Wymiary globalizacji – gospodarka, polityka i kultura

Globalizacja oznacza nasilanie kontaktów i wzajemnych oddziaływań ponad granicami. Jej charakterystyczną cechą jest coraz swobodniejszy przepływ kapitału, towarów, ludzi i informacji.

Proces ten jest wielowymiarowy: zmiany gospodarcze łączą się z politycznymi, technologicznymi i kulturowymi. Szybsza komunikacja może jednocześnie usprawniać działalność przedsiębiorstw, rozpowszechniać wzorce kultury i pomagać w organizowaniu protestów.

Korzenie globalizacji sięgają rozwoju dalekosiężnej wymiany. W starożytności Fenicjanie rozwijali handel w basenie Morza Śródziemnego i upowszechniali pismo alfabetyczne. Rozwojowi wymiany sprzyjało także rozpowszechnianie pieniądza.

W XV–XVI wieku wielkie odkrycia geograficzne i podboje kolonialne rozszerzyły kontakty między kontynentami. Powstawały kompanie handlowe, a europejska ekspansja obejmowała gospodarkę, politykę i kulturę. U schyłku XIX wieku zakończył się podział świata między mocarstwa kolonialne.

W latach 50. i 60. XX wieku następował rozpad systemu kolonialnego. W latach 90. XX wieku rozpad systemu komunistycznego usunął barierę integracji, a rozwój internetu przyspieszył wymianę informacji.

Współczesny system kapitalistyczny kształtował się także pod wpływem rozpadu systemu walutowego z Bretton Woods w latach 70. XX wieku, reform w Chinach od 1978 roku oraz przemian po 1989 roku.

Ekonomiczny wymiar globalizacji wiąże się z rozwojem kapitalizmu. Współczesne liberalne reguły gospodarcze obejmują wolny przepływ kapitału, deregulację, prywatyzację oraz ograniczanie bezpośredniego udziału państwa w gospodarce i dostarczaniu usług publicznych.

W ostatniej dekadzie XX wieku produkcję przemysłową przenoszono z USA i Europy Zachodniej do krajów o niższych kosztach, m.in. Meksyku, Chin, europejskich państw postkomunistycznych i krajów Azji Południowo-Wschodniej. Kapitał międzynarodowy zaczął wypierać kapitał rodzimy kontrolowany przez państwo.

Korporacje transnarodowe dysponują ogromnymi środkami i wpływają na zatrudnienie setek milionów ludzi. Mogą finansować badania, edukację i opiekę medyczną, lecz ich cele nie zawsze odpowiadają interesom kraju, w którym działają. Nie podlegają przy tym takiej kontroli demokratycznej jak władze państwowe.

Deterytorializacja osłabia kontrolę państw nad przepływem osób, towarów, usług i kapitału. Odpływ produkcji może powodować bezrobocie, wymuszać mobilność i pogłębiać nierówności społeczne.

Internet, telefonia komórkowa i sieci teleinformatyczne umożliwiają masowe przesyłanie informacji. Dzięki nim szybka integracja gospodarcza, szczególnie systemu finansowego, stała się możliwa. Nowe techniki komunikacji zwiększają również produktywność gospodarki.

Zasięg tych zmian jest nierówny. W 2020 roku najwyższy wskaźnik użytkowników internetu miała Ameryka Północna, a najniższy Afryka. Obszary pozostające poza głównymi sieciami komunikacyjnymi znajdują się na marginesie ważnych procesów gospodarczych.

Globalna komunikacja rozszerza także zasięg mediów. Przykładami są amerykańska CNN, brytyjska BBC oraz katarska Al-Dżazira, nadająca po arabsku i angielsku.

Integracja gospodarcza i technologie wpływają na systemy polityczne, ale nie doprowadziły do powstania globalnych struktur władzy. Nawet w ONZ ścierają się interesy państw. Mniejsze jednostki terytorialne także mogą odnosić sukcesy gospodarcze; przykładem jest Szanghaj lub Kalifornia.

Zmienia się znaczenie suwerenności. Aktywna współpraca we wspólnotach międzynarodowych pozwala małym i średnim państwom zwiększać znaczenie wobec większych partnerów. Powiązania gospodarcze mogą też zachęcać do pokojowego rozwiązywania konfliktów.

Wpływ globalizacji na demokrację nie jest jednostronny.

W latach arabskiej wiosny, od 2010 roku, media społecznościowe ułatwiały przekazywanie informacji o wystąpieniach przeciw dyktaturom i koordynowanie demonstracji. Jednocześnie rządy muszą uwzględniać wymagania globalnych rynków oraz instytucji, takich jak Bank Światowy i Międzynarodowy Fundusz Walutowy.

Łatwość podróżowania i dostęp do informacji pomagają również sprawcom przestępstw. Zwalczanie terroryzmu oraz przestępczości międzynarodowej staje się przez to trudniejszym zadaniem służb.

Współczesnej kulturze towarzyszy indywidualizm. Może on uczyć otwartości i chronić przed nietolerancją, ale wiąże się również z osłabianiem norm oraz więzi rodzinnych, narodowych i lokalnych.

Homogenizacja kultury następuje, gdy lokalne wartości, zwyczaje i sposoby życia są wypierane przez podobne wzorce kultury masowej. Proces ten przyspieszają internet i telewizja satelitarna: odbiorcy w różnych krajach oglądają podobne seriale, programy i znane osoby. Unifikacja oznacza natomiast łączenie różnych elementów w całość.

Amerykański styl życia stanowi punkt odniesienia dla wielu światowych trendów. Przemysł muzyczny jest zdominowany przez amerykańskie preferencje, a duża część publiczności wybiera amerykańskie kino. Do globalnie rozpoznawalnych marek należą Coca-Cola i McDonald’s.

Zasięg kultury amerykańskiej nie oznacza dominacji w każdym zestawieniu ilościowym: pod względem liczby produkowanych filmów Bombaj, czyli Bollywood, wyprzedza Hollywood. W zestawieniu najczęściej używanych języków pierwsze miejsce zajmuje angielski, a drugie chiński mandaryński.

George Ritzer nazwał mcDonaldyzacją przenoszenie zasad działania barów szybkiej obsługi na inne dziedziny, m.in. pracę, edukację, zakupy, wypoczynek i opiekę medyczną.

U Benjamina Barbera występują dwie przeciwstawne tendencje. Dżihad oznacza rozdrobnienie na zamknięte, często wrogie wspólnoty i konflikty toczone w obronie partykularnych tożsamości. McŚwiat to integracja przez technologię, handel, kulturę masową i rynek, które osłabiają znaczenie granic.

Obie tendencje mogą podważać demokrację. Dżihad opiera wspólnotę na więzach wykluczających obcych, a McŚwiat podporządkowuje życie rynkowi, konsumpcji i zyskowi. Żaden z nich nie zapewnia sam przez się odpowiedzialności obywatelskiej ani ochrony dobra publicznego.

Alterglobaliści domagają się zmian w stosunkach gospodarczych, społecznych i ekologicznych. W ruchach tych działają m.in. anarchiści, pacyfiści i ekolodzy. Akceptacja praw człowieka oraz zrównoważonego rozwoju łączy się u nich z poparciem solidarności i pomocy humanitarnej.

Krytyka obejmuje neoliberalną politykę gospodarczą, degradację środowiska, osłabianie kultur lokalnych i wyzysk pracowników wielkich korporacji. Zwraca się także uwagę na ograniczanie dostępu do informacji przez prawa patentowe i autorskie.

Głównymi adresatami protestów są instytucje międzynarodowe, korporacje i rządy najbogatszych państw. Ruchy organizują fora społeczne jako miejsce debaty i współpracy. Światowe Forum Społeczne powstało jako alternatywa wobec Światowego Forum Ekonomicznego w Davos, skupiającego przedstawicieli biznesu i przywódców państw. Terminy obu wydarzeń nie zawsze się pokrywają.

Podobne inicjatywy mają zasięg regionalny: działają m.in. Azjatyckie Forum Społeczne, Europejskie Forum Społeczne, Europejskie Forum Edukacyjne i Polskie Forum Społeczne.