mogą uznać jego odebranie za politycznie zbyt kosztowne.

Polityczne trwanie świadczenia

Przykładem jest stanowisko opozycji w 2023 roku. Partie wcześniej krytykujące świadczenie zapowiedziały jego utrzymanie.

Przykład

Wprowadzenie programu wynika z polityki, ale powstałe wokół niego poparcie zmienia późniejsze decyzje partii.

Cykl polityki publicznej i dwie perspektywy oceny

Policy oznacza treść decyzji oraz jej skutki. Politics oznacza walkę o władzę, z której decyzja wynika. Skuteczny projekt może nie zdobyć poparcia, a popularny program może słabo ograniczać ubóstwo.

Cykl obejmuje walkę polityczną, zapis programu w prawie, wdrożenie, wyniki społeczne i wyniki polityczne. Te ostatnie wpływają na dalsze decyzje. Wdrożenie zależy od zdolności państwa, budżetu i sposobu dostarczenia świadczenia.

Od polityki do wyników i z powrotem

Otoczenie strukturalne tworzą gospodarka, instytucje, demografia, historia, kontekst międzynarodowy i media. Na przebieg cyklu wpływają kryzysy, wybory, wstrząsy, pandemie i wojny.

Dwa bloki analizy

PerspektywaGłówne pytanieZakres
PolicyCzy program działa?przyczyny, pomiar, instrumenty, konstrukcja, wyniki
PoliticsDlaczego program przyjęto i utrzymano?wyborcy, partie, instytucje, władza

Analiza polityczna obejmuje także redystrybucję w autorytaryzmie, nowych demokracjach oraz jej wpływ na ograniczenia władzy.

Jak krytycznie analizować argumenty i badania?

Argument może łączyć przesłankę wartościującą z przesłanką empiryczną. Pierwsza określa, co jest dobre lub sprawiedliwe. Druga opisuje rzeczywistość i wymaga dowodów.

Analizę publikacji porządkuje sześć pytań.

Kolejne kroki analizy publikacji
  • Jakie pytanie rozstrzyga autor?
  • Jaka jest jego główna teza?
  • Na jakich przesłankach opiera argument?
  • Jakie przedstawia dowody?
  • Co mogłoby podważyć jego twierdzenie?
  • Co wynika z analizy dla ocenianego programu?

Przy ocenie dowodów znaczenie mają źródła, liczba przypadków i badane lata. Trzeba rozpoznać, czy podstawą jest korelacja, eksperyment czy opis przypadku.

Pytanie o możliwe podważenie twierdzenia pomaga odróżnić ustalenie o rzeczywistości od oceny wartościującej. Wnioski należy następnie odnieść do skuteczności i politycznej wykonalności reformy.

W skrócie

  • 01Bilans redystrybucji zależy od świadczeń i podatków; jej kierunek wyznacza dochód albo sytuacja życiowa.
  • 02W 2016 roku dostęp zależał od kolejności dziecka i dochodu; od lipca 2019 roku zniesiono test dochodowy.
  • 03Rozszerzenie uprawnień może pogorszyć bilans dotychczasowego odbiorcy, jeśli rośnie podatek, a świadczenie pozostaje bez zmian.
  • 04Obietnica z 2015 roku doprowadziła do wypłat w 2016; powszechność wprowadzono w 2019, a kwotę 800 zł w 2024.
  • 05Ubóstwo dzieci początkowo spadło, wzrost dzietności był krótkotrwały, a aktywność zawodowa matek się obniżyła.
  • 06Program może wzmacniać poparcie rządzących i tworzyć grupy, które utrudniają jego późniejsze wycofanie.
  • 07Pełna ocena łączy skuteczność programu z politycznymi warunkami jego przyjęcia, wykonania i utrzymania.
  • 08Krytyczna analiza odtwarza tezę, oddziela wartości od faktów i sprawdza dowody oraz możliwe kontrargumenty.

Podcast

Ładuję…

Quizy w tym zestawie

40 pytań w 5 etapach

  1. Etap 1: Podstawowe pojęcia redystrybucji

    Etap 1 · 6 fiszek · 8 pytań

  2. Etap 2: Konstrukcja i bilans programu

    Etap 2 · 6 fiszek · 8 pytań

  3. Etap 3: Historia programu i finansowanie

    Etap 3 · 3 fiszki · 8 pytań

  4. Etap 4: Wyniki i sprzężenie zwrotne

    Etap 4 · 7 fiszek · 8 pytań

  5. Etap 5: Cykl i analiza polityki

    Etap 5 · 5 fiszek · 8 pytań

  6. Powtórka z całości

    15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów

Sprawdzian do druku

Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną

Sprawdzam sprawdzian…

Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem

WhatsApp

Podobne zestawy

Zobacz wszystkie fiszki z WOS-u

Wyszukiwarka

Szukasz czegoś innego?

Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.