Ilustracja do zestawu: Łódzki Konkurs Geograficzny - Środowisko przyrodnicze Polski i geologia

Geografia

Łódzki Konkurs Geograficzny - Środowisko przyrodnicze Polski i geologia

Szkoła podstawowa
40 fiszek50 pytań w 5 etapachnotatka

Środowisko przyrodnicze Polski: położenie, rzeźba po ruchach górotwórczych i zlodowaceniach, klimat przejściowy, Bałtyk, rzeki, gleby, lasy, ochrona przyrody i surowce mineralne. Do tego geologia i geomorfologia ponad podstawę: dzieje Ziemi, minerały, skały, wietrzenie, erozja, transport, akumulacja, ruchy masowe i odkrywka geologiczna.

Podcast

Ładuję…

1.Położenie geograficzne Polski

Polska leży w Europie Środkowej, nad Morzem Bałtyckim, na półkuli północnej i wschodniej. Graniczy z siedmioma państwami, na północy m.in. z Rosją (obwodem królewieckim), a dzieli się na 16 województw.

2.Rozciągłość Polski

Rozciągłość południkowa Polski wynosi 5°50' (od Jastrzębiej Góry do Opołonka w Bieszczadach), a równoleżnikowa 10°02' (od Osinowa Dolnego nad Odrą do Zosina nad Bugiem). Dlatego na wschodzie Słońce góruje o ok. 40 minut wcześniej niż na zachodzie.

3.Ruchy górotwórcze w Polsce

Ruchy górotwórcze (orogenezy) fałdują i wypiętrzają skały, głównie na granicach płyt litosfery. Na obszarze Polski zachodziły kolejno ruchy kaledońskie, hercyńskie (waryscyjskie) i alpejskie. Ruchy hercyńskie sfałdowały Sudety, które później zostały zrównane; podczas ruchów alpejskich popękały i zostały wypiętrzone jako góry zrębowe, a w tym samym czasie wypiętrzyły się Karpaty i odmłodziły Góry Świętokrzyskie.

4.Zlodowacenia skandynawskie

W plejstocenie lądolód ze Skandynawii kilka razy nasuwał się na Polskę i przyniósł głazy narzutowe. Najdalej na południe sięgnęło najstarsze zlodowacenie południowopolskie, potem było środkowopolskie, a najmłodsze, północnopolskie, ukształtowało pojezierza.

5.Morena czołowa a morena denna

Morena czołowa to wał lub pas wzgórz usypany z materiału skalnego u czoła lądolodu, gdy jego krawędź długo stała w miejscu. Morena denna to falista równina z gliny zwałowej, która zostaje po wytopieniu się lądolodu.

6.Sandr a pradolina

Sandr to płaska równina z piasków i żwirów usypanych przez wody wypływające z lądolodu przed moreną czołową. Pradolina to szeroka dolina, którą wody z topniejącego lądolodu płynęły wzdłuż jego czoła.

7.Klimat umiarkowany ciepły przejściowy

Klimat Polski jest przejściowy, bo ścierają się nad nią wpływy oceaniczne znad Atlantyku, niesione przez przeważające wiatry zachodnie, i kontynentalne znad wnętrza Eurazji. Skutkiem jest duża zmienność pogody, a ku wschodowi rośnie roczna amplituda temperatury.

8.Masy powietrza nad Polską

Najczęściej napływa powietrze polarnomorskie znad Atlantyku: latem przynosi ochłodzenie i opady, zimą odwilż. Powietrze polarnokontynentalne ze wschodu daje latem upał i suszę, a zimą mróz; rzadziej docierają masy arktyczne i zwrotnikowe.

9.Okres wegetacyjny

Okres wegetacyjny to część roku, w której średnia dobowa temperatura wynosi co najmniej 5°C, więc rośliny mogą rosnąć. W Polsce jest najdłuższy na zachodzie i południowym zachodzie, a najkrótszy w górach i na północnym wschodzie.

10.Morze Bałtyckie

Bałtyk to płytkie, młode morze śródlądowe, powstałe po ustąpieniu lądolodu. Z Morzem Północnym łączą go tylko wąskie i płytkie Cieśniny Duńskie, więc ma niskie zasolenie: słabo wymienia wodę z oceanem, a rzeki wnoszą dużo słodkiej wody.

11.Eutrofizacja Bałtyku

Eutrofizacja to przeżyźnienie wody związkami azotu i fosforu ze spływających nawozów i ścieków. W Bałtyku wywołuje zakwity sinic i brak tlenu przy dnie. Ochronę morza koordynuje Komisja Helsińska (HELCOM) państw nadbałtyckich, działająca na podstawie Konwencji helsińskiej.

12.Dorzecze a zlewisko

Dorzecze to obszar, z którego wody spływają do jednej rzeki, a zlewisko - obszar, z którego wody spływają do jednego morza lub oceanu. Dział wodny to granica między sąsiednimi dorzeczami albo zlewiskami. Prawie cała Polska leży w zlewisku Morza Bałtyckiego.

13.System rzeczny Wisły

Wisła płynie od Baraniej Góry do Bałtyku i razem z dopływami tworzy system rzeczny. Jej dorzecze jest asymetryczne, bo większe są dopływy prawe: Dunajec, San, Wieprz, Narew z Bugiem; lewe to m.in. Pilica i Bzura.

14.System rzeczny Odry

Odra uchodzi do Zalewu Szczecińskiego, połączonego z Zatoką Pomorską. Jej największym dopływem jest prawa Warta z Notecią, a lewe dopływy to m.in. Nysa Kłodzka, Bóbr i Nysa Łużycka, płynące z Sudetów.

15.Powódź a zagospodarowanie dorzecza

Powódź to czasowe zalanie terenów zwykle niepokrytych wodą, np. po wylaniu rzeki z koryta lub wtargnięciu wody od strony morza. Rzeki wylewają zwykle po ulewach lub roztopach. Wycinka lasów i uszczelnianie gruntu przyspieszają spływ wody do rzek, a zabudowa terenów zalewowych zwiększa straty w razie powodzi. Powodzie zagrażają m.in. Dolnemu Śląskowi i Małopolsce.

16.Ochrona przeciwpowodziowa

Przed powodzią chronią wały wzdłuż rzek, zbiorniki retencyjne, które zatrzymują część wody, i poldery, czyli tereny celowo zalewane, by obniżyć falę. Wały i zbiorniki nie dają pełnej ochrony, a zabudowa za wałem zwiększa straty, gdy wał pęknie.

17.Gleby bielicowe a brunatne

Gleby bielicowe i rdzawe powstały na piaskach i żwirach polodowcowych i są mało żyzne. Gleby brunatne i płowe, które zajmują w Polsce największą powierzchnię, powstały głównie na glinach, są żyźniejsze i średnio przydatne rolniczo.

18.Czarnoziem

Czarnoziem to najżyźniejsza gleba Polski. Powstał na lessie, czyli pyle nawianym przez wiatr z przedpola lądolodu, głównie na Wyżynie Lubelskiej. Podobnie żyzne czarne ziemie występują na Kujawach.

19.Mada a rędzina

Mady powstają z mułu naniesionego przez rzeki w dolinach i na Żuławach Wiślanych i są bardzo żyzne. Rędziny tworzą się na skałach węglanowych, np. wapieniach i kredzie, a ich przydatność rolnicza zależy od grubości gleby.

20.Typ lasu a gleba

Na ubogich glebach piaszczystych rosną bory, czyli lasy z przewagą sosny - najczęstsze w Polsce, bo żyźniejsze gleby częściej zamieniano na pola. Na żyznych glebach brunatnych rosną grądy z dębem, grabem i lipą, a w zalewanych dolinach rzek - łęgi z wierzbą, topolą i jesionem.

21.Park narodowy

Park narodowy to obszar o powierzchni co najmniej 1000 ha i szczególnych wartościach przyrodniczych, w którym ochroną objęta jest cała przyroda. To najwyższa forma ochrony obszarowej w Polsce; zwiedzać go można tylko w miejscach wyznaczonych, np. szlakami.

22.Puszcza Białowieska

Puszcza Białowieska to jeden z ostatnich naturalnych lasów niżowych Europy i ostoja żubra - przykład dziedzictwa przyrodniczego Polski. Jej część chroni Białowieski Park Narodowy, a puszcza jest wpisana na Listę światowego dziedzictwa UNESCO wspólnie z Białorusią.

23.Rezerwat przyrody a pomnik przyrody

Rezerwat przyrody chroni cenny obszar o naturalnym lub mało zmienionym środowisku, np. fragment lasu, torfowisko albo stanowisko rzadkiego gatunku. Pomnik przyrody to pojedynczy twór, np. głaz narzutowy, lub grupa tworów, np. aleja starych drzew.

24.Park krajobrazowy a obszar Natura 2000

Park krajobrazowy chroni walory przyrodnicze, historyczne i kulturowe krajobrazu, a gospodarka jest w nim dozwolona z ograniczeniami. Natura 2000 to sieć obszarów w Unii Europejskiej, które chronią zagrożone siedliska, ptaki i inne gatunki.

25.Surowce energetyczne Polski

Spośród surowców mineralnych węgiel kamienny występuje w Górnośląskim i Lubelskim Zagłębiu Węglowym, a węgiel brunatny, wydobywany odkrywkowo, m.in. koło Bełchatowa i w Turowie. Ropa naftowa i gaz ziemny występują na Podkarpaciu i na Niżu Polskim.

26.Rudy miedzi

Złoża rud miedzi leżą na Dolnym Śląsku, w Legnicko-Głogowskim Okręgu Miedziowym, i są wydobywane w kopalniach głębinowych. Z tych samych rud oprócz miedzi pozyskuje się też srebro.

27.Surowce chemiczne Polski

Sól kamienna występuje m.in. w Wieliczce i Bochni, gdzie dawne kopalnie są dziś zabytkami, oraz w Kłodawie. Siarka rodzima występuje w okolicach Tarnobrzega. Oba surowce wykorzystuje przemysł chemiczny.

28.Warunki rozwoju energetyki

O energetyce decydują warunki przyrodnicze: złoża węgla brunatnego (Bełchatów w łódzkim), silne wiatry i woda (farmy wiatrowe, elektrownia szczytowo-pompowa Żarnowiec w pomorskim) oraz usłonecznienie (fotowoltaika). Ważne są też warunki pozaprzyrodnicze, np. kapitał i polityka państwa.

29.Minerał skałotwórczy

Minerał to pierwiastek lub związek chemiczny o określonym składzie i budowie, powstały w przyrodzie. Minerały skałotwórcze budują skały: kwarc, skalenie i miki tworzą granit, kalcyt - wapień, a halit - sól kamienną.

30.Skały magmowe

Skały magmowe powstają z zastygłej magmy. Gdy krzepnie ona w głębi skorupy ziemskiej (plutonizm), tworzą się skały głębinowe, np. granit - cenny kamień budowlany; gdy wydostaje się na powierzchnię jako lawa (wulkanizm), powstają skały wylewne, np. bazalt.

31.Skały osadowe

Skały osadowe powstają z osadów: okruchowe z okruchów innych skał (np. piaskowiec, less), organogeniczne ze szczątków organizmów (np. wapień, węgiel), a chemiczne z wytrącenia z wody (np. sól kamienna, gips).

32.Skały przeobrażone

Skały przeobrażone (metamorficzne) powstają z innych skał pod wpływem wysokiej temperatury i ciśnienia w głębi Ziemi: z granitu gnejs, z wapienia marmur, a z piaskowca kwarcyt. Marmur służy na okładziny i rzeźby.

33.Wiek względny a bezwzględny

Wiek względny mówi, która skała jest starsza: w nienaruszonym układzie niżej leżą warstwy starsze (zasada superpozycji), a wiek warstw wskazują skamieniałości przewodnie. Wiek bezwzględny podaje się w latach dzięki rozpadowi pierwiastków promieniotwórczych (metody izotopowe).

34.Ery w dziejach Ziemi

Dzieje Ziemi dzieli się na prekambr i trzy ery: paleozoik (orogenezy kaledońska i hercyńska, wymieranie na końcu permu), mezozoik (dinozaury, wymieranie na końcu kredy) i kenozoik (orogeneza alpejska, zlodowacenia).

35.Odkrywka geologiczna

Odkrywka geologiczna to miejsce, w którym warstwy skał są odsłonięte, np. ściana kamieniołomu. Z kolejności warstw odczytuje się przeszłość obszaru: osady morskie nad lądowymi świadczą o transgresji, czyli wkroczeniu morza na ląd, a odwrotny układ - o regresji.

36.Wietrzenie fizyczne a chemiczne

Wietrzenie to kruszenie lub rozkład skał na miejscu, przy powierzchni Ziemi. Fizyczne kruszy skałę bez zmiany jej składu, np. przez zamarzającą w szczelinach wodę lub dobowe zmiany temperatury; chemiczne zmienia skład skały, np. rozpuszcza ją albo utlenia.

37.Krasowienie

Krasowienie to rozpuszczanie skał wapiennych przez wodę z dwutlenkiem węgla. Na powierzchni tworzą się leje krasowe, a pod ziemią jaskinie, w których z wytrącanego węglanu wapnia rosną stalaktyty (z sufitu) i stalagmity (z dna).

38.Rzeźbotwórcza działalność rzeki

Rzeka niszczy podłoże (erozja: wgłębna pogłębia dolinę, boczna ją poszerza, a wsteczna przesuwa źródło i progi w górę doliny), przenosi okruchy skalne (transport) i osadza je, gdy zwalnia (akumulacja), np. w delcie.

39.Klif a mierzeja

Klif to stromy brzeg, który fale podcinają (abrazja), przez co cofa się w głąb lądu. Mierzeja to wał piasku usypany przez prąd przybrzeżny, który częściowo lub całkowicie odgradza akwen od morza; Mierzeja Wiślana oddziela Zalew Wiślany od Zatoki Gdańskiej.

40.Ruchy masowe

Ruchy masowe to przemieszczanie skał i zwietrzeliny w dół stoku pod wpływem siły ciężkości: szybkie obrywy i osuwiska oraz powolne spełzywanie. Ryzyko osuwisk zmniejszają m.in. zalesianie stoków i odprowadzanie z nich wody.

Notatka

Położenie Polski i ruchy górotwórcze

Położenie Polski

Polska leży w Europie Środkowej, nad Morzem Bałtyckim, w całości na półkuli północnej i wschodniej, czyli na północ od równika i na wschód od południka zerowego. Sąsiaduje z siedmioma państwami: Niemcami, Czechami, Słowacją, Ukrainą, Białorusią, Litwą i Rosją (obwodem królewieckim). Dzieli się na 16 województw.

Między skrajnym punktem północnym, Jastrzębią Górą, a południowym, Opołonkiem w Bieszczadach, jest 5°50' szerokości geograficznej. To rozciągłość południkowa. Między zachodnim Osinowem Dolnym a wschodnim Zosinem jest 10°02' długości geograficznej. To rozciągłość równoleżnikowa.

Ziemia obraca się z zachodu na wschód, więc Słońce góruje wcześniej w miejscach położonych dalej na wschód. Różnica czasu słonecznego wynosi 4 minuty na każdy stopień długości geograficznej, np. przy różnicy 3° - 12 minut.

5°50'

rozciągłość południkowa

10°02'

rozciągłość równoleżnikowa

16

województw

Ruchy górotwórcze

Orogenezy fałdują i wypiętrzają skały, głównie na granicach płyt litosfery. Na obszarze Polski zachodziły kolejno ruchy kaledońskie, hercyńskie (waryscyjskie) i najmłodsze alpejskie.

Ruchy hercyńskie sfałdowały Sudety, które potem przez długi czas niszczały i zostały zrównane. Podczas ruchów alpejskich Sudety popękały i zostały wypiętrzone jako góry zrębowe. Ruchy alpejskie wypiętrzyły Karpaty i odmłodziły także Góry Świętokrzyskie.

Rzeźba Polski układa się w pasy: od pobrzeży i pojezierzy na północy, przez niziny i wyżyny, po kotliny (Kotliny Podkarpackie) i góry na południu.

Mapa Polski

Zlodowacenia i formy polodowcowe

W plejstocenie lądolód ze Skandynawii kilka razy nasuwał się na Polskę. Kolejne zlodowacenia to południowopolskie, środkowopolskie i północnopolskie.

Najstarsze zlodowacenie sięgnęło najdalej na południe. Formy starszych zlodowaceń długo niszczały, więc dziś są wyrównane. Najmłodsze, północnopolskie, zostawiło świeże formy i ukształtowało pojezierza.

Formy i osady polodowcowe tworzył sam lądolód, wody z jego topnienia oraz wiatr.

Co tworzyło formy i osady polodowcowe

Sam lądolód zostawił morenę denną i moreny czołowe. Pierwsza to falista równina z gliny zwałowej, a drugie powstały tam, gdzie czoło lodu długo stało. Lądolód przyniósł też ze Skandynawii głazy narzutowe.

Wody z topniejącego lodu działały przed jego czołem. Usypywały płaskie sandry z piasków i żwirów, a płynąc wzdłuż czoła lądolodu, tworzyły szerokie pradoliny.

Wiatr wywiewał pył z przedpola lądolodu, a z nawianego pyłu powstał less.

Klimat przejściowy

Polska ma . Ścierają się nad nią wpływy oceaniczne znad Atlantyku i kontynentalne znad wnętrza Eurazji. Wpływy oceaniczne docierają z przeważającymi wiatrami zachodnimi.

Ścieranie się obu wpływów daje dużą zmienność pogody. Woda oceanu nagrzewa się i stygnie wolniej niż ląd, więc łagodzi pogodę. Ku wschodowi ten wpływ słabnie, dlatego rośnie roczna amplituda temperatury.

Najczęściej napływa powietrze polarnomorskie znad Atlantyku: zimą przynosi odwilż, a latem ochłodzenie i deszcz. Powietrze polarnokontynentalne ze wschodu jest suche: zimą daje mróz, a latem upał i suszę. Rzadziej docierają masy arktyczne i zwrotnikowe.

Od temperatury zależy , czyli czas, w którym rośliny mogą rosnąć. Najdłużej trwa na zachodzie i południowym zachodzie, a najkrócej w górach i na północnym wschodzie.

Ważne

Okres wegetacyjny wyznacza próg 5°C: liczą się dni, w których średnia dobowa temperatura wynosi co najmniej 5°C.

Klimat północno-wschodniej Polski dobrze pokazują Suwałki, gdzie zima jest długa i mroźna.

Klimatogram - Suwałki: średnia roczna 7 °C, amplituda 22 °C, opady 605 mm

Morze Bałtyckie i rzeki

Morze Bałtyckie

Bałtyk to płytkie i młode morze śródlądowe, powstałe po ustąpieniu lądolodu. Przy polskim brzegu leżą Zatoka Gdańska i Pomorska oraz Zalew Wiślany i Szczeciński.

Zasolenie Bałtyku jest niskie. Rzeki wnoszą dużo słodkiej wody, a wąskie i płytkie Cieśniny Duńskie ograniczają wymianę wód z Morzem Północnym.

Nawozy i ścieki niesione przez rzeki przeżyźniają morze związkami azotu i fosforu. To eutrofizacja: sprzyja zakwitom sinic i niedoborom tlenu przy dnie. Ochronę morza koordynuje Komisja Helsińska (HELCOM), powołana przez Konwencję helsińską.

Rzeki i powodzie

Niemal cała Polska leży w zlewisku Bałtyku, czyli obszarze, z którego wody płyną do niego. Dorzecze to obszar zasilający jedną rzekę. Granicą sąsiednich dorzeczy lub zlewisk jest dział wodny.

Ważne

Prawy i lewy brzeg rzeki określa się, patrząc w stronę ujścia.

Dorzecze Wisły jest asymetryczne, bo większe dopływy ma po prawej stronie, np. Wieprz. Po lewej uchodzą do niej m.in. Pilica i Bzura. Odra uchodzi do Zalewu Szczecińskiego, a jej największym dopływem jest prawa Warta z Notecią. Lewe to m.in. Nysa Kłodzka, Bóbr i Nysa Łużycka.

Sieć rzeczna - Odra i jej dopływy

Powódź to czasowe zalanie terenu zwykle niepokrytego wodą, np. po wylaniu rzeki z koryta lub wtargnięciu wody od strony morza. Rzeki wylewają zwykle po ulewach lub roztopach. Zagrożenie rośnie, gdy woda szybko spływa z dorzecza, np. po wycięciu lasów i uszczelnieniu gruntu. Powodzie zagrażają m.in. Dolnemu Śląskowi i Małopolsce.

Przed powodzią chronią wały, zbiorniki retencyjne i poldery, czyli tereny celowo zalewane dla obniżenia fali. Nie dają one pełnej ochrony. Straty zwiększa zabudowa terenów zalewowych, także za wałem, gdy ten pęknie.

Gleby i lasy

Cechy gleby zależą w dużej mierze od skały, z której gleba powstała.

GlebaPodłożeŻyzność lub przydatność rolnicza
bielicowe i rdzawepiaski i żwiry polodowcowemało żyzne
brunatne i płowegłównie glinyśrednio żyzne
czarnoziemylessnajżyźniejsze
madymuł rzecznybardzo żyzne
rędzinyskały węglanoweprzydatność rolnicza zależy od grubości warstwy gleby

Gleby brunatne i płowe zajmują w Polsce największą powierzchnię. Czarnoziemy leżą głównie na Wyżynie Lubelskiej, a podobnie żyzne czarne ziemie - na Kujawach. Mady tworzą się w dolinach rzek i na Żuławach Wiślanych.

Na piaskach polodowcowych woda łatwo przesiąka w głąb i wymywa składniki pokarmowe. Pod ściółką i próchnicą powstaje jasny poziom wymywania, a niżej poziom wmywania, gdzie gromadzą się wypłukane związki. Dlatego gleba bielicowa jest uboga.

Profil gleby bielicowej

Skład lasu zależy od żyzności i wilgotności gleby:

bór
ubogie gleby piaszczyste, przewaga sosny; najczęstszy typ lasu w Polsce
grąd
żyzne gleby brunatne, dąb, grab i lipa
łęg
okresowo zalewane doliny rzek, wierzba, topola i jesion.

Żyźniejsze gleby częściej zajmowano pod uprawy, a na ubogich piaskach, mniej przydatnych rolniczo, częściej pozostawiano lasy. To jedna z przyczyn dużego udziału borów w Polsce.

Ochrona przyrody, surowce i energetyka

Ochrona przyrody

Formy ochrony przyrody różnią się tym, czy chronią cały obszar, czy konkretne twory przyrody.

Formy ochrony przyrody
park narodowy
najwyższa forma ochrony obszarowej, co najmniej 1000 ha; chroni całą przyrodę, więc zwiedza się go tylko w miejscach wyznaczonych,
rezerwat przyrody
chroni cenny obszar o naturalnym lub mało zmienionym środowisku, np. jezioro lub torfowisko,
park krajobrazowy
chroni walory przyrodnicze, historyczne i kulturowe krajobrazu; gospodarka jest w nim dozwolona z ograniczeniami,
obszar Natura 2000
część unijnej sieci, która chroni zagrożone siedliska, ptaki i inne gatunki,
pomnik przyrody
chroni pojedynczy twór, np. źródło albo skałkę, lub grupę tworów, np. aleję starych drzew.

Przykładem dziedzictwa przyrodniczego jest , ostoja żubra i jeden z ostatnich naturalnych lasów niżowych Europy. Jej część chroni Białowieski Park Narodowy. Puszcza jest wpisana na Listę światowego dziedzictwa UNESCO wspólnie z Białorusią.

Surowce i energetyka

  • węgiel kamienny - Górnośląskie i Lubelskie Zagłębie Węglowe,
  • węgiel brunatny - wydobywany odkrywkowo, m.in. koło Bełchatowa i w Turowie,
  • ze srebrem - Legnicko-Głogowski Okręg Miedziowy na Dolnym Śląsku,
  • ropa naftowa i gaz ziemny - Podkarpacie i Niż Polski,
  • sól kamienna i siarka - surowce chemiczne: sól m.in. w Wieliczce, Bochni i Kłodawie, siarka koło Tarnobrzega.

Na energetykę wpływają warunki przyrodnicze: złoża, wiatr, wody i usłonecznienie. Ważne są też warunki pozaprzyrodnicze, np. kapitał i polityka państwa. W łódzkim podstawą energetyki są złoża węgla brunatnego koło Bełchatowa. W pomorskim silne wiatry napędzają farmy wiatrowe, a woda - elektrownię szczytowo-pompową Żarnowiec.

Minerały, skały i dzieje Ziemi

Minerały to naturalne pierwiastki lub związki chemiczne o określonym składzie i budowie. Skały są zbudowane z minerałów skałotwórczych, np. halit tworzy sól kamienną.

Skały dzieli się według pochodzenia na trzy grupy.

Skały według pochodzenia
skały magmowe
z zastygłej magmy: głębinowe krzepną w skorupie ziemskiej (plutonizm), wylewne na powierzchni (wulkanizm),
skały osadowe
z osadów: okruchowe (np. żwir, glina), organogeniczne ze szczątków organizmów (np. kreda, torf) i chemiczne, wytrącone z wody,
skały przeobrażone
z innych skał, w wysokiej temperaturze i pod dużym ciśnieniem w głębi Ziemi.

Granit i marmur służą jako kamień budowlany i na okładziny, węgiel jako paliwo, a sól kamienną wykorzystuje przemysł chemiczny.

Wiek względny mówi, która warstwa jest starsza. W nienaruszonym układzie starsze warstwy leżą niżej - to zasada superpozycji. Wiek warstw z różnych miejsc porównuje się dzięki skamieniałościom przewodnim.

Zapamiętaj

Liczbę lat, jaką ma skała, podaje dopiero wiek bezwzględny, mierzony rozpadem pierwiastków promieniotwórczych.

Takie pomiary to metody izotopowe.

Dzieje Ziemi dzieli się na prekambr i trzy ery. W paleozoiku zaszły ruchy kaledońskie i hercyńskie, a erę zamknęło wielkie wymieranie w permie. W mezozoiku żyły dinozaury, a na końcu kredy nastąpiło kolejne wymieranie. W kenozoiku, w którym żyjemy, zaszły ruchy alpejskie i zlodowacenia.

to miejsce z odsłoniętymi warstwami skał, np. ściana żwirowni. Osady morskie leżące na lądowych świadczą o transgresji, czyli wkroczeniu morza na ląd. Osady lądowe na morskich oznaczają regresję, czyli wycofanie się morza.

Procesy rzeźbotwórcze

Rzeźbę Ziemi kształtują procesy niszczące i budujące. Wietrzenie rozkłada skały na miejscu: fizyczne je kruszy bez zmiany składu, a chemiczne zmienia ich skład.

to rodzaj wietrzenia chemicznego: woda z dwutlenkiem węgla rozpuszcza wapienie. Na powierzchni powstają leje krasowe, a pod ziemią jaskinie. W jaskiniach z kapiącej wody wytrąca się węglan wapnia: stalaktyty zwisają z sufitu, a stalagmity rosną z dna.

Rzeka żłobi dno (erozja wgłębna), podcina brzegi (erozja boczna) i cofa progi skalne ku źródłom (erozja wsteczna). Niesie okruchy skalne (transport), a gdy zwalnia, osadza je (akumulacja), np. w stożku napływowym u wylotu doliny górskiej.

Ten sam czynnik zewnętrzny może niszczyć i budować:

CzynnikNiszczyBuduje
rzekaerozja dna i brzegówdelta, stożek napływowy
morzeabrazja, cofanie się klifumierzeja
wiatrwywiewanie piasku i pyłuwydmy, pokrywy lessu

Fale podcinają stromy brzeg (abrazja), więc klif cofa się w głąb lądu. Prąd przybrzeżny usypuje z piasku mierzeję, która częściowo lub całkowicie odgradza akwen od morza. Na polskim wybrzeżu leżą Mierzeja Helska i Mierzeja Wiślana.

Siła ciężkości przesuwa skały i zwietrzelinę w dół stoku - to . W obrywach skały nagle odpadają, w osuwiskach ziemia szybko zsuwa się po stoku, a spełzywanie trwa latami. Odpowiednie odprowadzanie wody ze stoków i zalesianie mogą zmniejszać ryzyko osuwisk.

W skrócie

  • 01Polska leży w Europie Środkowej, na półkuli północnej i wschodniej, a Słońce góruje wcześniej na wschodzie kraju niż na zachodzie.
  • 01Najmłodsze ruchy alpejskie wypiętrzyły Karpaty, odmłodziły Góry Świętokrzyskie i wypiętrzyły stare Sudety jako góry zrębowe.
  • 02Najmłodsze zlodowacenie, północnopolskie, ukształtowało pojezierza, a formy starszych zlodowaceń są już wyrównane.
  • 02Lądolód usypał moreny i przyniósł głazy narzutowe, jego wody usypały sandry i płynęły pradolinami, a wiatr nawiał less.
  • 03Klimat Polski jest przejściowy, bo ścierają się nad nią wpływy oceaniczne i kontynentalne, a ku wschodowi rośnie amplituda temperatury.
  • 03Najczęstsze jest powietrze polarnomorskie, a okres wegetacyjny trwa najkrócej w górach i na północnym wschodzie.
  • 04Bałtyk jest płytki, młody i słabo zasolony, a nawozy i ścieki wywołują w nim eutrofizację.
  • 04Wisła ma większe dopływy prawe, a Odra uchodzi do Zalewu Szczecińskiego; wycinka lasów zwiększa zagrożenie powodzią, a zabudowa terenów zalewowych - straty.
  • 05Żyzność gleby zależy m.in. od podłoża: najżyźniejsze są czarnoziemy na lessie, a gleby bielicowe i rdzawe na piaskach są mało żyzne.
  • 05Bory rosną na ubogich piaskach, grądy na żyznych glebach brunatnych, a łęgi w zalewanych dolinach rzek.
  • 06Park narodowy to najwyższa forma ochrony obszarowej, a pomnik przyrody chroni pojedynczy twór lub grupę tworów.
  • 06Energetyka zależy od warunków przyrodniczych i pozaprzyrodniczych.
  • 07Skały dzieli się na magmowe, osadowe i przeobrażone według tego, jak powstały.
  • 07Wiek względny ustala się z kolejności warstw i skamieniałości przewodnich, a wiek bezwzględny metodami izotopowymi.
  • 08Wietrzenie rozkłada skały na miejscu, a rzeka, morze i wiatr je niszczą, przenoszą i osadzają.
  • 08Ruchy masowe wywołuje siła ciężkości: obrywy i osuwiska są szybkie, a spełzywanie powolne.

Pojęcia z fiszek

Karty pracy

Ćwiczenia do wydruku na ten temat

Środowisko przyrodnicze Polski - rzeźba, klimat i wodyKlasa 7

Otwórz kartę pracy

Azja - środowisko przyrodnicze i ludnośćKlasa 8

Otwórz kartę pracy

Quizy w tym zestawie

50 pytań w 5 etapach

  1. Etap 1: Położenie, rzeźba i klimat

    Etap 1 · 8 fiszek · 10 pytań

  2. Etap 2: Klimat, Bałtyk i rzeki

    Etap 2 · 9 fiszek · 10 pytań

  3. Etap 3: Gleby, lasy i ochrona przyrody

    Etap 3 · 7 fiszek · 10 pytań

  4. Etap 4: Surowce, energetyka i skały

    Etap 4 · 8 fiszek · 10 pytań

  5. Etap 5: Dzieje Ziemi i procesy rzeźbotwórcze

    Etap 5 · 8 fiszek · 10 pytań

  6. Powtórka z całości

    15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów

Sprawdzian do druku

Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną

Sprawdzam sprawdzian…

Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem

WhatsApp

Podobne zestawy

Zobacz wszystkie fiszki z geografii

Wyszukiwarka

Szukasz czegoś innego?

Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.