WOS
Olimpiada Wiedzy o III RP - Konstytucja RP i organy władzy
Zestaw do Olimpiady Wiedzy o III RP o Konstytucji RP z 1997 r.: geneza, zasady ustrojowe, stany nadzwyczajne i polskie konstytucje na przestrzeni wieków. Przechodzisz przez wybory i referendum, Sejm i Senat z trybem ustawodawczym, Prezydenta, Radę Ministrów, sądy i trybunały, organy kontroli i samorząd, a także kadencje i sposób powoływania najważniejszych instytucji państwa.
Podcast
Ładuję…
1.Uchwalenie Konstytucji RP z 1997 r.
Zgromadzenie Narodowe uchwaliło ją 2 kwietnia 1997 r., Naród przyjął ją w referendum konstytucyjnym 25 maja 1997 r., a weszła w życie 17 października 1997 r. Ma preambułę, 13 rozdziałów i 243 artykuły.
2.Tryb zmiany Konstytucji (art. 235)
Projekt wnosi co najmniej ustawowej liczby posłów, Senat lub Prezydent. Sejm uchwala zmianę większością co najmniej głosów, a Senat w ciągu 60 dni większością bezwzględną; kworum to połowa ustawowego składu każdej izby.
3.Zasady ustrojowe z art. 2, 3 i 4 Konstytucji
Art. 2 - Polska jest demokratycznym państwem prawnym, urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej. Art. 3 - jest państwem jednolitym (unitarnym). Art. 4 - władza zwierzchnia należy do Narodu (zasada suwerenności Narodu), który sprawuje ją przez przedstawicieli lub bezpośrednio.
4.Zasady ustrojowe z art. 7, 8 i 26 Konstytucji
Art. 7 - organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa (legalizm); art. 8 - Konstytucja jest najwyższym prawem i stosuje się ją bezpośrednio, chyba że sama stanowi inaczej. Art. 26 - Siły Zbrojne są neutralne politycznie i podlegają cywilnej kontroli.
5.Zasada podziału i równowagi władz (art. 10)
Trójpodział władzy: ustawodawczą sprawują Sejm i Senat, wykonawczą Prezydent i Rada Ministrów, a sądowniczą sądy i trybunały. Władze są od siebie oddzielone, ale wzajemnie się kontrolują i równoważą.
6.Zasady ustrojowe z art. 11, 20 i 25 Konstytucji
Art. 11 - pluralizm polityczny: wolność tworzenia partii i jawność ich finansowania; art. 20 - społeczna gospodarka rynkowa oparta na wolności działalności gospodarczej, własności prywatnej oraz solidarności, dialogu i współpracy partnerów społecznych. Art. 25 - bezstronność władz wobec przekonań religijnych, światopoglądowych i filozoficznych.
7.Kto i kiedy wprowadza stany nadzwyczajne?
Stan wojenny (zagrożenie zewnętrzne) i wyjątkowy (zagrożenie ustroju, bezpieczeństwa obywateli lub porządku publicznego) wprowadza Prezydent na wniosek rządu. Przy katastrofie naturalnej lub awarii technicznej rząd może wprowadzić stan klęski żywiołowej na maksymalnie 30 dni; do przedłużenia potrzebuje zgody Sejmu.
8.Ograniczenia w czasie stanu nadzwyczajnego
Podczas stanu nie zmienia się Konstytucji, ordynacji wyborczych ani ustaw o stanach nadzwyczajnych. Podczas stanu i 90 dni po nim nie skraca się kadencji Sejmu ani nie przeprowadza referendum ogólnokrajowego i wyborów; wybory samorządowe są jednak możliwe na obszarze nieobjętym stanem.
9.Konstytucje polskie od 1791 do 1921 r.
Ustawa Rządowa, czyli Konstytucja 3 maja (1791), Konstytucja Księstwa Warszawskiego (1807), Konstytucja Królestwa Polskiego (1815), Mała Konstytucja z 20 lutego 1919 r. (Piłsudski pozostaje Naczelnikiem Państwa) i konstytucja marcowa z 17 marca 1921 r.
10.Akty konstytucyjne od 1926 do 1952 r.
Nowela sierpniowa z 2 sierpnia 1926 r. wzmocniła Prezydenta, konstytucja kwietniowa z 23 kwietnia 1935 r. dała mu nadrzędną pozycję, Mała Konstytucja z 19 lutego 1947 r. określiła ustrój najwyższych organów, a Konstytucja PRL z 22 lipca 1952 r. wprowadziła nazwę Polska Rzeczpospolita Ludowa.
11.Zmiany ustrojowe od 1976 do 1992 r.
Po zmianie Konstytucji PRL z 1976 r. nowela kwietniowa z 7 kwietnia 1989 r. przywróciła Senat i urząd Prezydenta, a nowela grudniowa z 29 grudnia 1989 r. - nazwę Rzeczpospolita Polska. Mała Konstytucja z 17 października 1992 r. uregulowała stosunki władz ustawodawczej i wykonawczej oraz samorząd terytorialny.
12.Wybory do Sejmu a wybory do Senatu
Sejm: 460 posłów, wybory pięcioprzymiotnikowe (m.in. proporcjonalne); mandaty w okręgach dzieli się metodą d'Hondta (głosy list dzieli się przez 1, 2, 3 itd., a mandaty przypadają największym ilorazom). Senat: 100 senatorów wybieranych w okręgach jednomandatowych; kadencja obu izb trwa 4 lata.
13.Czynne a bierne prawo wyborcze
Czynne prawo wyborcze, czyli prawo głosowania, przysługuje obywatelowi RP od 18 lat ukończonych najpóźniej w dniu głosowania, z wyjątkami z art. 62 ust. 2. Bierne prawo wyborcze to prawo kandydowania: progi wieku wynoszą 21 lat do Sejmu, 30 do Senatu i 35 na Prezydenta.
14.Cisza wyborcza
Zakaz prowadzenia agitacji wyborczej w dniu głosowania i w ciągu 24 godzin przed tym dniem. Od 24 godzin przed dniem głosowania do jego zakończenia nie wolno także publikować sondaży wyborczych.
15.Wybór Prezydenta RP
Prezydenta wybiera się powszechnie na 5 lat, ponownie tylko raz; kandydata zgłasza co najmniej 100 000 obywateli uprawnionych do wybierania Sejmu. Wygrywa, kto zdobędzie ponad połowę ważnych głosów; inaczej po 14 dniach co do zasady głosuje się ponownie na dwóch najlepszych kandydatów.
16.Referendum ogólnokrajowe (art. 125)
Zarządza je Sejm albo Prezydent za zgodą Senatu; każda z izb głosuje bezwzględną większością przy kworum połowy ustawowego składu. Wynik wiąże przy udziale ponad połowy uprawnionych.
17.Demokracja bezpośrednia w RP i poza nią
W RP występują referendum ogólnokrajowe, referendum lokalne i obywatelska inicjatywa ustawodawcza 100 000 obywateli. Nie ma natomiast weta ludowego, czyli uchylenia ustawy głosowaniem obywateli, ani zgromadzenia ludowego - zebrania wszystkich obywateli, które samo podejmuje decyzje.
18.Status prawny posła
Mandat wolny: posła nie wiążą instrukcje wyborców. Immunitet materialny: za działania w ramach mandatu poseł odpowiada przed Sejmem, a za naruszenie praw osób trzecich przed sądem tylko za zgodą Sejmu.
19.Marszałek Sejmu i Marszałek Senatu
Sejm i Senat wybierają marszałków ze swojego grona. Marszałek Sejmu zarządza wybory Prezydenta, przejmuje jego obowiązki, gdy Prezydent nie może sprawować urzędu, i przewodniczy Zgromadzeniu Narodowemu (wspólnym obradom obu izb). Gdy Marszałek Sejmu nie może, zastępuje go Marszałek Senatu.
20.Inicjatywa ustawodawcza
Prawo wniesienia projektu ustawy do Sejmu. Mają je posłowie, Senat, Prezydent, Rada Ministrów i grupa co najmniej 100 000 obywateli mających prawo wybierania do Sejmu. Projekt ustawy budżetowej może wnieść wyłącznie Rada Ministrów.
21.Droga ustawy od Sejmu do podpisu Prezydenta
Sejm rozpatruje projekt w trzech czytaniach i uchwala ustawę zwykłą większością głosów. Poprawki Senatu albo odrzucenie ustawy przez Senat Sejm może odrzucić bezwzględną większością. Prezydent podpisuje ustawę, kieruje ją do TK albo ją wetuje; weto Sejm odrzuca większością .
22.Projekt pilny a ustawa budżetowa
Projekt pilny wnosi Rada Ministrów; Senat ma na niego 14 dni, a Prezydent 7 dni. Nie może nim być m.in. projekt ustawy podatkowej, wyborczej ani kodeksu. Przy ustawie budżetowej Senat ma 20 dni, a Prezydent 7 dni i nie może jej zawetować.
23.Instrumenty kontroli Sejmu nad rządem
Interpelacje i zapytania poselskie - członkowie rządu odpowiadają na nie w 21 dni. Komisja śledcza - Sejm powołuje ją do zbadania określonej sprawy. Absolutorium - po rozpatrzeniu sprawozdania z wykonania budżetu i zapoznaniu się z opinią NIK Sejm udziela go rządowi albo odmawia jego udzielenia.
24.Kontrasygnata
Podpis Prezesa Rady Ministrów pod aktem urzędowym Prezydenta - premier ponosi za ten akt odpowiedzialność przed Sejmem. Nie wymagają jej prerogatywy Prezydenta (30 wyjątków z art. 144), m.in. prawo łaski, nadanie obywatelstwa i powoływanie członków Rady Bezpieczeństwa Narodowego, jego organu doradczego.
25.Rada Ministrów (RM)
Rząd: Prezes Rady Ministrów i ministrowie, a ponadto mogą w nim zasiadać wiceprezesi i przewodniczący określonych w ustawach komitetów. Prowadzi politykę wewnętrzną i zagraniczną we wszystkich sprawach niezastrzeżonych dla innych organów; w województwie reprezentuje ją wojewoda. Rada Gabinetowa to RM obradująca pod przewodnictwem Prezydenta - bez kompetencji RM.
26.Tworzenie rządu w trzech krokach (art. 154-155)
Najpierw Prezydent desygnuje premiera i powołuje rząd; Sejm głosuje nad wotum zaufania. Po niepowodzeniu Sejm wybiera gabinet, który Prezydent powołuje. Jeśli Sejm go nie wybierze, rząd znów powołuje Prezydent; brak zaufania w trzeciej próbie oznacza skrócenie kadencji Sejmu.
27.Konstruktywne wotum nieufności
Odwołanie rządu tylko razem z wyborem nowego Prezesa Rady Ministrów: wniosek co najmniej 46 posłów imiennie wskazuje kandydata, a uchwała wymaga większości ustawowej liczby posłów. Wniosek o wotum nieufności wobec ministra zgłasza co najmniej 69 posłów.
28.Wymiar sprawiedliwości w RP (art. 175)
Sprawują go Sąd Najwyższy, sądy powszechne, sądy administracyjne i sądy wojskowe. Sędziów powołuje Prezydent na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa na czas nieoznaczony; są niezawiśli (podlegają tylko Konstytucji i ustawom) i nieusuwalni.
29.Sąd Najwyższy (SN) i Naczelny Sąd Administracyjny (NSA)
SN nadzoruje orzekanie sądów powszechnych i wojskowych oraz stwierdza ważność wyborów parlamentarnych, prezydenckich, do Parlamentu Europejskiego i referendum ogólnokrajowego. NSA z wojewódzkimi sądami administracyjnymi kontroluje administrację publiczną.
30.Krajowa Rada Sądownictwa (KRS)
Stoi na straży niezależności sądów i niezawisłości sędziów. Ma 25 członków: Pierwszy Prezes SN, Minister Sprawiedliwości, Prezes NSA, osoba powołana przez Prezydenta, 15 sędziów (wg ustawy wybiera ich Sejm), 4 posłów i 2 senatorów; kadencja wybranych członków trwa 4 lata.
31.Trybunał Konstytucyjny (TK)
Sejm wybiera indywidualnie 15 sędziów TK na 9 lat bez ponownego wyboru; prezesa powołuje Prezydent, według ustawy na 6 lat. TK bada m.in. zgodność ustaw z Konstytucją, także ze skargi konstytucyjnej lub na pytanie prawne sądu.
32.Trybunał Stanu (TS)
Orzeka o odpowiedzialności konstytucyjnej m.in. Prezydenta, członków rządu i Prezesa NIK. Przewodniczy mu Pierwszy Prezes SN; 2 zastępców i 16 członków wybiera Sejm na czas swojej kadencji. Prezydenta stawia w stan oskarżenia Zgromadzenie Narodowe większością ustawowej liczby członków.
33.Najwyższa Izba Kontroli (NIK)
Naczelny organ kontroli państwowej, podległy Sejmowi i działający kolegialnie. Administrację rządową kontroluje pod względem legalności, gospodarności, celowości i rzetelności. Prezesa NIK powołuje Sejm za zgodą Senatu na 6 lat, ponownie tylko raz.
34.Kto powołuje RPO, RPD, Prezesa IPN i Prezesa UODO?
Wszystkich powołuje Sejm za zgodą Senatu. Na 5 lat: Rzecznika Praw Obywatelskich (RPO), który stoi na straży wolności i praw, Rzecznika Praw Dziecka (RPD) i Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej (IPN); na 4 lata - Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych (UODO).
35.Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji (KRRiT)
Stoi na straży wolności słowa, prawa do informacji i interesu publicznego w radiofonii i telewizji. Ma 5 członków: 2 powołuje Sejm, 1 Senat, a 2 Prezydent; kadencja trwa 6 lat.
36.Narodowy Bank Polski (NBP) i Rada Polityki Pieniężnej (RPP)
NBP to bank centralny z wyłącznym prawem emisji pieniądza; jego prezesa powołuje Sejm na wniosek Prezydenta na 6 lat. Radę Polityki Pieniężnej tworzą Prezes NBP jako przewodniczący i 9 członków - po 3 powoływanych przez Prezydenta, Sejm i Senat - na 6 lat.
37.Kto powołuje prezesów UKE, UOKiK i ZUS?
Prezesa Urzędu Komunikacji Elektronicznej (UKE) powołuje Sejm na wniosek Prezesa Rady Ministrów, na 5 lat. Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (UOKiK) - Prezes Rady Ministrów po naborze, na 5 lat. Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) - Prezes Rady Ministrów na wniosek ministra właściwego do spraw zabezpieczenia społecznego, bez ustawowej kadencji.
38.Samorząd terytorialny w RP
Wyraz decentralizacji władzy publicznej. Ma trzy szczeble - gminę, powiat i województwo (z sejmikiem); gmina jest jednostką podstawową. Wykonuje zadania własne i zadania zlecone; nadzór tylko pod względem legalności sprawują Prezes Rady Ministrów, wojewodowie i - w finansach - regionalne izby obrachunkowe (RIO).
39.Wójt - organ wykonawczy gminy
Organ wykonawczy gminy (wójt, burmistrz albo prezydent miasta) jest wybierany bezpośrednio na kadencję rady gminy (5 lat). Kandydat kończy 25 lat najpóźniej w dniu głosowania i nie mógł być już dwukrotnie wybrany na ten urząd w tej samej gminie w wyborach zwykłych, licząc od wyborów z 2018 r.
40.Obywatelstwo polskie
Nabywa się je m.in. przez urodzenie, gdy choć jedno z rodziców jest obywatelem polskim, przez nadanie obywatelstwa przez Prezydenta albo uznanie za obywatela przez wojewodę. Traci się je tylko przez zrzeczenie się za zgodą Prezydenta. Obowiązki obywatela to m.in. wierność RP i obrona Ojczyzny.
Notatka
Konstytucja RP z 1997 r. - geneza, budowa i zmiana
Konstytucję RP uchwaliło Zgromadzenie Narodowe 2 kwietnia 1997 r., a Naród przyjął ją w referendum konstytucyjnym 25 maja 1997 r. Weszła w życie 17 października 1997 r. i uchyliła Małą Konstytucję z 1992 r.
Składa się z preambuły, 13 rozdziałów i 243 artykułów. Preambuła mówi o odpowiedzialności „przed Bogiem lub przed własnym sumieniem” - to otwarta forma invocatio Dei. Konstytucja jest najwyższym prawem i stosuje się ją bezpośrednio, chyba że sama stanowi inaczej.
Konstytucja jest sztywna: jej zmiana jest trudniejsza niż uchwalenie zwykłej ustawy. Projekt mogą wnieść tylko trzy podmioty: Senat, Prezydent albo co najmniej ustawowej liczby posłów. Sejm uchwala zmianę większością co najmniej głosów, a Senat bezwzględną większością w ciągu 60 dni. W obu izbach musi być obecna co najmniej połowa ustawowego składu.
Najmocniej chronione są rozdziały I (Rzeczpospolita), II (wolności, prawa i obowiązki) oraz XII (zmiana Konstytucji). Zmianę dotyczącą któregoś z nich można poddać referendum zatwierdzającemu; zmiana zostaje przyjęta, gdy poprze ją większość głosujących.
Dotąd Konstytucję zmieniono dwa razy: w 2006 r. (art. 55 o ekstradycji obywatela polskiego) i w 2009 r. (art. 99 ust. 3). Ten drugi przepis zakazuje kandydowania do Sejmu i Senatu osobom skazanym prawomocnie na karę pozbawienia wolności za przestępstwo umyślne ścigane z oskarżenia publicznego.
13
rozdziałów
243
artykuły
60 dni
Senat przy zmianie Konstytucji
Zasady ustrojowe i stany nadzwyczajne
Zasady ustrojowe
Zasady ustroju z rozdziału I można pogrupować według tematu:
- źródło władzy
- suwerenność Narodu (art. 4)
- państwo i prawo
- demokratyczne państwo prawne (art. 2), legalizm (art. 7) i nadrzędność Konstytucji (art. 8)
- organizacja państwa
- państwo jednolite (art. 3), podział i równowaga władz (art. 10), decentralizacja (art. 15)
- społeczeństwo i gospodarka
- pluralizm polityczny (art. 11), społeczna gospodarka rynkowa (art. 20), bezstronność światopoglądowa władz (art. 25) i neutralność polityczna Sił Zbrojnych (art. 26).
Władzę ustawodawczą sprawują Sejm i Senat, wykonawczą - Prezydent i , a sądowniczą - sądy i trybunały. Władze są rozdzielone, ale się równoważą.
Stany nadzwyczajne
Stan nadzwyczajny wprowadza się, gdy zwykłe środki konstytucyjne nie wystarczają. Rodzaj zależy od zagrożenia:
- stan wojenny
- zagrożenie zewnętrzne; wprowadza Prezydent na wniosek Rady Ministrów
- stan wyjątkowy
- zagrożenie ustroju, bezpieczeństwa obywateli lub porządku publicznego; Prezydent na wniosek Rady Ministrów, do 90 dni, z jednym przedłużeniem najwyżej o 60 dni za zgodą Sejmu
- stan klęski żywiołowej
- katastrofa naturalna albo awaria techniczna; Rada Ministrów, do 30 dni, a przedłużenie wymaga zgody Sejmu.
Ważne
Zakaz zmiany Konstytucji, ordynacji wyborczych i ustaw o stanach nadzwyczajnych obowiązuje tylko w czasie stanu. Zakaz wyborów, referendum ogólnokrajowego i skrócenia kadencji Sejmu trwa jeszcze 90 dni po jego zakończeniu; wybory samorządowe są jednak możliwe tam, gdzie stanu nie wprowadzono.
Np. wybory Prezydenta wypadające 40 dni po zniesieniu stanu wojennego się nie odbędą, a kadencja urzędującego Prezydenta się przedłuży.
Konstytucje polskie na przestrzeni wieków
Polskie akty konstytucyjne układają się w kolejne okresy dziejów. Nowy ustrój przynosił nową konstytucję albo zmianę poprzedniej:
- przed 1918 r.
- Konstytucja 3 maja, czyli Ustawa Rządowa (1791), Konstytucja Księstwa Warszawskiego (1807) i Konstytucja Królestwa Polskiego (1815)
- II Rzeczpospolita
- Mała Konstytucja (1919), konstytucja marcowa (1921), nowela sierpniowa (1926) i konstytucja kwietniowa (1935)
- Polska Ludowa
- Mała Konstytucja (1947), Konstytucja PRL (1952) i jej zmiana z 1976 r.
- przełom ustrojowy
- nowela kwietniowa i nowela grudniowa (1989), Mała Konstytucja (1992) i Konstytucja RP (1997).
W II Rzeczypospolitej pozycja Prezydenta rosła. Nowela sierpniowa wzmocniła jego władzę, a konstytucja kwietniowa dała mu nadrzędną pozycję w państwie.
Nazwę Mała Konstytucja noszą trzy akty i każdy dotyczy innej sprawy. Akt z 1919 r. powierzył Józefowi Piłsudskiemu dalsze sprawowanie urzędu Naczelnika Państwa. Akt z 1947 r. określił ustrój najwyższych organów, a akt z 1992 r. - stosunki władzy ustawodawczej i wykonawczej oraz samorząd terytorialny.
Nazwa państwa zmieniała się razem z ustrojem. Konstytucja PRL z 1952 r. wprowadziła nazwę Polska Rzeczpospolita Ludowa. W 1989 r. nowela kwietniowa przywróciła Senat i urząd Prezydenta, a nowela grudniowa - nazwę Rzeczpospolita Polska.
Wybory, referendum i demokracja bezpośrednia
Czynne prawo wyborcze, czyli prawo głosowania, ma obywatel RP, który najpóźniej w dniu głosowania kończy 18 lat i nie został prawomocnie ubezwłasnowolniony ani pozbawiony praw publicznych lub wyborczych. Bierne prawo wyborcze, czyli prawo kandydowania, zależy od urzędu: do Sejmu od 21 lat, do Senatu od 30 lat, na Prezydenta od 35 lat.
Obie izby wybiera się na 4-letnią kadencję w wyborach powszechnych, bezpośrednich i tajnych. Wybory do Sejmu (460 posłów) są też równe i proporcjonalne. Senat (100 senatorów) wybiera się w okręgach jednomandatowych.
W wyborach do Sejmu mandaty dzieli się między listy z co najmniej 5% ważnych głosów w kraju (koalicje - 8%); uprawnione komitety wyborców mniejszości narodowych mogą skorzystać ze zwolnienia z progu. W okręgach stosuje się metodę d'Hondta: głosy każdej listy dzieli się przez 1, 2, 3 itd., a mandaty przypadają największym ilorazom.
Przykład
Są 4 mandaty, lista A ma 1000 głosów, B - 700, C - 270. Ilorazy: A 1000, 500, ok. 333; B 700, 350; C 270. Cztery największe to 1000, 700, 500 i 350, więc A i B dostają po 2 mandaty, a C żadnego.
to zakaz agitacji w dniu głosowania i 24 godziny wcześniej; w tym czasie nie publikuje się też sondaży.
zarządza Sejm albo Prezydent za zgodą Senatu, a każda izba głosuje bezwzględną większością przy kworum połowy ustawowego składu. Obywatele mogą o nie wnioskować, zbierając co najmniej 500 000 podpisów, ale decyduje Sejm.
Demokrację bezpośrednią w RP tworzą referendum ogólnokrajowe, referendum lokalne i obywatelska 100 000 obywateli. Polskie prawo nie zna weta ludowego (uchylenia ustawy głosowaniem obywateli) ani zgromadzenia ludowego (zebrania wszystkich obywateli, które samo decyduje).
Parlament i tryb ustawodawczy
Mandat wolny oznacza, że posła nie wiążą instrukcje wyborców. Za działalność w ramach mandatu poseł odpowiada tylko przed Sejmem (immunitet materialny), a za naruszenie przy tym praw osób trzecich - przed sądem za zgodą Sejmu. Immunitet formalny co do zasady chroni przed odpowiedzialnością karną bez zgody Sejmu albo posła.
Incompatibilitas to zakaz łączenia mandatu z niektórymi funkcjami, np. Prezesa NIK, RPO albo ambasadora. Członek Rady Ministrów może jednak być posłem.
Inicjatywę ustawodawczą mają posłowie, Senat, Prezydent, Rada Ministrów i co najmniej 100 000 obywateli mających prawo wybierania do Sejmu; projekt ustawy budżetowej wnosi tylko Rada Ministrów. Sejm rozpatruje projekt w trzech czytaniach i uchwala ustawę zwykłą większością przy kworum 230 posłów. Czas dla Senatu i Prezydenta zależy od rodzaju ustawy:
| Ustawa | Senat | Prezydent |
|---|---|---|
| zwykła | 30 dni | 21 dni: podpis, TK albo weto |
| z projektu pilnego | 14 dni | 7 dni |
| budżetowa | 20 dni | 7 dni, bez weta |
Poprawki Senatu albo odrzucenie przez niego ustawy Sejm może odrzucić bezwzględną większością głosów, a weto Prezydenta - większością głosów, w obu przypadkach przy tym samym kworum. Projektem pilnym nie może być m.in. projekt ustawy podatkowej, wyborczej ani kodeksu.
Ważne
Przy zwykłej większości głosów za musi być więcej niż przeciw, a przy bezwzględnej - więcej niż przeciw i wstrzymujących się razem. Większość głosów liczy się od głosujących, a większość ustawowej liczby posłów - od 460.
Np. gdy głosuje 350 posłów, do odrzucenia weta potrzeba co najmniej 210 głosów za.
Sejm kontroluje rząd m.in. przez interpelacje (odpowiedź w 21 dni), komisję śledczą i absolutorium po opinii NIK.
Prezydent i Rada Ministrów
Prezydenta wybiera Naród w wyborach powszechnych na 5 lat, a ponownie tylko raz. Kandydata zgłasza co najmniej 100 000 obywateli mających prawo wybierania do Sejmu. Wygrywa kandydat z ponad połową ważnych głosów; inaczej po 14 dniach co do zasady dwaj najlepsi kandydaci stają do ponownego głosowania.
to podpis Prezesa Rady Ministrów pod aktem urzędowym Prezydenta. Za taki akt odpowiada przed Sejmem premier. Kontrasygnaty nie wymagają prerogatywy, czyli 30 wyjątków z art. 144, np. zarządzenie wyborów, weto, powołanie sędziów czy prawo łaski.
Zapamiętaj
Akt urzędowy Prezydenta wymaga kontrasygnaty, chyba że należy do prerogatyw wymienionych w art. 144.
Rada Ministrów prowadzi politykę wewnętrzną i zagraniczną we wszystkich sprawach niezastrzeżonych dla innych organów. W województwie reprezentuje ją wojewoda. Rada Gabinetowa to Rada Ministrów obradująca pod przewodnictwem Prezydenta, bez kompetencji rządu.
Rząd powstaje w najwyżej trzech próbach. W pierwszej Prezydent powołuje rząd, a Sejm głosuje nad wotum zaufania bezwzględną większością. Po niepowodzeniu Sejm bezwzględną większością wybiera premiera i ministrów, a Prezydent ich powołuje. Jeśli Sejm ich nie wybierze, rząd znów powołuje Prezydent, a do wotum zaufania wystarcza zwykła większość. Kworum to zawsze połowa ustawowej liczby posłów. Po porażce trzeciej próby Prezydent skraca kadencję Sejmu.
Wotum nieufności wobec rządu jest konstruktywne: Sejm odwołuje rząd tylko razem z wyborem nowego premiera. Wniosek składa co najmniej 46 posłów z imiennie wskazanym kandydatem, a uchwała wymaga większości ustawowej liczby posłów. Wniosek przeciw jednemu ministrowi zgłasza co najmniej 69 posłów.
Sądy i trybunały
Sądy i trybunały to władza odrębna i niezależna. Wymiar sprawiedliwości sprawują Sąd Najwyższy, sądy powszechne, administracyjne i wojskowe. Sędziów powołuje Prezydent na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa, na czas nieoznaczony. Są niezawiśli, czyli w orzekaniu podlegają tylko Konstytucji i ustawom, oraz nieusuwalni.
Sąd Najwyższy nadzoruje orzekanie sądów powszechnych i wojskowych oraz stwierdza ważność wyborów do Sejmu, Senatu i Parlamentu Europejskiego, wyboru Prezydenta i referendum ogólnokrajowego. NSA z wojewódzkimi sądami administracyjnymi kontroluje administrację publiczną. Pierwszego Prezesa SN i Prezesa NSA powołuje Prezydent na 6 lat spośród kandydatów zgromadzeń ogólnych sędziów.
stoi na straży niezależności sądów i niezawisłości sędziów. Ma 25 członków: Pierwszego Prezesa SN, Ministra Sprawiedliwości, Prezesa NSA, osobę powołaną przez Prezydenta, 15 sędziów, 4 posłów i 2 senatorów. Według ustawy 15 sędziów wybiera Sejm. Kadencja wybranych członków trwa 4 lata.
tworzy 15 sędziów wybieranych indywidualnie przez Sejm na 9 lat, bez ponownego wyboru. Prezesa TK powołuje Prezydent, według ustawy na 6 lat. TK bada m.in. zgodność ustaw z Konstytucją. Sprawa trafia do niego z wniosku uprawnionego podmiotu (np. Prezydenta albo 50 posłów), ze skargi konstytucyjnej albo z pytania prawnego sądu.
orzeka o odpowiedzialności konstytucyjnej m.in. Prezydenta, członków rządu, Prezesa NBP i Prezesa NIK. Przewodniczy mu Pierwszy Prezes SN, a 2 zastępców i 16 członków wybiera Sejm na czas swojej kadencji. Prezydenta stawia przed nim Zgromadzenie Narodowe większością ustawowej liczby członków, a członka rządu - Sejm większością ustawowej liczby posłów.
Organy kontroli, instytucje państwa, samorząd i obywatelstwo
Organy kontroli i instytucje
podlega Sejmowi i działa kolegialnie. Kontroluje administrację rządową pod względem legalności, gospodarności, celowości i rzetelności. Powoływanie szefów instytucji:
| Organ | Kto powołuje | Kadencja |
|---|---|---|
| Prezes NIK | Sejm za zgodą Senatu | 6 lat, ponownie raz |
| RPO, RPD, Prezes IPN | Sejm za zgodą Senatu | 5 lat |
| Prezes UODO | Sejm za zgodą Senatu | 4 lata |
| Prezes NBP | Sejm na wniosek Prezydenta | 6 lat |
| Prezes UKE | Sejm na wniosek premiera | 5 lat |
| Prezes UOKiK | premier po naborze | 5 lat |
| Prezes ZUS | premier na wniosek ministra | bez ustawowej kadencji |
Radę Polityki Pieniężnej tworzą Prezes NBP i 9 członków powoływanych na 6 lat, po 3 przez Prezydenta, Sejm i Senat. KRRiT ma 5 członków z 6-letnią kadencją: 2 powołuje Sejm, 1 Senat i 2 Prezydent.
Samorząd terytorialny
Samorząd ma trzy szczeble: gminę (jednostka podstawowa), powiat i województwo z sejmikiem jako organem stanowiącym. Wykonuje zadania własne i zlecone. Nadzór obejmuje tylko legalność: sprawują go Prezes Rady Ministrów i wojewodowie, a w finansach regionalne izby obrachunkowe.
Organem wykonawczym gminy jest , w gminie z siedzibą w mieście - burmistrz, a w mieście powyżej 100 000 mieszkańców - prezydent miasta. Wybierają go mieszkańcy na 5 lat; kandydat kończy 25 lat najpóźniej w dniu głosowania i nie był dwukrotnie wybrany na ten urząd w tej gminie w wyborach zwykłych od 2018 r.
Obywatelstwo
Obywatelstwo nabywa się m.in. przez urodzenie, gdy choć jedno z rodziców jest obywatelem polskim, przez nadanie przez Prezydenta, uznanie przez wojewodę albo przywrócenie. Traci się je tylko przez zrzeczenie się za zgodą Prezydenta. Przestrzegać prawa i płacić ustawowe podatki musi każdy, a wierność RP i obrona Ojczyzny to obowiązki obywatela.
W skrócie
- 01Zmianę uchwala Sejm większością co najmniej głosów, a Senat bezwzględną większością w ciągu 60 dni, w obu izbach przy kworum połowy ustawowego składu.
- 01Przy zmianie dotyczącej rozdziału I, II lub XII uprawniony podmiot może zażądać referendum zatwierdzającego.
- 02Stan wojenny i wyjątkowy wprowadza Prezydent na wniosek Rady Ministrów, a stan klęski żywiołowej - Rada Ministrów.
- 02Państwo jednolite ma jeden system ustawodawstwa, a decentralizacja przekazuje część zadań samorządowi.
- 03Mała Konstytucja z 1919 r. dotyczyła m.in. urzędu Naczelnika Państwa, akt z 1947 r. - najwyższych organów państwa, a akt z 1992 r. - relacji władz ustawodawczej i wykonawczej oraz samorządu terytorialnego.
- 03W 1989 r. nowela kwietniowa przywróciła Senat i urząd Prezydenta, a nowela grudniowa - nazwę Rzeczpospolita Polska.
- 04Głosować można od 18 lat, a wiek kandydowania zależy od urzędu: 21, 30 albo 35 lat.
- 04Wynik referendum ogólnokrajowego wiąże, gdy weźmie w nim udział więcej niż połowa uprawnionych.
- 05Senat ma na ustawę zwykłą 30 dni, a Prezydent 21 dni; weto Prezydenta Sejm odrzuca większością głosów.
- 05Immunitet materialny dotyczy działań w ramach mandatu, a formalny - odpowiedzialności karnej.
- 06Prezydenta wybiera się na 5 lat i ponownie tylko raz; w obowiązkach zastępuje go Marszałek Sejmu, a gdy ten nie może - Marszałek Senatu.
- 06Sejm odwołuje rząd konstruktywnym wotum nieufności, czyli tylko razem z wyborem nowego Prezesa Rady Ministrów.
- 07Sędziów powołuje Prezydent na wniosek KRS; są niezawiśli i nieusuwalni.
- 07Sędziów TK wybiera Sejm na 9 lat bez ponownego wyboru, a Trybunał Stanu orzeka o odpowiedzialności konstytucyjnej najwyższych urzędników.
- 08Prezesa NIK, RPO, RPD i prezesów IPN i UODO powołuje Sejm za zgodą Senatu, a prezesów UOKiK i ZUS - premier.
Pojęcia z fiszek
Quizy w tym zestawie
50 pytań w 5 etapach
Etap 1: Konstytucja i zasady ustroju
Etap 1 · 12 fiszek · 10 pytań
Etap 2: Konstytucje, wybory i referendum
Etap 2 · 8 fiszek · 10 pytań
Etap 3: Parlament, ustawy i Prezydent
Etap 3 · 7 fiszek · 10 pytań
Etap 4: Rząd, sądy i trybunały
Etap 4 · 8 fiszek · 10 pytań
Etap 5: Organy kontroli i samorząd
Etap 5 · 5 fiszek · 10 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
19 fiszek
39 fiszek uczy się 6
27 fiszek
28 fiszek
24 fiszki
20 fiszek
Wyszukiwarka
Szukasz czegoś innego?
Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.
