Ilustracja do zestawu: Zależności między organizmami - Biologia na czasie 3 (ZP)

Biologia

Zależności między organizmami - Biologia na czasie 3 (ZP)

Sprawdzony zestaw
Szkoła średnia
37 fiszek32 pytań w 4 etapachnotatka

Zestaw o zależnościach między organizmami: mutualizm obligatoryjny i fakultatywny, komensalizm, konkurencja wewnątrz- i międzygatunkowa oraz jej skutki, roślinożerność, drapieżnictwo i pasożytnictwo. Uczysz się rozpoznawać zależność po skutkach dla obu stron i poznajesz przystosowania do zdobywania pokarmu i do obrony.

Zestaw do podręcznika

Dział 5, cz. 2. Ekologia i różnorodność biologiczna: rodzaje oddziaływań między organizmami

Biologia na czasie 3. Podręcznik. Zakres podstawowy (Nowa Era) - wszystkie rozdziały

1.Zależności nieantagonistyczne

Zależności, w których przynajmniej jedna ze stron odnosi korzyści, a żadna nie ponosi strat. Należą do nich mutualizm (obligatoryjny i fakultatywny) oraz komensalizm.

2.Zależności antagonistyczne

Zależności, w których przynajmniej jedna ze stron ponosi straty, np. drapieżnictwo czy pasożytnictwo. Mogą łączyć osobniki różnych gatunków, a konkurencja - także osobniki tego samego gatunku.

3.Mutualizm obligatoryjny

Obustronnie korzystna zależność tak ścisła, że żaden z zaangażowanych w nią organizmów nie jest w stanie przeżyć samodzielnie. Np. glony żyjące w tkankach koralowców albo mikroorganizmy w układzie pokarmowym przeżuwaczy.

4.Po co krowie mikroorganizmy w przewodzie pokarmowym?

Przeżuwacze same nie rozkładają celulozy. Robią to symbiotyczne mikroorganizmy żyjące w ich układzie pokarmowym, co umożliwia zwierzętom odżywianie się roślinami. To mutualizm obligatoryjny.

5.Co zyskują koralowce i żyjące w nich glony?

Glony żyjące w tkankach wielu koralowców dostarczają tym zwierzętom substancji pokarmowych. W zamian otrzymują od nich schronienie i sole mineralne. To mutualizm obligatoryjny.

6.Mikoryza

Obustronnie korzystna relacja grzybów z korzeniami roślin. Grzyby otrzymują od roślin cukry, a rośliny od grzybów - wodę z solami mineralnymi, dzięki czemu lepiej rosną.

7.Mutualizm fakultatywny

Obustronnie korzystna zależność, która nie jest niezbędna do przeżycia żadnej ze stron i ma zwykle charakter czasowy. Np. krewetki czyszczą skórę ryb z pasożytów i martwej tkanki: zyskują pożywienie, a ryby - pielęgnację skóry.

8.Co zyskują jemiołuszki i jarzębina?

Jemiołuszki zjadają owoce jarzębiny, ale nie trawią jej nasion. Ptaki zyskują pożywienie, a jarzębina - rozsiewanie nasion. To mutualizm fakultatywny.

9.Komensalizm

Zależność nieantagonistyczna, w której jedna strona odnosi korzyści, a druga nic nie zyskuje, ale też nie ponosi żadnych strat - związek jest dla niej obojętny.

10.Dlaczego storczyki na pniach drzew nie są pasożytami?

Storczyki rosną na drzewach, dzięki czemu mają lepszy dostęp do światła. Nie odżywiają się kosztem drzewa, dlatego ich obecność jest dla niego obojętna - to komensalizm.

11.Co różanki zyskują dzięki małżom?

Różanki składają jaja do wnętrza małży, które służą im jak inkubatory. Młode rybki opuszczają małże po wylęgu i nie wyrządzają im krzywdy - małż nic nie zyskuje ani nie traci, więc to komensalizm.

12.Konkurencja

Zależność antagonistyczna, w której organizmy współzawodniczą o te same zasoby środowiska, np. wodę lub światło, i ponoszą straty. Wyróżniamy konkurencję międzygatunkową i wewnątrzgatunkową.

13.O co konkurują zwierzęta?

Najczęściej o pokarm, terytorium lub partnera do rozrodu. Np. hieny i sępy żyjące na tym samym terenie często walczą o padlinę pozostawioną np. przez lwy.

14.O co konkurują rośliny?

Zwykle o dostęp do światła, o wodę z solami mineralnymi oraz o zwierzęta, które zapylają ich kwiaty lub rozsiewają nasiona. Zapylaczy zwabiają barwą, zapachem i słodkim nektarem.

15.Konkurencja wewnątrzgatunkowa

Współzawodnictwo osobników tego samego gatunku, tworzących jedną populację, o te same zasoby. Jej skutkami są m.in. selekcja w wyniku doboru naturalnego, wydzielanie terytoriów i - u zwierząt żyjących w grupach - hierarchia społeczna.

16.Co ma konkurencja wewnątrzgatunkowa do doboru naturalnego?

Prowadzi do selekcji: osobniki lepiej przystosowane do warunków środowiska mają większą szansę przeżyć i wydać potomstwo. Pozwala to utrzymać liczebność populacji na optymalnym poziomie.

17.Wydzielanie terytoriów

Skutek konkurencji wewnątrzgatunkowej: populacja dzieli zajmowany obszar na terytoria poszczególnych osobników lub grup osobników. Silniejsze osobniki zajmują większe i bogatsze w zasoby terytoria.

18.Hierarchia społeczna

Skutek konkurencji wewnątrzgatunkowej u zwierząt żyjących w grupach, np. w stadach. Polega na podziale populacji na grupy lub klasy społeczne, w których osobniki silniejsze zajmują wyższe pozycje.

19.Jak konkurencja wewnątrzgatunkowa wpływa na masę marchwi?

Zmniejsza ją. W doświadczeniu marchew z doniczek z 20 nasionami była wyższa i bardziej wiotka, ale miała mniejszą średnią masę niż marchew z doniczek z 10 nasionami.

20.Konkurencja międzygatunkowa

Współzawodnictwo osobników różnych gatunków, które na jednym terenie mają zbliżone nisze ekologiczne i korzystają z tych samych zasobów. Może prowadzić do wyparcia jednego gatunku przez inny, lepiej przystosowany do życia w danym środowisku.

21.Ograniczenie niszy ekologicznej

Możliwy skutek konkurencji międzygatunkowej: słabszy z konkurujących gatunków zmienia np. pokarm lub miejsce schronienia, a więc korzysta z innych zasobów niż gatunek silniejszy.

22.Roślinożerność

Zależność antagonistyczna, w której roślinożerca odnosi korzyści, a roślina ponosi straty. Roślinożercy zwykle zjadają tylko niektóre części roślin, ale nadgryzione rośliny są bardziej narażone na ataki pasożytów lub giną z powodu uszkodzeń.

23.Drapieżnictwo

Zależność antagonistyczna, w której drapieżnik odnosi korzyści, a ofiara ponosi straty: drapieżnik atakuje, zabija i zjada ofiarę. Drapieżniki zwykle zabijają osobniki słabe lub chore i regulują liczebność ofiar.

24.Układ zjadający-zjadany

Relacja, w której zmiana liczebności gatunku zjadanego pociąga za sobą zmianę liczebności gatunku zjadającego. Liczebność drapieżników i ich ofiar zmienia się cyklicznie, ze szczytami drapieżników nieco później niż ofiar.

25.Jakie przystosowania mają roślinożercy?

Przystosowania anatomiczne umożliwiające odżywianie się pokarmem roślinnym. Np. bobry mają długie, twarde, stale rosnące siekacze do przegryzania zdrewniałych części roślin, a przeżuwacze - czterokomorowy żołądek i bardzo długie jelita.

26.Mechanizmy obronne roślin

Rośliny bronią się przed zjedzeniem m.in. twardymi wyrostkami, takimi jak kolce, albo związkami trującymi lub o nieprzyjemnym smaku. Np. pokrzywa ma parzące włoski z substancjami drażniącymi skórę.

27.Jak jasnota chroni się przed roślinożercami?

Upodabnia się do gatunku unikanego przez roślinożerców: wyglądem przypomina pokrzywę, choć nie ma parzących włosków. Niektóre rośliny upodabniają się też do otoczenia.

28.Przystosowania drapieżników do chwytania ofiar

W polowaniu pomagają im np. bardzo rozbudowane mięśnie, ułatwiające szybki atak, i związki chemiczne unieruchamiające ofiary. Pająki wytwarzają lepką sieć, w którą łapią ofiary.

29.Jak lew zdobywa pokarm?

Lokalizuje ofiary dzięki dobrze rozwiniętym narządom zmysłów. Silnie umięśnione ciało umożliwia mu pogoń, a ostre kły i pazury służą do zabijania zdobyczy.

30.Ucieczka przed drapieżnikiem

Najczęstsza forma obrony ofiar drapieżników, np. antylop. Antylopy mają dobrze rozwinięte narządy zmysłów, więc szybko dostrzegają zagrożenie, a umięśnione, smukłe ciało umożliwia im ucieczkę.

31.Maskujący kamuflaż

Obrona ofiary polegająca na upodobnieniu się do otoczenia, dzięki czemu drapieżnik może jej nie zauważyć. Np. gekon Uroplatus phantasticus wyglądem przypomina uschły liść.

32.Broń chemiczna ofiar

Niektóre ofiary odstraszają drapieżniki substancjami chemicznymi, np. jadem. Przykładem są drzewołazy, które wydzielają przez skórę toksyczne substancje.

33.Pasożytnictwo

Zależność, w której pasożyt odżywia się kosztem żywiciela, zwanego też gospodarzem. Celem pasożyta nie jest zabicie żywiciela, lecz jak najdłuższe jego wykorzystywanie, choć osłabienie może doprowadzić żywiciela do śmierci.

34.Jakie znaczenie dla środowiska mają zależności antagonistyczne?

Roślinożercy i drapieżniki regulują liczebność gatunków, które zjadają, a pasożyty pełnią tę samą funkcję - redukują liczbę osobników gatunków, na których pasożytują.

35.Pasożyty zewnętrzne

Pasożyty żyjące na powierzchni ciała żywiciela. Np. samica komara ma aparat gębowy, dzięki któremu może przekłuć powłokę ciała kręgowców.

36.Pasożyty wewnętrzne

Pasożyty żyjące we wnętrzu ciała żywiciela, np. tasiemiec uzbrojony. Na jego główce są przyssawki i wieniec haczyków, którymi przyczepia się do ściany jelita żywiciela.

37.Jak żywiciele bronią się przed pasożytami?

Starają się je odstraszyć, utrudnić im dostęp do powierzchni ciała albo usunąć. Np. cebula i czosnek wydzielają związki odstraszające pasożyty, a układ odpornościowy zwierząt reaguje na pasożyty wewnętrzne.

Notatka

Rodzaje zależności między organizmami

W jednym siedlisku żyją populacje wielu gatunków, a ich osobniki łączą różne zależności, czyli interakcje. Opisuje się je na poziomie osobników, populacji albo całych gatunków. Niektóre zależności, np. , łączą osobniki tego samego gatunku.

Podział zależności opiera się na ich skutkach dla obu stron. W zależnościach nieantagonistycznych co najmniej jedna strona zyskuje, a żadna nie traci. W zależnościach antagonistycznych co najmniej jedna strona ponosi straty.

Skutki dla stron w poszczególnych zależnościach zestawia tabela.

ZależnośćSkutek dla stronCo ją wyróżnia
mutualizm obligatoryjnyzysk i zyskpartnerzy nie przeżyją osobno
mutualizm fakultatywnyzysk i zyskpartnerzy przeżyją osobno
komensalizmzysk, druga strona bez zmianzyskuje tylko jedna strona
konkurencjastrata i stratate same zasoby środowiska
roślinożerność i drapieżnictwozysk i stratajeden organizm zjada drugi
pasożytnictwozysk i stratapasożyt żyje kosztem żywiciela

Jak rozpoznać zależność w opisie sytuacji:

  • ustal osobno dla każdej strony, czy zyskuje, traci, czy nic się dla niej nie zmienia;
  • obie strony zyskują - to mutualizm; sprawdź jeszcze, czy partnerzy przeżyją bez siebie;
  • jedna zyskuje, a druga nic nie zyskuje ani nie traci - to komensalizm;
  • obie tracą - to konkurencja;
  • jedna zyskuje kosztem drugiej - to , albo .

Przykład

Ptak wije gniazdo w koronie drzewa i go nie uszkadza: ptak ma schronienie, a drzewo nic nie zyskuje ani nie traci - to komensalizm.

Mutualizm obligatoryjny i fakultatywny

Mutualizm to nieantagonistyczna zależność międzygatunkowa, w której obie strony odnoszą korzyści.

Ważne

O rodzaju mutualizmu decyduje to, czy partnerzy mogą przeżyć osobno: w mutualizmie obligatoryjnym nie mogą, a w mutualizmie fakultatywnym mogą i zależność ma zwykle charakter czasowy.

łączy m.in.:

przeżuwacze i mikroorganizmy
mikroorganizmy z układu pokarmowego rozkładają celulozę, której zwierzę samo nie trawi, więc może ono odżywiać się roślinami
koralowce i glony
glony żyjące w tkankach koralowca dostarczają mu substancji pokarmowych, a same dostają schronienie i sole mineralne.

łączy m.in.:

krewetki i ryby
krewetki usuwają ze skóry ryb pasożyty i martwą tkankę: same mają z tego pożywienie, a ryby - pielęgnację skóry
jemiołuszki i jarzębinę
ptaki zjadają owoce jarzębiny, ale nie trawią nasion: mają pożywienie, a jarzębina rozsiewa się dzięki nim.

Mutualizmem jest też , czyli zależność grzyba z korzeniami rośliny. Roślina oddaje grzybowi cukry, a grzyb dostarcza jej wody z solami mineralnymi. Dzięki temu rośliny z mikoryzą lepiej rosną: w doświadczeniu sadzonki bazylii z mikoryzą były wyższe niż sadzonki bez niej.

Komensalizm

to zależność nieantagonistyczna, w której jedna strona odnosi korzyści, a druga nic nie zyskuje, ale też nic nie traci. Korzyścią bywa pokarm, miejsce do rozrodu, miejsce do życia albo transport.

  • różanki składają jaja do wnętrza małży jak do inkubatorów, a młode rybki wychodzą z nich bez szkody dla małży;
  • niektóre storczyki rosną na pniach i gałęziach drzew, co daje im lepszy dostęp do światła, ale nie odżywiają się kosztem drzewa.

Komensalizm i mutualizm łączy to, że żadna strona nie ponosi strat. Różni je los drugiej strony: w mutualizmie też zyskuje, a w komensalizmie zostaje bez zysku. Zależność przestaje być komensalizmem, gdy druga strona zaczyna ponosić straty albo odnosić korzyści.

Roślinożerność, drapieżnictwo i układ zjadający-zjadany

W roślinożerności i drapieżnictwie jeden organizm zjada drugi: zjadający zyskuje, a zjadany ponosi straty. Roślinożercy zwykle zjadają tylko niektóre części roślin. Nadgryziona roślina jest jednak bardziej narażona na ataki pasożytów i może zginąć z powodu uszkodzeń. Drapieżnik atakuje, zabija i zjada ofiarę, zwykle osobnika słabego lub chorego.

Zjadający regulują liczebność zjadanych, a zjadani - liczebność zjadających. Taką relację nazywamy układem zjadający-zjadany. Gdy ofiar przybywa, drapieżniki mają więcej pokarmu, więc z opóźnieniem przybywa także drapieżników. Liczne drapieżniki zmniejszają liczbę ofiar, więc potem brakuje im pokarmu i ich liczebność też spada.

Ważne

Szczyt liczebności gatunku zjadającego przypada nieco później niż szczyt liczebności gatunku zjadanego.

Tak samo zależą od siebie liczebności roślin i roślinożerców.

Przystosowania zjadających i obrona zjadanych

Roślinożercy i obrona roślin

Roślinożercy mają przystosowania anatomiczne, które umożliwiają im odżywianie się pokarmem roślinnym, m.in.:

  • długie, twarde, stale rosnące siekacze, którymi np. bobry przegryzają zdrewniałe części roślin;
  • czterokomorowy żołądek i bardzo długie jelita przeżuwaczy, dzięki którym trawią one pokarm roślinny.

Rośliny bronią się przed zjedzeniem m.in. tak:

  • kolce i ciernie zniechęcają roślinożerców do zjadania;
  • związki trujące albo o nieprzyjemnym smaku odstraszają roślinożerców, np. pokrzywa ma parzące włoski z substancjami drażniącymi skórę;
  • upodabnianie się do otoczenia albo do gatunku unikanego przez roślinożerców chroni roślinę, np. jasnota przypomina pokrzywę, choć nie parzy.

Drapieżniki i obrona ofiar

Drapieżniki mają ciało przystosowane do wykrywania, ścigania i zabijania ofiar. Służą temu np. dobre narządy zmysłów, silne mięśnie oraz ostre kły i pazury. Część drapieżników unieruchamia ofiary związkami chemicznymi, a pająki łapią je w lepką sieć.

Ofiary drapieżników bronią się przez:

ucieczkę
najczęstszą formę obrony; uciekającym zwierzętom pomagają dobre zmysły, które wcześnie wykrywają zagrożenie, oraz umięśnione, smukłe ciało
maskujący kamuflaż
upodobnienie do otoczenia, dzięki któremu drapieżnik może nie zauważyć ofiary
broń chemiczną
substancje odstraszające drapieżniki, np. jad.

i ofiar drapieżników zestawia schemat.

Mechanizmy obronne

Pasożytnictwo

Pasożytnictwo to zależność antagonistyczna, w której pasożyt odżywia się kosztem innego organizmu, czyli żywiciela (gospodarza). Pasożyt zyskuje, a żywiciel ponosi straty.

Pasożyt nie dąży do zabicia żywiciela, tylko wykorzystuje go jak najdłużej. Tym różni się od drapieżnika, który atakuje, zabija i zjada ofiarę. Pasożyt osłabia jednak żywiciela, a to może doprowadzić do jego śmierci.

Tak jak drapieżniki i roślinożercy, pasożyty zmniejszają w środowisku liczbę osobników swoich żywicieli.

Ze względu na miejsce życia wyróżniamy dwie grupy pasożytów, które mają różne przystosowania.

PasożytyGdzie żyjąPrzystosowanie (przykład)
pasożyty zewnętrznena powierzchni ciałaaparat gębowy do przekłuwania skóry (samice komarów)
pasożyty wewnętrznewe wnętrzu ciałaprzyssawki i wieniec haczyków na główce (tasiemiec uzbrojony)

Przyssawkami i haczykami tasiemiec przyczepia się do ściany jelita żywiciela.

Żywiciele nie są bezbronni: starają się pasożyty odstraszyć, utrudnić im dostęp do powierzchni ciała albo usunąć je po kontakcie. Niektóre rośliny, np. cebula i czosnek, wydzielają związki odstraszające pasożyty. Układ odpornościowy zwierząt reaguje na .

Konkurencja wewnątrz- i międzygatunkowa

Konkurencja to zależność antagonistyczna, w której organizmy współzawodniczą o te same zasoby środowiska. Tracą na niej obie strony.

Zwierzęta konkurują najczęściej o pokarm, terytorium albo partnera do rozrodu. Rośliny współzawodniczą zwykle o światło, wodę z solami mineralnymi oraz zwierzęta zapylające kwiaty lub rozsiewające nasiona.

Konkurencja wewnątrzgatunkowa zachodzi między osobnikami jednej populacji. Jej skutki to m.in.:

dobór naturalnyselekcja osobników
lepiej przystosowane osobniki częściej przeżywają i mają potomstwo, co utrzymuje liczebność populacji na optymalnym poziomie
wydzielanie terytoriów
populacja dzieli obszar między osobniki lub ich grupy, a silniejsze zajmują terytoria większe i bogatsze w zasoby
hierarchia społeczna
u zwierząt żyjących w grupach osobniki silniejsze zajmują wyższe pozycje.

zachodzi między osobnikami różnych gatunków, które na jednym terenie mają zbliżone nisze ekologiczne i korzystają z tych samych zasobów. Jej możliwe skutki:

  • wyparcie gatunku przez inny gatunek, lepiej przystosowany do życia w danym środowisku;
  • - słabszy gatunek zmienia np. pokarm lub miejsce schronienia, więc korzysta z innych zasobów niż silniejszy.

Skutki obu rodzajów konkurencji porządkuje schemat.

Skutki konkurencji

Doświadczenie: konkurencja wewnątrzgatunkowa a masa marchwi

Wpływ wewnątrzgatunkowej na rośliny można sprawdzić doświadczalnie. Problem badawczy: czy konkurencja wewnątrzgatunkowa wpływa na masę marchwi? Hipoteza: konkurencja wewnątrzgatunkowa zmniejsza masę marchwi.

Przebieg doświadczenia:

  • sześć doniczek wypełnia się glebą ogrodową; do trzech wysiewa się w równych odstępach po 10 nasion marchwi, a do pozostałych trzech - po 20;
  • wszystkie doniczki stoją na parapecie i są systematycznie zraszane;
  • po trzech miesiącach porównuje się wygląd roślin (wysokość, grubość korzenia), waży każdą roślinę i oblicza średnią masę w obu próbach.

W gęściej obsianych doniczkach więcej osobników jednego gatunku korzysta z tych samych zasobów. Rosnąca tam marchew była wyższa i bardziej wiotka, ale miała mniejszą średnią masę. Wniosek: konkurencja wewnątrzgatunkowa powoduje zmniejszenie masy marchwi.

W skrócie

  • 01Zależność nieantagonistyczna nie przynosi strat żadnej stronie, a antagonistyczna przynosi straty co najmniej jednej stronie.
  • 02W mutualizmie zyskują obie strony: obligatoryjny jest partnerom niezbędny do przeżycia, a fakultatywny nie jest i ma zwykle charakter czasowy.
  • 02W mikoryzie roślina dostarcza grzybowi cukrów, a grzyb zaopatruje ją w wodę z solami mineralnymi.
  • 03W komensalizmie korzyść ma tylko jedna strona, a druga ani nie zyskuje, ani nie traci.
  • 04W układzie zjadający-zjadany liczebności obu gatunków zmieniają się cyklicznie i zależą od siebie nawzajem.
  • 05Rośliny bronią się m.in. kolcami i cierniami, związkami trującymi lub niesmacznymi albo upodobnieniem do otoczenia lub do gatunku unikanego przez roślinożerców.
  • 05Ofiary drapieżników bronią się najczęściej ucieczką, a niektóre także maskującym kamuflażem albo bronią chemiczną.
  • 06Pasożyty zewnętrzne żyją na powierzchni ciała żywiciela, a wewnętrzne - w jego wnętrzu, i mają do tego różne przystosowania.
  • 06Pasożyt odżywia się kosztem żywiciela i nie dąży do jego śmierci, choć może go osłabić tak, że żywiciel zginie.
  • 07Konkurencja wewnątrzgatunkowa prowadzi m.in. do selekcji przez dobór naturalny, wydzielania terytoriów, a u zwierząt żyjących w grupach - do hierarchii społecznej.
  • 07Konkurencja międzygatunkowa może prowadzić do wyparcia jednego gatunku przez inny, lepiej przystosowany, albo do ograniczenia niszy ekologicznej słabszego gatunku.
  • 08Konkurencja wewnątrzgatunkowa zmniejsza masę marchwi: przy gęstszym wysiewie rośliny są wyższe, ale lżejsze.

Pojęcia z fiszek

Podcast

Ładuję…

Karty pracy

Ćwiczenia do wydruku na ten temat

Ekologia - populacja, zależności między organizmami i obieg materiiSzkoła średnia, klasa 3

Otwórz kartę pracy

Quizy w tym zestawie

32 pytań w 4 etapach

  1. Etap 1: Współżycie gatunków

    Etap 1 · 15 fiszek · 8 pytań

  2. Etap 2: Wspólne zasoby

    Etap 2 · 10 fiszek · 8 pytań

  3. Etap 3: Pokarm, atak i obrona

    Etap 3 · 8 fiszek · 8 pytań

  4. Etap 4: Przystosowania i powtórka

    Etap 4 · 4 fiszki · 8 pytań

  5. Powtórka z całości

    15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów

Sprawdzian do druku

Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną

Sprawdzam sprawdzian…

Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem

WhatsApp

Podobne zestawy

Fiszki z biologii, klasa 3 liceum

Wyszukiwarka

Szukasz czegoś innego?

Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.