Ilustracja do zestawu: Historia życia na Ziemi - Biologia na czasie 3 (ZP)

Biologia

Historia życia na Ziemi - Biologia na czasie 3 (ZP)

Sprawdzony zestaw
Szkoła średnia
34 fiszek32 pytań w 4 etapachnotatka

Zestaw o historii życia na Ziemi: warunki na młodej planecie, powstanie związków organicznych i pierwszych komórek, teoria endosymbiozy i organizmy wielokomórkowe, a także wpływ tlenu, dryfu kontynentów, wulkanizmu, zlodowaceń i wielkich wymierań na ewolucję. Uczysz się też kolejności eonów, er i okresów oraz przypisywania do nich najważniejszych wydarzeń.

Zestaw do podręcznika

Dział 4, cz. 3. Ewolucja organizmów: historia życia na Ziemi

Biologia na czasie 3. Podręcznik. Zakres podstawowy (Nowa Era) - wszystkie rozdziały

1.Biogeneza

Procesy ewolucyjne, które doprowadziły do powstania życia na Ziemi. Kolejno powstawały w nich: związki organiczne, komórki prokariotyczne, komórki eukariotyczne i wielokomórkowe organizmy eukariotyczne.

2.Warunki na młodej Ziemi

Na młodej Ziemi atmosfera nie zawierała tlenu, a większość powierzchni pokrywał praocean. Brak warstwy ozonowej sprzyjał przenikaniu do powierzchni Ziemi promieniowania ultrafioletowego.

3.Co wykazały doświadczenia z pierwotną atmosferą?

W warunkach odtworzonej pierwotnej atmosfery powstawały proste związki organiczne, np. aminokwasy, cukry proste i zasady azotowe. Wynika z tego, że składniki organiczne mogą powstawać z nieorganicznych.

4.Jak powstały większe cząsteczki organiczne?

Proste związki organiczne prawdopodobnie łączyły się w większe cząsteczki - białka, kwasy nukleinowe i lipidy. Naukowcy przypuszczają, że zachodziło to w wodach praoceanu.

5.Hipoteza kominów hydrotermalnych

Zakłada, że związki organiczne, a następnie pierwsze organizmy powstały w pobliżu kominów hydrotermalnych, czyli szczelin w dnie oceanów, przez które wypływa gorąca woda.

6.Jak mogła powstać prakomórka?

Każda komórka ma białkowo-lipidową błonę i materiał genetyczny. Lipidy w wodzie spontanicznie tworzą pęcherzyki (micele); gdyby w takim pęcherzyku zamknął się materiał genetyczny, mogłaby powstać prakomórka.

7.Świat RNA

Hipotetyczny okres w historii Ziemi, w którym materiałem genetycznym był RNA, a nie DNA. Przemawia za tym to, że niektóre cząsteczki RNA mają właściwości enzymatyczne i replikują się bez udziału białek.

8.Pierwsze organizmy jednokomórkowe

Pojawiły się w praoceanie ok. 3,8-3,5 mld lat temu. Były to prawdopodobnie cudzożywne, beztlenowe organizmy prokariotyczne, które pobierały związki organiczne bezpośrednio z wód praoceanu.

9.Organizmy samożywne

Powstały później niż pierwsze organizmy cudzożywne. Najpierw pojawiły się organizmy przeprowadzające chemosyntezę, a dopiero po nich organizmy zdolne do fotosyntezy, w której powstaje tlen.

10.Fotosynteza a tlen w atmosferze

Produktem ubocznym fotosyntezy jest tlen. Wzrost jego ilości w atmosferze umożliwił rozwój organizmów oddychających tlenowo, które stanowią większość współcześnie znanych gatunków.

11.Stromatolity

Formacje skalne z węglanu wapnia, utworzone w wyniku działania sinic. Najstarsze mają ponad 3,5 mld lat i świadczą, że pierwsze organizmy fotosyntetyzujące przypominały dzisiejsze sinice.

12.Kiedy pojawiały się kolejne formy życia?

Pierwsze organizmy jednokomórkowe pojawiły się ok. 3,8-3,5 mld lat temu, komórki eukariotyczne - ok. 1,5 mld lat temu, a organizmy wielokomórkowe - ok. 700 mln lat temu.

13.Jakie struktury mają komórki eukariotyczne?

Mają jądro komórkowe i inne wyspecjalizowane struktury, np. mitochondria odpowiadające za oddychanie komórkowe, a w komórkach roślinnych - chloroplasty, które biorą udział w fotosyntezie. Z takich komórek jest zbudowana większość współcześnie znanych gatunków.

14.Teoria endosymbiozy

Zakłada, że komórki eukariotyczne powstały, gdy cudzożywne komórki prokariotyczne pochłonęły małe bakterie, ale ich nie strawiły. Między nimi powstała symbioza, a pochłonięte bakterie stały się organellami komórkowymi.

15.Z jakich bakterii powstały mitochondria i chloroplasty?

Mitochondria powstały z cudzożywnych bakterii tlenowych, a chloroplasty - z bakterii fotosyntetyzujących. Bakterie fotosyntetyzujące zostały pochłonięte tylko przez niektóre komórki, które miały już mitochondria.

16.Dowody teorii endosymbiozy

Mitochondria i chloroplasty mają m.in. koliste DNA przypominające chromosom bakteryjny oraz rybosomy podobne do rybosomów bakteryjnych. Takie cechy wskazują, że te organelle pochodzą od bakterii.

17.Jak z kolonii komórek powstały tkanki?

Pojedyncze komórki eukariotyczne łączyły się w kolonie, w których zachowywały odrębność, a potem specjalizowały się do pełnionych funkcji. Stopniowo uzależniały się od siebie, co doprowadziło do powstania tkanek, narządów i układów narządów.

18.Kontrola ekspresji genów a wielokomórkowość

Wszystkie komórki organizmu wielokomórkowego mają to samo DNA, a mimo to muszą np. wytwarzać różne białka. Umożliwiła to ewolucja mechanizmów kontrolowania ekspresji genów.

19.Co umożliwiła budowa wielokomórkowa?

Pozwoliła organizmom zwiększyć rozmiary i wytworzyć skomplikowane układy narządów. Dzięki temu mogły się one przystosować do różnych środowisk, co doprowadziło do ich ogromnego zróżnicowania.

20.Jak wzrost ilości tlenu zmienił świat organizmów?

Dominujące dotąd organizmy beztlenowe zostały w dużym stopniu zastąpione przez organizmy tlenowe. Oddychanie tlenowe dostarcza znacznie więcej energii, dlatego organizmy wielokomórkowe mogły się bardzo szybko rozwijać.

21.Opanowanie środowiska lądowego

Było dużym wyzwaniem, bo warunki na lądzie różnią się od warunków w wodzie. Umożliwiły to m.in. drewno (tkanka przewodząca wodę) u roślin oraz odnóża kroczne i układy oddechowe do oddychania tlenem atmosferycznym u zwierząt.

22.Jak dryf kontynentów wpływał na ewolucję?

Przemieszczanie się lądów powodowało m.in. wypiętrzanie gór, rozdzielanie terenów wodami oceanów i zmiany klimatu. Rozdzielone grupy organizmów w wyniku specjacji dawały początek nowym gatunkom.

23.Wulkanizm

Jeden z czynników wpływających na ewolucję. Dzięki niemu powstawały m.in. archipelagi, które mogły zasiedlić organizmy, a wybuchy wulkanów prowadziły do wyginięcia populacji żyjących w ich pobliżu.

24.Okresy zlodowaceń

Ochłodzenie klimatu wywoływało zmiany ewolucyjne. W efekcie przystosowania się do nowych, chłodnych warunków powstały takie gatunki, jak mamut włochaty i nosorożec włochaty.

25.Wielkie wymierania gatunków

Wywoływały je katastrofy, m.in. uderzenia meteorytów lub asteroid, wzmożona aktywność wulkanów i zmiany klimatu. W miejsce wymarłych gatunków pojawiały się nowe, np. po wymarciu dinozaurów ssaki zajęły zwolnione miejsca w ekosystemach.

26.Eony

Historię Ziemi, liczącą ok. 4,6 mld lat, dzielimy na trzy główne okresy nazywane eonami: archaik, proterozoik i fanerozoik. Ostatni z nich, fanerozoik, składa się z kilku er.

27.Proterozoik

Drugi eon, następujący po archaiku (okresie biogenezy). W proterozoiku powstały pierwsze eukarionty, rozwijały się morskie organizmy wielokomórkowe i pojawiły się zwierzęta tkankowe.

28.Paleozoik

Pierwsza era fanerozoiku, obejmuje sześć okresów: od kambru do permu. W sylurze ląd zasiedliły pierwsze rośliny (ryniofity) i pierwsze zwierzęta - stawonogi.

29.Kiedy pojawiły się pierwsze płazy i gady?

Pierwsze płazy pojawiły się w dewonie, a pierwsze gady - w karbonie. W permie gady dalej się rozwijały, w tym gady ssakokształtne.

30.Mezozoik

Druga era fanerozoiku, dzieli się na trzy okresy: trias, jurę i kredę. Na lądach dominowały w niej rośliny nagonasienne i gady.

31.Które wielkie wymierania zakończyły ery?

Wielkie wymieranie organizmów zakończyło m.in. perm, czyli ostatni okres paleozoiku, i kredę, czyli ostatni okres mezozoiku. W wymieraniu pod koniec kredy wymarły dinozaury.

32.Pierwsze ssaki i ptaki w mezozoiku

W triasie pojawiły się pierwsze ssaki, w jurze - pierwsze ptaki, a w kredzie - pierwsze rośliny okrytonasienne. Ssaki zapanowały jednak na lądach dopiero w kenozoiku.

33.Kenozoik

Najmłodsza era fanerozoiku, dzieli się na paleogen, neogen i czwartorzęd. W paleogenie dynamicznie rozwijały się ptaki i ssaki, a w neogenie na lądach zapanowały ssaki.

34.Kiedy powstały hominidy i człowiek rozumny?

Hominidy powstały w neogenie, drugim okresie kenozoiku. W czwartorzędzie, najmłodszym okresie, który trwa do dziś, pojawił się, rozwinął i rozprzestrzenił człowiek rozumny.

Notatka

Młoda Ziemia i powstanie związków organicznych

Historia Ziemi liczy ok. 4,6 mld lat. Procesy ewolucyjne, które doprowadziły do powstania życia, nazywamy . Kolejno powstawały w nich związki organiczne, komórki prokariotyczne, komórki eukariotyczne i wielokomórkowe organizmy eukariotyczne.

bardzo różniły się od dzisiejszych:

  • atmosfera nie zawierała tlenu, a zawierała m.in. wodór, metan, siarkowodór, tlenki węgla i azotu oraz amoniak
  • większość powierzchni pokrywał praocean
  • panowała wysoka temperatura, częste były erupcje wulkanów i silne wyładowania elektryczne
  • nie było warstwy ozonowej, więc do powierzchni docierało promieniowanie ultrafioletowe

Naukowcy odtwarzali w laboratorium skład pierwotnej atmosfery i procesy, którym podlegała. Powstawały wtedy proste związki organiczne, np. aminokwasy, cukry proste i zasady azotowe. Wynika z tego, że podstawowe składniki organiczne organizmów mogą powstawać ze składników nieorganicznych.

Proste związki prawdopodobnie łączyły się potem w większe cząsteczki: białka, kwasy nukleinowe i lipidy. Naukowcy przypuszczają, że działo się to w wodach praoceanu. Według jednej z hipotez związki organiczne, a potem pierwsze organizmy powstały przy kominach hydrotermalnych. To szczeliny w dnie oceanów, przez które wypływa gorąca woda.

Pierwsze komórki i organizmy samożywne

Każda komórka ma białkowo-lipidową błonę i materiał genetyczny, dzięki któremu wytwarza potrzebne jej białka. Lipidy w środowisku wodnym same tworzą pęcherzyki (micele) z jednej lub dwóch warstw. Gdyby w takim pęcherzyku zamknął się materiał genetyczny, mogłaby powstać pierwsza prakomórka.

Dziś materiałem genetycznym organizmów jest DNA. Część badaczy uważa jednak, że pierwszym był RNA, a ten hipotetyczny okres nazywa światem RNA. Niektóre cząsteczki RNA mają bowiem właściwości enzymatyczne i replikują się bez udziału białek.

pojawiły się w praoceanie ok. 3,8-3,5 mld lat temu. Kolejne grupy różniły się tym, skąd brały związki organiczne:

OrganizmyZwiązki organiczneKolejność
cudzożywne beztlenowe prokariontypobierane z wód praoceanupierwsze
chemosyntetyzującewytwarzane samodzielniepo cudzożywnych
fotosyntetyzującewytwarzane samodzielnie, produkt uboczny: tlenpo chemosyntetyzujących

Pierwsze organizmy fotosyntetyzujące prawdopodobnie przypominały dzisiejsze sinice, czyli samożywne bakterie. Świadczą o tym - formacje skalne z węglanu wapnia, utworzone w wyniku działania sinic. Najstarsze zbadane stromatolity mają ponad 3,5 mld lat.

Komórki eukariotyczne i teoria endosymbiozy

Ok. 1,5 mld lat temu pojawiły się komórki eukariotyczne. Mają jądro komórkowe i inne wyspecjalizowane struktury, np. mitochondria odpowiadające za oddychanie komórkowe. Komórki roślinne mają też chloroplasty, które biorą udział w fotosyntezie. Z komórek eukariotycznych zbudowana jest większość współcześnie znanych gatunków.

Powstanie komórek eukariotycznych z prostszych komórek prokariotycznych wyjaśnia . Cudzożywna komórka prokariotyczna pochłaniała małe bakterie, ale ich nie trawiła. Między gospodarzem a pochłoniętymi bakteriami powstała symbioza, a bakterie stały się organellami komórkowymi. Organelle te powstały w dwóch etapach:

mitochondria
z cudzożywnych bakterii tlenowych; same mitochondria, bez chloroplastów, mają np. komórki zwierząt i grzybów
chloroplasty
z bakterii fotosyntetyzujących, pochłoniętych tylko przez niektóre komórki, które miały już mitochondria (np. komórki roślin)
Powstanie komórek eukariotycznych (endosymbioza)

Za tą teorią przemawia budowa samych organelli. Mitochondria i chloroplasty mają m.in. koliste DNA przypominające chromosom bakteryjny oraz rybosomy podobne do rybosomów bakteryjnych.

Organizmy wielokomórkowe

Organizmy wielokomórkowe pojawiły się ok. 700 mln lat temu. Prawdopodobnie powstawały z pojedynczych komórek eukariotycznych w kilku krokach:

  • komórki łączyły się w kolonie, w których żyły razem, ale zachowywały odrębność
  • wewnątrz kolonii komórki specjalizowały się do pełnionych funkcji
  • komórki stopniowo uzależniały się od siebie, co doprowadziło do powstania tkanek, narządów i układów narządów

Zapamiętaj

Kolejne etapy biogenezy wyrastały z poprzednich: komórki eukariotyczne powstały z prokariotycznych, a organizmy wielokomórkowe - z komórek eukariotycznych.

Specjalizacja wymagała m.in. ewolucji mechanizmów kontrolowania ekspresji genów. Wszystkie komórki organizmu wielokomórkowego mają to samo DNA. Dzięki kontroli ekspresji genów mogą jednak np. wytwarzać różne białka.

Dzięki wielu komórkom organizmy mogły osiągać większe rozmiary i tworzyć skomplikowane układy narządów. Pozwoliło im to przystosować się do różnych środowisk, co doprowadziło do ich ogromnego zróżnicowania.

Tlen i opanowanie lądu

Warunki środowiska wpływały na przebieg ewolucji, a nowe grupy organizmów same je zmieniały. Warunki młodej Ziemi umożliwiły powstanie związków organicznych i pierwszych organizmów. Później organizmy fotosyntetyzujące wzbogaciły atmosferę w tlen i całkowicie zmieniły warunki życia.

Dominujące dotąd organizmy beztlenowe zostały w dużym stopniu zastąpione przez organizmy tlenowe. Oddychanie tlenowe dostarcza znacznie więcej energii, dlatego organizmy wielokomórkowe mogły się bardzo szybko rozwijać. Organizmy oddychające tlenowo stanowią większość współcześnie znanych gatunków.

Skutki fotosyntezy dla świata organizmów

było dużym wyzwaniem, ponieważ warunki na lądzie różnią się od warunków w wodzie. Umożliwiły je liczne przystosowania, m.in.:

  • u roślin - drewno, czyli tkanka przewodząca wodę
  • u zwierząt - odnóża kroczne oraz układy oddechowe umożliwiające oddychanie tlenem atmosferycznym

Że życie powstało w wodzie i dopiero potem objęło ląd, pokazują dwa fakty. Pierwsze organizmy powstały w praoceanie, a ląd zasiedliły dopiero w sylurze rośliny (ryniofity) i stawonogi.

Dryf kontynentów, wulkanizm, zlodowacenia i wymierania

Ewolucję kształtowały też zmiany samej planety oraz katastrofy. Ich skutki zestawia tabela.

CzynnikCo się działoSkutek dla organizmów
dryf kontynentówm.in. wypiętrzanie gór, rozdzielanie terenów oceanami, zmiany klimatunowe gatunki z rozdzielonych grup
wulkanizmpowstawanie m.in. archipelagów, wybuchy wulkanówzasiedlanie archipelagów, wyginięcie pobliskich populacji
okresy zlodowaceńochłodzenie klimatunowe gatunki, np. mamut włochaty, nosorożec włochaty
katastrofym.in. uderzenia meteorytów lub asteroid, wzmożona aktywność wulkanów, zmiany klimatuwielkie wymierania gatunków

Ważne

Dryf kontynentów rozdzielał na grupy wiele organizmów żyjących dotąd na tym samym terenie, a z tych grup w wyniku specjacji powstawały nowe gatunki.

Ważne

Wielkie wymieranie zwalniało miejsca, które wymarłe gatunki zajmowały w ekosystemach, a w ich miejsce pojawiały się nowe gatunki.

Wielkie wymierania nastąpiły m.in. pod koniec ordowiku, dewonu, permu, triasu i kredy. W wymieraniu pod koniec kredy wymarły dinozaury. Zwolnione przez nie miejsca w ekosystemach umożliwiły rozprzestrzenianie się ssaków. Wymieranie gatunków trwa także współcześnie, a jedną z jego przyczyn są zmiany klimatu.

Eony i ery

Historię Ziemi, liczącą ok. 4,6 mld lat, dzielimy na trzy główne okresy nazywane eonami. Najmłodszy eon, fanerozoik, dzieli się na kilka er. Era jest więc częścią eonu, a każda era dzieli się na okresy.

archaik4600-2500 mln lat temu
okres biogenezy, powstanie pierwotnych form życia
proterozoik2500-542 mln lat temu
powstanie pierwszych eukariontów, rozwój morskich organizmów wielokomórkowych, pojawienie się zwierząt tkankowych
fanerozoikod 542 mln lat temu do dziś
ery , i

ok. 4,6 mld lat - wiek Ziemi; 2500 mln - początek proterozoiku (lat temu); 542 mln - początek fanerozoiku (lat temu)

Jak policzyć czas między dwoma wydarzeniami? Zapisz obie daty w tej samej jednostce (1 mld = 1000 mln lat). Od starszej daty odejmij młodszą, a wynik sprawdź dodawaniem. Pamiętaj, że data „lat temu” to nie to samo co czas, który upłynął między wydarzeniami.

Przykład

Ile trwał proterozoik? Zaczął się 2,5 mld lat temu, a skończył 542 mln lat temu: 2,5 mld = 2500 mln, 2500 - 542 = 1958, czyli prawie 2 mld lat; sprawdzenie: 542 + 1958 = 2500.

Okresy paleozoiku, mezozoiku i kenozoiku

Każda era fanerozoiku dzieli się na okresy. W kolejnych okresach pojawiały się nowe grupy organizmów.

Paleozoik

  • kambr - różnicowanie się organizmów morskich, powstanie większości współczesnych typów zwierząt
  • ordowik - dominacja glonów i bezkręgowców
  • sylur - pierwsze rośliny lądowe (ryniofity) i pierwsze zwierzęta lądowe (stawonogi), rozwój ryb
  • dewon - rozwój roślin lądowych, panowanie ryb, pojawienie się pierwszych płazów
  • karbon - szczyt rozwoju paprotników, rozwój płazów, pierwsze gady i uskrzydlone owady
  • perm - rozwój nagonasiennych i gadów, w tym gadów ssakokształtnych

Mezozoik

  • trias - dominacja nagonasiennych, różnicowanie się gadów, pierwsze ssaki
  • jura - dominacja gadów i owadów na lądach, pierwsze ptaki
  • kreda - pierwsze okrytonasienne, szczyt rozwoju gadów, rozwój ssaków i ptaków

Kenozoik

  • paleogen - rozwój okrytonasiennych, dynamiczny rozwój ptaków i ssaków
  • neogen - na lądach panowanie ssaków, powstanie hominidów
  • czwartorzęd - trwa do dziś; pojawienie się, rozwój i rozprzestrzenianie się człowieka rozumnego

Ssaki pojawiły się już w triasie, ale na lądach zapanowały dopiero w kenozoiku. W mezozoiku na lądach dominowały rośliny nagonasienne i gady.

W skrócie

  • 01Biogeneza prowadziła od związków organicznych przez komórki prokariotyczne i eukariotyczne do wielokomórkowych organizmów eukariotycznych.
  • 01W warunkach pierwotnej atmosfery bez tlenu ze składników nieorganicznych mogą powstawać proste związki organiczne, a z nich mogły powstać większe cząsteczki.
  • 02Pierwsze komórki były prawdopodobnie cudzożywnymi, beztlenowymi prokariontami; organizmy samożywne pojawiły się dopiero po nich.
  • 02Stromatolity tworzone przez sinice wskazują, że pierwsze organizmy fotosyntetyzujące przypominały dzisiejsze sinice.
  • 03Według teorii endosymbiozy mitochondria i chloroplasty powstały z bakterii pochłoniętych, ale niestrawionych przez komórkę gospodarza.
  • 03Pochodzenie mitochondriów i chloroplastów od bakterii potwierdzają m.in. ich koliste DNA i rybosomy podobne do bakteryjnych.
  • 04Organizmy wielokomórkowe powstały ok. 700 mln lat temu z kolonii komórek eukariotycznych, które się specjalizowały i uzależniały od siebie.
  • 04Komórki jednego organizmu mają to samo DNA, a różnią się dzięki kontroli ekspresji genów.
  • 05Dzięki tlenowi z fotosyntezy organizmy tlenowe w dużym stopniu zastąpiły beztlenowe; oddychanie tlenowe dało wielokomórkowcom energię do szybkiego rozwoju.
  • 05Opanowanie lądu było dużym wyzwaniem, bo warunki na lądzie różnią się od warunków w wodzie; umożliwiły je liczne przystosowania roślin i zwierząt.
  • 06Na ewolucję wpływały dryf kontynentów, wulkanizm, ochłodzenia klimatu i katastrofy prowadzące do wielkich wymierań.
  • 06Wielkie wymierania zakończyły m.in. ordowik, dewon, perm, trias i kredę; po wymarciu dinozaurów rozprzestrzeniły się ssaki.
  • 07Historię Ziemi dzielimy na trzy eony: archaik, proterozoik i fanerozoik; najmłodszy z nich, fanerozoik, obejmuje ery paleozoik, mezozoik i kenozoik.
  • 07Pierwsze eukarionty i zwierzęta tkankowe pojawiły się w proterozoiku, a archaik był okresem biogenezy.
  • 08Paleozoik obejmuje okresy od kambru do permu, mezozoik - trias, jurę i kredę, a kenozoik - paleogen, neogen i czwartorzęd.
  • 08Ląd zasiedliły w sylurze rośliny i stawonogi; płazy pojawiły się w dewonie, gady w karbonie, ssaki w triasie, ptaki w jurze, a okrytonasienne w kredzie.

Pojęcia z fiszek

Podcast

Ładuję…

Quizy w tym zestawie

32 pytań w 4 etapach

  1. Etap 1: Początki życia na Ziemi

    Etap 1 · 11 fiszek · 8 pytań

  2. Etap 2: Złożone komórki i organizmy

    Etap 2 · 8 fiszek · 8 pytań

  3. Etap 3: Środowisko a ewolucja

    Etap 3 · 9 fiszek · 8 pytań

  4. Etap 4: Eony, ery i okresy

    Etap 4 · 6 fiszek · 8 pytań

  5. Powtórka z całości

    15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów

Sprawdzian do druku

Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną

Sprawdzam sprawdzian…

Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem

WhatsApp

Podobne zestawy

Fiszki z biologii, klasa 3 liceum

Wyszukiwarka

Szukasz czegoś innego?

Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.