WOS
Olimpiada Wiedzy o III RP - prawo w RP: cywilne, karne, administracyjne
Zestaw do Olimpiady Wiedzy o III RP z działu „Prawo w RP”: gałęzie i podziały prawa, źródła i hierarchia aktów prawnych, umowy międzynarodowe, prawo unijne i miejscowe oraz kodeksy. Uczysz się podstaw prawa cywilnego i rodzinnego, karnego i administracyjnego - pojęć, uczestników i przebiegu postępowań, środków odwoławczych i terminów - a także tego, jak obywatel może bronić swoich praw.
Podcast
Ładuję…
1.Norma prawna
To reguła zachowania chroniona przymusem państwa, odczytywana z jednego lub kilku przepisów. W modelu trójczłonowym hipoteza określa adresata i okoliczności, dyspozycja - wymagane zachowanie, a sankcja - skutek naruszenia normy.
2.Podział prawa ze względu na podmiot
Prawo publiczne reguluje stosunki z udziałem władzy publicznej działającej władczo (np. prawo konstytucyjne, prawo karne, prawo finansowe), a prawo prywatne - stosunki równorzędnych podmiotów (np. prawo rodzinne). Odrębne jest prawo kanoniczne - wewnętrzne prawo Kościoła katolickiego zebrane w Kodeksie prawa kanonicznego.
3.Prawo cywilne
Gałąź prawa prywatnego, która reguluje stosunki majątkowe i niemajątkowe między równorzędnymi podmiotami (zasada równości stron). Kodeks cywilny dzieli ją na część ogólną, prawo rzeczowe, prawo zobowiązań i prawo spadkowe.
4.Prawo autorskie i wynalazcze
Prawo autorskie chroni utwory i prawa ich twórców, np. autorów książek, zdjęć i programów komputerowych. Prawo wynalazcze dotyczy ochrony wynalazków, m.in. przez patenty; należy do szerszego prawa własności przemysłowej, które obejmuje też m.in. wzory użytkowe i znaki towarowe.
5.Gałęzie prawa związane z pracą i gospodarką
Prawo pracy (przede wszystkim Kodeks pracy) reguluje stosunki między pracownikiem a pracodawcą. Prawo gospodarcze dotyczy podejmowania i prowadzenia działalności gospodarczej, a prawo handlowe obejmuje m.in. spółki handlowe, które reguluje Kodeks spółek handlowych.
6.Podział prawa ze względu na zasięg
Prawo międzynarodowe publiczne reguluje stosunki państw i organizacji międzynarodowych, a prawo międzynarodowe prywatne wskazuje, prawo którego państwa zastosować w sprawie cywilnej z elementem zagranicznym. Prawo unijne obowiązuje w państwach Unii Europejskiej, prawo krajowe w całym państwie, a prawo lokalne na części jego terytorium.
7.Prawo materialne a prawo formalne
Prawo materialne określa prawa i obowiązki, np. Kodeks cywilny (Kc) i Kodeks karny (Kk). Prawo formalne, czyli procesowe, określa tryb ich dochodzenia przed sądem lub urzędem, np. Kodeks postępowania cywilnego (Kpc) i Kodeks postępowania karnego (Kpk). Kodeks to ustawa całościowo regulująca jedną dziedzinę prawa.
8.Źródła prawa powszechnie obowiązującego
Według art. 87 Konstytucji są to: Konstytucja, ustawy, ratyfikowane umowy międzynarodowe i rozporządzenia, a na obszarze działania organów, które je wydały - akty prawa miejscowego. Tworzą hierarchię: na szczycie stoi Konstytucja, a akt niższy musi być zgodny z wyższym.
9.Reguły kolizyjne
Gdy przepisy sobie przeczą, stosuje się reguły: lex superior derogat legi inferiori - akt wyższy rangą ma pierwszeństwo przed niższym, lex posterior derogat legi priori - akt późniejszy przed wcześniejszym tej samej rangi, lex specialis derogat legi generali - przepis szczególny przed ogólnym.
10.Ratyfikacja umowy międzynarodowej
Umowę ratyfikuje Prezydent; uprzedniej zgody w ustawie wymagają m.in. umowy dotyczące sojuszy, członkostwa w organizacji międzynarodowej lub konstytucyjnych praw obywatelskich (art. 89). Umowa ratyfikowana za taką zgodą po ogłoszeniu ma pierwszeństwo przed ustawą, jeśli nie da się ich pogodzić (art. 91).
11.Prawo unijne w RP
Rozporządzenie UE stosuje się bezpośrednio i ma ono pierwszeństwo w razie kolizji z ustawą (art. 91 ust. 3). Zgodę na ratyfikację umowy przekazującej kompetencje wyraża referendum ogólnokrajowe albo ustawa przyjęta większością 2/3 głosów w każdej izbie, przy obecności co najmniej połowy jej ustawowego składu (art. 90).
12.Rozporządzenie
Wydaje je organ wskazany w Konstytucji (m.in. Prezydent, Rada Ministrów, Prezes Rady Ministrów, minister kierujący działem i Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji) na podstawie szczegółowego upoważnienia ustawy i w celu jej wykonania. Obowiązuje zakaz subdelegacji: organ nie może przekazać tej kompetencji innemu organowi (art. 92).
13.Akty prawa wewnętrznego
To m.in. uchwały Rady Ministrów oraz zarządzenia Prezesa Rady Ministrów i ministrów (art. 93). Wiążą tylko jednostki organizacyjnie podległe organowi, który je wydał, i nie mogą być podstawą decyzji wobec obywateli, osób prawnych ani innych podmiotów.
14.Akty prawa miejscowego
Wydają je organy samorządu terytorialnego (np. rada gminy) oraz terenowe organy administracji rządowej (np. wojewoda) na podstawie upoważnień ustawowych (art. 94). Obowiązują tylko na obszarze działania organu i są ogłaszane w wojewódzkim dzienniku urzędowym.
15.Ogłaszanie aktów normatywnych
Ustawy, rozporządzenia i ratyfikowane umowy ogłasza się w Dzienniku Ustaw, a m.in. uchwały Rady Ministrów - w Monitorze Polskim. Czas od ogłoszenia do wejścia w życie to vacatio legis; dla aktów zawierających przepisy powszechnie obowiązujące wynosi on co do zasady 14 dni. Prawo co do zasady nie działa wstecz (lex retro non agit).
16.Zdolność prawna
Możliwość bycia podmiotem praw i obowiązków. Osoba fizyczna ma ją od chwili urodzenia (art. 8 Kc). Osobami prawnymi są Skarb Państwa i jednostki organizacyjne, którym przepisy przyznają osobowość prawną (art. 33 Kc).
17.Zdolność do czynności prawnych
To możliwość nabywania praw i zaciągania zobowiązań własnym działaniem. Nie mają jej osoby poniżej 13 lat i ubezwłasnowolnione całkowicie; ograniczoną mają pozostali małoletni i ubezwłasnowolnieni częściowo, a pełną - pełnoletni nieubezwłasnowolnieni (pełnoletność od 18 lat albo wcześniej przez małżeństwo).
18.Zdolność sądowa a zdolność procesowa
Zdolność sądowa to zdolność bycia stroną w procesie; mają ją m.in. osoby fizyczne i prawne (art. 64 Kpc). Zdolność procesowa to zdolność do samodzielnego dokonywania czynności procesowych; mają ją osoby fizyczne z pełną zdolnością do czynności prawnych i osoby prawne, a osoba z ograniczoną zdolnością - w sprawach z czynności, których może dokonywać samodzielnie (art. 65 Kpc).
19.Odpowiedzialność cywilna
Odpowiedzialność deliktowa polega na naprawieniu szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym, co do zasady z winy sprawcy (art. 415 Kc). Odpowiedzialność kontraktowa polega na naprawieniu szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania z przyczyn, za które odpowiada dłużnik.
20.Zaskarżanie orzeczeń w procesie cywilnym
Środki odwoławcze to apelacja od wyroku I instancji, wnoszona zasadniczo w dwa tygodnie od doręczenia wyroku z uzasadnieniem, i zażalenie na postanowienia wskazane w ustawie. W niektórych sprawach przysługuje też skarga kasacyjna do Sądu Najwyższego, wnoszona w dwa miesiące od doręczenia orzeczenia II instancji z uzasadnieniem.
21.Zawarcie małżeństwa
Małżeństwo zawiera się przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego (USC) albo w formie wyznaniowej ze skutkami cywilnymi. Wymagane jest ukończenie 18 lat; kobiecie po ukończeniu 16 lat sąd opiekuńczy może zezwolić z ważnych powodów, jeżeli z okoliczności wynika, że małżeństwo będzie zgodne z dobrem założonej rodziny. Z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje co do zasady ustawowa wspólność majątkowa.
22.Rozwód a separacja
Rozwód wymaga zupełnego i trwałego rozkładu pożycia i kończy małżeństwo; separacja wymaga zupełnego rozkładu, ale małżeństwo trwa, więc nie można zawrzeć nowego. Żadnego z tych orzeczeń sąd nie może wydać m.in. wtedy, gdy ucierpiałoby dobro wspólnych małoletnich dzieci.
23.Władza rodzicielska
Co do zasady przysługuje obojgu rodzicom do pełnoletności dziecka i obejmuje pieczę nad jego osobą i majątkiem oraz wychowanie. Dziecko pod władzą rodzicielską winno rodzicom posłuszeństwo, a przed ważniejszą decyzją rodzice wysłuchują go, jeśli pozwalają na to jego rozwój umysłowy, zdrowie i dojrzałość, oraz w miarę możliwości uwzględniają jego rozsądne życzenia (art. 95 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego).
24.Przestępstwo
Czyn zabroniony pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia, zawiniony i społecznie szkodliwy w stopniu wyższym niż znikomy (art. 1 Kk). Zbrodnią jest czyn zagrożony karą co najmniej 3 lat pozbawienia wolności lub surowszą, a występek to przestępstwo zagrożone łagodniej (art. 7).
25.Wykroczenie
Czyn społecznie szkodliwy, zabroniony przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia pod groźbą kary aresztu, ograniczenia wolności, grzywny (co do zasady do 5000 zł) lub nagany (art. 1 Kodeksu wykroczeń). Od przestępstwa odróżnia je rodzaj i wysokość zagrożenia karą.
26.Odpowiedzialność karna a wiek
Na zasadach Kodeksu karnego odpowiada się co do zasady po ukończeniu 17 lat. Wyjątkowo, przy spełnieniu dodatkowych przesłanek ustawowych, odpowiada sprawca po ukończeniu 15 lat za najcięższe czyny wymienione w art. 10 § 2 Kk, a po ukończeniu 14 lat - za zabójstwo z art. 148 § 2 lub 3.
27.Kary i środki karne
Kary to grzywna, ograniczenie wolności, pozbawienie wolności od miesiąca do 30 lat i dożywotnie pozbawienie wolności; odrębna kara 25 lat została uchylona (art. 32, 37 Kk). Środki karne to m.in. pozbawienie praw publicznych, zakaz zajmowania określonego stanowiska i zakaz wstępu na imprezę masową.
28.Zasady prawa karnego
Nullum crimen sine lege - nie ma przestępstwa bez ustawy. Domniemanie niewinności - oskarżonego uważa się za niewinnego, dopóki jego wina nie zostanie stwierdzona prawomocnym wyrokiem. In dubio pro reo - niedające się usunąć wątpliwości rozstrzyga się na korzyść oskarżonego (art. 5 Kpk).
29.Uczestnicy postępowania karnego
Organy procesowe to sąd, prokurator i Policja. Strony procesowe to oskarżyciel i oskarżony, a w postępowaniu przygotowawczym - pokrzywdzony i podejrzany. Przedstawicielami procesowymi są obrońca oskarżonego lub podejrzanego oraz pełnomocnik pokrzywdzonego lub oskarżyciela.
30.Rodzaje oskarżycieli w procesie karnym
W sprawach z oskarżenia publicznego oskarża oskarżyciel publiczny, zwykle prokurator, a pokrzywdzony może działać obok niego lub zamiast niego jako oskarżyciel posiłkowy. W sprawach z oskarżenia prywatnego (np. zniesławienie, znieważenie) pokrzywdzony sam wnosi akt oskarżenia jako oskarżyciel prywatny.
31.Etapy postępowania karnego
Postępowanie przygotowawcze to śledztwo (prowadzi prokurator) albo dochodzenie (zwykle Policja). Postępowanie główne to rozprawa przed sądem I instancji. Postępowanie odwoławcze wszczyna apelacja wniesiona w 14 dni od doręczenia wyroku z uzasadnieniem; w przypadkach przewidzianych w ustawie strona może wnieść od prawomocnego wyroku sądu odwoławczego kasację do Sądu Najwyższego w 30 dni od doręczenia orzeczenia z uzasadnieniem.
32.Świadek w procesie karnym
Świadek ma obowiązek stawić się na wezwanie i zeznawać prawdę; za fałszywe zeznania w typie podstawowym grozi od 6 miesięcy do 8 lat pozbawienia wolności (art. 233 § 1 Kk). Osoba najbliższa dla oskarżonego może odmówić zeznań (art. 182 Kpk).
33.Akt administracyjny
Prawo administracyjne reguluje działanie administracji publicznej, a tryb postępowania przed organami określa Kodeks postępowania administracyjnego (Kpa). Akt administracyjny to jednostronne, władcze rozstrzygnięcie organu w indywidualnej sprawie. Decyzja rozstrzyga sprawę co do istoty lub w inny sposób kończy ją w danej instancji; postanowienie zwykle rozstrzyga kwestię proceduralną, np. odmowę wszczęcia postępowania.
34.Odwołanie od decyzji administracyjnej
Zgodnie z zasadą dwuinstancyjności (art. 15 Kpa) od decyzji I instancji strona może wnieść odwołanie do organu wyższego stopnia, za pośrednictwem organu, który wydał decyzję, w 14 dni od jej doręczenia. Na postanowienie, gdy Kpa na to pozwala, przysługuje zażalenie w 7 dni.
35.Strona postępowania administracyjnego
Stroną jest ten, czyjego interesu prawnego lub obowiązku dotyczy postępowanie albo kto z tej przyczyny żąda czynności organu (art. 28 Kpa). Organizacja społeczna może w sprawie innej osoby żądać wszczęcia postępowania lub dopuszczenia do udziału w nim, jeżeli uzasadniają to jej cele statutowe i interes społeczny (art. 31 Kpa).
36.Tryby nadzwyczajne w postępowaniu administracyjnym
Decyzję ostateczną można wzruszyć m.in. przez wznowienie postępowania (art. 145 Kpa) albo stwierdzenie nieważności (art. 156 Kpa). Przesłanką stwierdzenia nieważności jest m.in. wydanie decyzji z naruszeniem przepisów o właściwości lub z rażącym naruszeniem prawa; przeszkodą w stwierdzeniu nieważności może być m.in. wywołanie przez decyzję nieodwracalnych skutków prawnych.
37.Skarga do sądu administracyjnego
Po wyczerpaniu wymaganych środków zaskarżenia skargę na decyzję wnosi się do wojewódzkiego sądu administracyjnego (WSA) w 30 dni od doręczenia decyzji, za pośrednictwem organu, który ją wydał. Od orzeczeń WSA wskazanych w ustawie przysługuje skarga kasacyjna do Naczelnego Sądu Administracyjnego (NSA), wnoszona w 30 dni od doręczenia orzeczenia z uzasadnieniem.
38.Pozew a wniosek w sprawie cywilnej
Proces wszczyna pozew z dokładnym żądaniem i faktami je uzasadniającymi (art. 187 Kpc); w sprawach majątkowych wskazuje się też wartość przedmiotu sporu, chyba że żądanie dotyczy oznaczonej kwoty. Sprawę nieprocesową, np. o stwierdzenie nabycia spadku, wszczyna się co do zasady na wniosek, a sąd orzeka postanowieniem.
39.Zawiadomienie o przestępstwie
O przestępstwie ściganym z urzędu zawiadamia się prokuratora lub Policję (art. 304 Kpk), pisemnie albo ustnie do protokołu. Dla osoby prywatnej jest to co do zasady obowiązek społeczny, a dla instytucji państwowej lub samorządowej, która dowiedziała się o czynie w związku ze swoją działalnością - prawny.
40.Gdzie obywatel szuka pomocy prawnej?
Pomocy prawnej udzielają adwokaci i radcowie prawni, a notariusz sporządza m.in. akty notarialne. Ochronę konsumentów nakazuje Konstytucja (art. 76), a zapewniają ją m.in. Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów oraz bezpłatnie doradzający powiatowy (miejski) rzecznik konsumentów.
Notatka
Norma prawna i podziały prawa
Przepis to jednostka tekstu aktu prawnego, a to reguła zachowania odczytywana z jednego lub kilku przepisów, chroniona przymusem państwa. W modelu trójczłonowym wyróżnia się hipotezę (adresat i sytuacja), dyspozycję (nakazane albo zakazane zachowanie) i sankcję (konsekwencja złamania normy).
Prawo dzieli się według kilku kryteriów, a każdy podział odpowiada na inne pytanie.
- według podmiotu: prawo publiczne (władza działa władczo, np. prawo konstytucyjne, karne, finansowe) i prawo prywatne (strony równorzędne, np. , rodzinne); osobno stoi prawo kanoniczne Kościoła katolickiego
- według zasięgu: prawo międzynarodowe publiczne, międzynarodowe prywatne, unijne, krajowe i lokalne
- według treści: prawo materialne (prawa i obowiązki) i formalne, czyli procesowe (tryb ich dochodzenia)
O zaliczeniu do prawa publicznego decyduje sposób działania, a nie to, kim jest strona. Urząd, który zamawia u firmy remont budynku, zawiera zwykłą umowę cywilną.
Prawo międzynarodowe prywatne nie reguluje stosunków między państwami. Wskazuje, prawo którego państwa zastosować w sprawie cywilnej z elementem zagranicznym, np. gdy Polak dziedziczy dom we Włoszech.
Gałęzie prawa porządkuje się według dziedzin życia. Prawo pracy reguluje stosunki pracownika z pracodawcą, a prawo gospodarcze - podejmowanie i prowadzenie działalności gospodarczej. Prawo handlowe obejmuje m.in. spółki handlowe. Prawo autorskie chroni utwory i prawa ich twórców, np. autora piosenki. Prawo własności przemysłowej chroni m.in. wynalazki, wzory użytkowe i znaki towarowe; prawo wynalazcze dotyczy ochrony wynalazków.
Źródła prawa i ich hierarchia
Według art. 87 Konstytucji prawo powszechnie obowiązujące, czyli wiążące wszystkich, tworzą: Konstytucja, ustawy, ratyfikowane umowy międzynarodowe i . Na obszarze działania organów, które je wydały, obowiązują też .
Źródła tworzą hierarchię z Konstytucją na szczycie. Akt niższy rangą musi być zgodny z wyższym, np. rozporządzenie z ustawą, na podstawie której je wydano.
Umowę międzynarodową ratyfikuje Prezydent. Uprzedniej zgody wyrażonej w ustawie wymaga umowa dotycząca m.in. pokoju, sojuszy, konstytucyjnych praw obywatelskich albo członkostwa w organizacji międzynarodowej (art. 89). Taka umowa po ogłoszeniu ma pierwszeństwo przed ustawą, której nie da się z nią pogodzić (art. 91).
Rozporządzenia unijne stosuje się bezpośrednio. Prawo stanowione przez UE ma w razie kolizji pierwszeństwo przed ustawami (art. 91 ust. 3). Zgodę na ratyfikację umowy przekazującej kompetencje wyraża ustawa uchwalona większością 2/3 głosów w każdej izbie przy obecności co najmniej połowy jej ustawowego składu albo referendum ogólnokrajowe (art. 90).
Gdy przepisy sobie przeczą, stosuje się . Akt wyższy rangą wygrywa z niższym (lex superior), późniejszy z wcześniejszym tej samej rangi co do zasady (lex posterior), a szczególny z ogólnym (lex specialis).
Ważne
Późniejszy akt nie ma pierwszeństwa przed aktem wyższym rangą tylko dlatego, że jest nowszy.
Prawo opiera się też na zasadach ogólnych. Pacta sunt servanda oznacza, że umów należy dotrzymywać. Ignorantia iuris nocet oznacza, że nieznajomość prawa szkodzi i co do zasady nie zwalnia z odpowiedzialności.
Rozporządzenia, akty wewnętrzne i prawo miejscowe
Akty wydawane poza parlamentem różnią się tym, kto je wydaje, kogo wiążą i gdzie się je ogłasza.
| Akt | Kto wydaje | Kogo wiąże | Gdzie ogłaszany |
|---|---|---|---|
| rozporządzenie | organy wskazane w Konstytucji, m.in. Rada Ministrów i ministrowie | wszystkich | Dziennik Ustaw |
| akt prawa wewnętrznego | m.in. Rada Ministrów (uchwały), Prezes Rady Ministrów i ministrowie (zarządzenia) | jednostki podległe organowi | m.in. Monitor Polski |
| akt prawa miejscowego | organy samorządu terytorialnego, terenowe organy administracji rządowej | wszystkich na obszarze działania organu | wojewódzki dziennik urzędowy |
Rozporządzenie wydaje się na podstawie szczegółowego upoważnienia ustawy i w celu jej wykonania. Organ upoważniony nie może przekazać tej kompetencji innemu organowi - to zakaz subdelegacji (art. 92).
Akt prawa wewnętrznego nie może być podstawą decyzji wobec obywateli, osób prawnych ani innych podmiotów (art. 93).
Warunkiem wejścia w życie ustaw, rozporządzeń i aktów prawa miejscowego jest ich ogłoszenie (art. 88). W Dzienniku Ustaw ogłasza się m.in. Konstytucję, ustawy, rozporządzenia i ratyfikowane umowy. Czas między ogłoszeniem a wejściem w życie to vacatio legis; dla aktów zawierających przepisy powszechnie obowiązujące wynosi on co do zasady 14 dni. Według zasady lex retro non agit prawo co do zasady nie działa wstecz.
Kodeks to ustawa, która całościowo reguluje jedną dziedzinę prawa. Prawo materialne zawierają m.in. Kodeks cywilny, Kodeks karny, Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz Kodeks wykroczeń. Tryb postępowania określają m.in. Kodeks postępowania cywilnego, Kodeks postępowania karnego i Kodeks postępowania administracyjnego.
Prawo cywilne - osoby, zdolności i odpowiedzialność
Prawo cywilne reguluje stosunki majątkowe i niemajątkowe podmiotów równorzędnych. Kodeks cywilny dzieli je na część ogólną, własność i inne prawa rzeczowe, zobowiązania oraz spadki.
Podmiotami prawa cywilnego są m.in. osoby fizyczne i osoby prawne (Skarb Państwa i jednostki, którym przepisy przyznają osobowość prawną). To, co podmiot może zrobić, opisują cztery zdolności.
| Zdolność | Co oznacza | Kto ją ma |
|---|---|---|
| prawna | bycie podmiotem praw i obowiązków | każdy człowiek od urodzenia, osoby prawne |
| do czynności prawnych | nabywanie praw i zaciąganie zobowiązań własnym działaniem | pełna: pełnoletni nieubezwłasnowolnieni; ograniczona: małoletni od 13 lat i ubezwłasnowolnieni częściowo |
| sądowa | bycie stroną w procesie | każda osoba fizyczna i prawna |
| procesowa | samodzielne czynności procesowe | osoby z pełną zdolnością do czynności prawnych i osoby prawne; przy ograniczonej - w sprawach z czynności, których można dokonać samodzielnie |
Zdolności do czynności prawnych nie mają osoby poniżej 13 lat i ubezwłasnowolnione całkowicie. Pełnoletność uzyskuje się po ukończeniu 18 lat albo wcześniej przez .
Ważne
Zdolność sądową mają wszystkie osoby fizyczne i prawne, a zdolność procesowa osoby fizycznej co do zasady wymaga pełnej zdolności do czynności prawnych.
to przede wszystkim obowiązek naprawienia szkody. Deliktowa wynika co do zasady z zawinionego czynu niedozwolonego (art. 415 Kc), a kontraktowa - z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania z przyczyn, za które odpowiada dłużnik. Rowerzysta, który z nieuwagi potrąci przechodnia, odpowiada deliktowo, a hydraulik, który z własnej winy nie wykona umówionej naprawy i wyrządzi tym szkodę klientowi - kontraktowo.
Postępowanie cywilne i prawo rodzinne
Postępowanie cywilne
Proces wszczyna pozew z żądaniem i faktami, na których się ono opiera, a sąd rozstrzyga sprawę co do istoty wyrokiem. W trybie nieprocesowym sprawę wszczyna się co do zasady na wniosek, a sąd orzeka postanowieniem.
Od wyroku sądu I instancji przysługuje apelacja, co do zasady w dwa tygodnie od doręczenia wyroku z uzasadnieniem. Od prawomocnego wyroku sądu II instancji w niektórych sprawach przysługuje skarga kasacyjna do Sądu Najwyższego w dwa miesiące od doręczenia orzeczenia z uzasadnieniem. Na postanowienia wskazane w ustawie wnosi się zażalenie.
Małżeństwo i władza rodzicielska
Małżeństwo zawiera się przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego albo w formie wyznaniowej ze skutkami cywilnymi. Co do zasady oboje muszą ukończyć 18 lat. Kobiecie po ukończeniu 16 lat sąd opiekuńczy może zezwolić na małżeństwo z ważnych powodów, jeżeli z okoliczności wynika, że będzie ono zgodne z dobrem założonej rodziny.
Z chwilą zawarcia małżeństwa co do zasady powstaje ustawowa wspólność majątkowa. Małżonkowie mają równe prawa i obowiązki, a małoletni małżonek uzyskuje pełnoletność.
Rozwód wymaga zupełnego i trwałego rozkładu pożycia i kończy małżeństwo. Separacja wymaga zupełnego rozkładu, nawet nietrwałego; małżeństwo trwa, więc żaden z małżonków nie może zawrzeć nowego. Rozwodu ani separacji nie orzeka się m.in., gdy ucierpiałoby na tym dobro wspólnych małoletnich dzieci.
Władza rodzicielska co do zasady przysługuje obojgu rodzicom do pełnoletności dziecka. Obejmuje pieczę nad osobą i majątkiem dziecka oraz jego wychowanie.
Dziecko pod władzą rodzicielską winno rodzicom posłuszeństwo. Przed ważniejszą decyzją rodzice wysłuchują dziecka, jeśli pozwalają na to jego rozwój umysłowy, zdrowie i dojrzałość, i w miarę możliwości uwzględniają jego rozsądne życzenia (art. 95 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego).
Prawo karne - przestępstwo, wykroczenie i kary
jest czyn zabroniony pod groźbą kary przez ustawę obowiązującą w czasie jego popełnienia. Czyn musi być zawiniony i społecznie szkodliwy w stopniu wyższym niż znikomy. Obowiązują zasady nullum crimen sine lege (nie ma przestępstwa bez ustawy) i nulla poena sine lege (nie ma kary bez ustawy). Zasada ne bis in idem zakazuje ponownego sądzenia tej samej osoby za ten sam czyn po prawomocnym zakończeniu postępowania.
Przestępstwa dzielą się na zbrodnie i występki (art. 7 Kk). Zbrodnia jest zagrożona karą co najmniej 3 lat pozbawienia wolności albo surowszą, a występek - karą łagodniejszą.
Ważne
O tym, czy czyn jest zbrodnią, decyduje najniższa kara, jaką przewiduje przepis, a nie najwyższa.
opisuje Kodeks wykroczeń. Grozi za nie areszt, ograniczenie wolności, grzywna (co do zasady od 20 do 5000 zł) albo nagana. Od przestępstwa odróżnia je rodzaj i wysokość zagrożenia karą.
Na zasadach Kodeksu karnego odpowiada co do zasady sprawca, który ukończył 17 lat. Wyjątkowo, po spełnieniu dodatkowych przesłanek ustawowych, odpowiada sprawca, który ukończył 15 lat, za najcięższe czyny z art. 10 § 2 Kk, a sprawca, który ukończył 14 lat - za zabójstwo z art. 148 § 2 lub 3.
Kodeks karny zna cztery kary: grzywnę, ograniczenie wolności, pozbawienie wolności od miesiąca do 30 lat i dożywotnie pozbawienie wolności. Odrębną karę 25 lat uchylono. Obok kar sąd może orzec środki karne, m.in. pozbawienie praw publicznych, zakaz wykonywania zawodu albo zakaz kontaktowania się z określonymi osobami.
3 lata
dolna granica kary dla zbrodni
17 lat
wiek odpowiedzialności karnej co do zasady
30 lat
najdłuższa kara terminowa
Postępowanie karne - uczestnicy, przebieg i świadek
Według domniemania niewinności oskarżonego uważa się za niewinnego, dopóki jego winy nie stwierdzi prawomocny wyrok. Niedające się usunąć wątpliwości rozstrzyga się na jego korzyść (in dubio pro reo, art. 5 Kpk). Oskarżony ma też prawo do obrony (art. 6 Kpk).
Uczestnikami postępowania są m.in. organy procesowe (sąd, prokurator, Policja), strony (przed sądem oskarżyciel i oskarżony, w postępowaniu przygotowawczym pokrzywdzony i podejrzany) oraz przedstawiciele procesowi (obrońca oskarżonego lub podejrzanego i pełnomocnik pokrzywdzonego lub oskarżyciela).
W sprawach z oskarżenia publicznego oskarża zwykle prokurator, a pokrzywdzony może działać obok niego lub, w przypadkach przewidzianych w ustawie, zamiast niego jako oskarżyciel posiłkowy. W sprawach z oskarżenia prywatnego pokrzywdzony może sam oskarżać jako oskarżyciel prywatny.
Postępowanie przygotowawcze to śledztwo (prowadzi je prokurator) albo dochodzenie (zwykle Policja). Postępowanie główne to rozprawa przed sądem I instancji. Apelację wnosi się w 14 dni od doręczenia wyroku z uzasadnieniem. W przypadkach wskazanych w ustawie strona może wnieść kasację do Sądu Najwyższego w 30 dni od doręczenia orzeczenia z uzasadnieniem.
Świadek musi stawić się na wezwanie, a składając zeznania, musi mówić prawdę. Za fałszywe zeznania w typie podstawowym grozi od 6 miesięcy do 8 lat pozbawienia wolności (art. 233 § 1 Kk). Osoba najbliższa dla oskarżonego może odmówić zeznań, także po ustaniu małżeństwa.
Kto dowie się o przestępstwie ściganym z urzędu, ma co do zasady społeczny obowiązek zawiadomić prokuratora lub Policję. Instytucje państwowe i samorządowe mają obowiązek prawny, gdy dowiedziały się o czynie w związku ze swoją działalnością.
Prawo administracyjne i obywatel wobec prawa
Prawo administracyjne reguluje działanie administracji publicznej, a tryb postępowania określa Kodeks postępowania administracyjnego (Kpa). to jednostronne, władcze rozstrzygnięcie organu w sprawie indywidualnej. Decyzja rozstrzyga sprawę co do istoty albo w inny sposób kończy ją w danej instancji, a postanowienie dotyczy zwykle kwestii proceduralnej, np. odmowy wszczęcia lub zawieszenia postępowania.
Stroną jest ten, czyjego interesu prawnego lub obowiązku dotyczy postępowanie albo kto z tej przyczyny żąda czynności organu (art. 28 Kpa). Organizacja społeczna może co do zasady w sprawie innej osoby żądać wszczęcia postępowania lub dopuszczenia do udziału w nim, jeżeli uzasadniają to jej cele statutowe i interes społeczny (art. 31 Kpa).
Zgodnie z zasadą dwuinstancyjności od decyzji I instancji służy odwołanie w 14 dni od doręczenia. Rozpatruje je organ wyższego stopnia, ale wnosi się je za pośrednictwem organu, który wydał decyzję. Na postanowienie, gdy Kpa na to pozwala, przysługuje zażalenie w 7 dni od doręczenia.
Zapamiętaj
Skargę do sądu administracyjnego wnosi się co do zasady dopiero po wyczerpaniu przysługujących środków zaskarżenia, np. odwołania.
Skargę na decyzję do wojewódzkiego sądu administracyjnego (WSA) wnosi się w 30 dni od jej doręczenia, za pośrednictwem organu, którego decyzję się zaskarża. Od orzeczeń WSA wskazanych w ustawie przysługuje skarga kasacyjna do Naczelnego Sądu Administracyjnego (NSA), wnoszona w 30 dni od doręczenia orzeczenia z uzasadnieniem.
Gdzie szukać pomocy prawnej
Porad prawnych udzielają adwokaci i radcowie prawni, a notariusz sporządza m.in. akty notarialne. Ochronę konsumentów nakazuje art. 76 Konstytucji. Zajmują się tym m.in. Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów oraz powiatowy (miejski) rzecznik konsumentów.
W skrócie
- 01Normę odczytuje się z jednego lub kilku przepisów; w modelu trójczłonowym wyróżnia się hipotezę, dyspozycję i sankcję.
- 01Prawo dzieli się według podmiotu (publiczne i prywatne), zasięgu (od międzynarodowego po lokalne) i treści (materialne i formalne).
- 02Prawo powszechnie obowiązujące tworzą Konstytucja, ustawy, ratyfikowane umowy i rozporządzenia, a na obszarze działania organu także akty prawa miejscowego.
- 02Umowa ratyfikowana za zgodą wyrażoną w ustawie i prawo stanowione przez UE mają w razie kolizji pierwszeństwo przed ustawą.
- 03Rozporządzenie wykonuje ustawę na podstawie jej szczegółowego upoważnienia, a akt prawa wewnętrznego wiąże tylko jednostki podległe organowi.
- 03Ogłaszane akty zawierające przepisy powszechnie obowiązujące wchodzą w życie co do zasady po 14 dniach od ogłoszenia.
- 04Odpowiedzialność deliktowa wynika z czynu niedozwolonego, a kontraktowa - z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania.
- 05Proces wszczyna pozew, a sprawę co do istoty rozstrzyga wyrok; sprawę nieprocesową wszczyna się co do zasady na wniosek.
- 06Zbrodnia jest zagrożona karą co najmniej 3 lat pozbawienia wolności lub surowszą, a występek - karą łagodniejszą.
- 06Odpowiedzialność karna zaczyna się co do zasady od 17 lat, a wyjątkowo, po spełnieniu przesłanek z ustawy, od 15 lub 14 lat.
- 07W postępowaniu przygotowawczym stronami są pokrzywdzony i podejrzany, a przed sądem - oskarżyciel i oskarżony.
- 07W sprawie karnej apelację wnosi się w 14 dni, a kasację w 30 dni, licząc od doręczenia orzeczenia z uzasadnieniem.
- 08Odwołanie od decyzji I instancji wnosi się w 14 dni do organu wyższego stopnia, za pośrednictwem organu, który ją wydał.
Pojęcia z fiszek
Quizy w tym zestawie
50 pytań w 5 etapach
Etap 1: Podziały i gałęzie prawa
Etap 1 · 11 fiszek · 10 pytań
Etap 2: Źródła i hierarchia prawa
Etap 2 · 8 fiszek · 10 pytań
Etap 3: Prawo cywilne i rodzinne
Etap 3 · 10 fiszek · 10 pytań
Etap 4: Czyny zabronione i ich ściganie
Etap 4 · 4 fiszki · 10 pytań
Etap 5: Sprawy w urzędzie i pomoc prawna
Etap 5 · 7 fiszek · 10 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
19 fiszek
39 fiszek uczy się 6
27 fiszek
28 fiszek
24 fiszki
20 fiszek
Wyszukiwarka
Szukasz czegoś innego?
Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.
