Biologia
Specjacja i antropogeneza - Biologia na czasie 3 (ZP)
Sprawdzony zestawZestaw uczy, czym są gatunek, populacja i pula genowa, jak pulę genową zmieniają dryf genetyczny i dobór naturalny oraz jak przez specjację powstają nowe gatunki. Druga część dotyczy antropogenezy: miejsca człowieka wśród naczelnych, cech wspólnych z innymi człekokształtnymi, kopalnych hominidów i przełomowych zmian w ewolucji człowieka.
Zestaw do podręcznika
Dział 4, cz. 2. Ewolucja organizmów: ewolucja na poziomie populacji, specjacja, antropogeneza
Biologia na czasie 3. Podręcznik. Zakres podstawowy (Nowa Era) - wszystkie rozdziały1.Gatunek
Grupa osobników zdolnych do krzyżowania się i wydawania płodnego potomstwa. O przynależności do gatunku decyduje płodne potomstwo, a nie wygląd: osobniki jednego gatunku mogą się wyraźnie różnić.
2.Populacja
Grupa osobników jednego gatunku żyjących na określonym obszarze w tym samym czasie. Na jej poziomie, w ciągu wielu pokoleń, obserwujemy zwykle zmiany ewolucyjne, choć dobór naturalny działa na osobniki.
3.Skąd się bierze zmienność genetyczna populacji?
Z obecności wielu różnych alleli genów u osobników populacji. Mutacje mogą być źródłem nowych alleli, rozmnażanie płciowe prowadzi do nowych układów alleli, a migracje powodują przepływ alleli między populacjami.
4.Pula genowa populacji
Suma wszystkich możliwych alleli genów osobników danej populacji, czyli allele wszystkich genów u wszystkich jej osobników. Należą do niej zarówno allele dominujące, jak i recesywne.
5.Pula genowa gatunku
Suma puli genowych wszystkich populacji danego gatunku. Na przykład pula genowa wilka szarego obejmuje pule jego podgatunków, w tym wilka europejskiego, z allelami przystosowującymi do różnych środowisk.
6.Dlaczego gatunek nazywamy izolowaną pulą genową?
Osobniki różnych gatunków nie krzyżują się ze sobą, więc nie wymieniają genów, a ich pule genowe się nie mieszają. Allel powstały u jednego gatunku pozostaje w jego puli genowej.
7.Dryf genetyczny
Przypadkowe zmiany częstości występowania alleli w puli genowej populacji. Największe znaczenie ma w małych, izolowanych populacjach: tam o tym, które osobniki przeżyją i przekażą geny potomstwu, często decyduje szczęśliwy traf.
8.Czym dryf genetyczny różni się od doboru naturalnego?
Dobór naturalny eliminuje genotypy osobników gorzej przystosowanych, więc zwiększa przystosowanie populacji do środowiska. Dryf genetyczny działa losowo: nie zwiększa przystosowania, a zmiany, które wywołuje, mogą być korzystne lub niekorzystne.
9.Efekt założyciela
Przykład dryfu genetycznego: mała grupa osobników zasiedla nowy teren, np. wyspę, i zostaje odizolowana. Pula genowa nowej populacji zawiera tylko allele założycieli, np. u jeży zachodnich w Nowej Zelandii częsty jest allel rzadki w Europie.
10.Efekt wąskiego gardła
Przykład dryfu genetycznego: katastrofę, np. pożar, suszę czy chorobę zakaźną, przeżywają nieliczne osobniki, które odtwarzają populację. Jej pula genowa jest zubożona, więc gatunek jest bardziej narażony na wyginięcie - tak jest u gepardów.
11.Dlaczego allele recesywne chorób genetycznych utrzymują się w populacji?
Ujawniają się wyłącznie u homozygot recesywnych, więc dobór naturalny nie usuwa ich z populacji: heterozygoty są zdrowe, ale mogą przekazać wadliwy allel dzieciom. Tak dziedziczą się m.in. fenyloketonuria i mukowiscydoza.
12.Jak allel dominujący choroby może pozostać w populacji?
Nieprawidłowe allele dominujące zwykle są eliminowane przez dobór naturalny. Pozostają, gdy objawy choroby ujawniają się późno, już po wydaniu na świat potomstwa - tak jest w chorobie Huntingtona.
13.Przewaga heterozygot
Heterozygoty mające jeden allel warunkujący chorobę są lepiej przystosowane do środowiska. Przykład: heterozygoty pod względem allelu anemii sierpowatej są odporniejsze na malarię, dlatego tam, gdzie występuje malaria, allel ten jest częstszy.
14.Mikroewolucja
Małe zmiany, które zaszły w kilku pokoleniach i doprowadziły do powstania różnic w obrębie gatunku. Wiąże się ze zmianami częstości występowania alleli w populacjach. Gdy zmiany się kumulują, mogą doprowadzić do powstania nowego gatunku.
15.Specjacja
Proces powstawania nowego gatunku. Zachodzi przez stopniowe gromadzenie się różnic między populacjami jednego gatunku, aż różnią się one tak bardzo, że nie mogą się ze sobą krzyżować.
16.Mechanizmy izolacji rozrodczej
Mechanizmy, które uniemożliwiają wymianę genów między populacjami i w ten sposób wzmacniają specjację. Ich wykształcenie najczęściej wiąże się z pojawieniem się barier geograficznych.
17.Przykłady mechanizmów izolacji rozrodczej
Bezpłodność mieszańców - potomstwo osobników dwóch populacji nie wydaje własnego potomstwa; odmienne zachowania godowe - osobniki nie dobierają się w pary; zmiany w budowie narządów rozrodczych, które uniemożliwiają krzyżowanie się.
18.Specjacja spowodowana barierą geograficzną
Bariera, np. lodowiec, góra czy morze, rozdziela populację i przerywa wymianę genów. W każdej grupie utrwalają się warianty cech korzystne w jej środowisku, aż powstają odrębne gatunki - tak powstały dwa gatunki jeża w Europie.
19.Specjacja bez bariery geograficznej
Populacja dzieli się na grupy bez żadnej bariery w terenie, z przyczyn ekologicznych, np. przez zajmowanie innych siedlisk, różne zachowania godowe czy preferencje pokarmowe. Osobniki różnych grup przestają się krzyżować.
20.Czego przykładem jest nasionnica jabłkówka?
Specjacji bez bariery geograficznej. Larwy tego owada żerowały na owocach głogu, a ok. 200 lat temu część przeszła na owoce jabłoni. Owady składają jaja na owocach, na których żerowały, i w tych grupach zwykle się krzyżują.
21.Naczelne
Rząd zwierząt, do którego należą m.in. lemury, małpy i człowiek. Łączą je m.in. dobrze rozwinięty zmysł wzroku, przynajmniej jedna para kończyn chwytnych i silnie rozwinięte zachowania społeczne.
22.Człekokształtne
Nadrodzina naczelnych o zredukowanym ogonie, przeciwstawnym kciuku i długim opiekowaniu się potomstwem. Należą do niej człowiek oraz małpy, np. szympansy i goryle, które spośród naczelnych są najbliżej spokrewnione z człowiekiem.
23.Człowiekowate
Rodzina człekokształtnych o dobrze rozwiniętym mózgu, zdolności do używania narzędzi i złożonych zachowaniach społecznych. Spośród człekokształtnych nie należą do niej tylko gibony, które tworzą rodzinę gibonowatych.
24.Rodzaj człowiek
Rodzaj w rodzinie człowiekowatych, do którego należy gatunek człowiek rozumny (Homo sapiens). Wyróżniają go wyprostowana postawa ciała, dwunożny chód i dłonie zdolne do precyzyjnego chwytu.
25.Człowiek rozumny (Homo sapiens)
Gatunek z rodzaju człowiek, do którego należą wszyscy ludzie. Wyróżniają go m.in. zredukowane owłosienie oraz zdolność abstrakcyjnego myślenia i posługiwania się mową.
26.Jak z drzewa filogenetycznego odczytać pokrewieństwo?
Najbliżej spokrewnione są gatunki, których linie rozwojowe rozeszły się najpóźniej, czyli mają najmłodszego wspólnego przodka. Współczesne gatunki to końce oddzielnych linii, a nie przodkowie jeden drugiego.
27.Czy człowiek pochodzi od szympansa?
Nie. Szympansy są najbliżej spokrewnione z człowiekiem, ale to oddzielna linia rozwojowa od wspólnego przodka sprzed ok. 6 mln lat. Bliskie pokrewieństwo potwierdzają badania genetyczne: informacja genetyczna obu gatunków różni się o ok. 1,2%.
28.Cechy wspólne człowieka i innych człekokształtnych
Człowiek i inne człekokształtne mają m.in. brak ogona (kość guziczna), chwytne dłonie z przeciwstawnym kciukiem i paznokciami oraz samoświadomość i bogatą mimikę, którą wyrażają emocje.
29.Czym człowiek różni się od innych człekokształtnych?
Do różnic należą: dwunożność, wyprostowana postawa ciała, posługiwanie się mową i większy mózg. Tylko człowiek tworzy też dobra kultury i posługuje się złożonymi narzędziami - z prostych korzystają także inne człekokształtne.
30.Kręgosłup i miednica człowieka a szympansa
U człowieka kręgosłup jest esowaty, a miednica krótka i szeroka. U szympansa kręgosłup jest wygięty w łuk, a miednica długa i wąska. Na rysunku: krótka i szeroka miednica człowieka.
31.Antropogeneza
Procesy ewolucyjne prowadzące do powstania gatunku człowiek rozumny. Badają je naukowcy z różnych dziedzin, m.in. antropologii i paleontologii, a ważnych informacji dostarczają skamieniałości hominidów i analiza DNA.
32.Hominidy
Gatunki bliżej spokrewnione z człowiekiem niż z innymi człowiekowatymi, np. szympansami. Należą do nich m.in. ardipitek, australopitek, człowiek zręczny, człowiek wyprostowany i neandertalczyk.
33.Tendencje zmian w ewolucji człowieka
Budowa kolejnych hominidów pokazuje m.in.: coraz bardziej wyprostowaną postawę ciała związaną z dwunożnością, osiąganie coraz wyższego wzrostu oraz stopniowe zwiększanie się puszki mózgowej, a za tym - mózgu.
34.Ardipitek
Hominid żyjący ok. 5,8-4,4 mln lat temu. Miał małą mózgoczaszkę, długie kończyny górne i chwytne paluchy u stóp: wspinał się na drzewa, ale poruszał się też na dwóch nogach.
35.Australopitek
Hominid żyjący ok. 4,2-1,3 mln lat temu na granicy lasu i sawanny. Miał twarz o małpich rysach i wydatne wały nadoczodołowe; był dwunożny, ale dzięki długim kończynom górnym potrafił wspinać się na drzewa.
36.Człowiek zręczny
Hominid żyjący ok. 2,5-1,5 mln lat temu. Poruszał się na dwóch nogach, a jego ciało było smuklejsze niż ciało australopiteka. Tworzył proste kamienne narzędzia i obozowiska.
37.Człowiek wyprostowany
Hominid żyjący ok. 2-0,1 mln lat temu. Proporcje jego ciała były podobne do proporcji człowieka współczesnego - kończyny dolne dłuższe od górnych. Rozniecał ogniska, wytwarzał narzędzia i aktywnie polował.
38.Neandertalczyk
Hominid przystosowany do życia w warunkach zlodowaceń: miał krępe ciało i krótsze kończyny niż człowiek rozumny. Używał odzieży, tworzył różne narzędzia i zdobywał pokarm m.in. przez łowiectwo.
39.Skutki przyjęcia dwunożnej postawy ciała
Człowiek mógł prowadzić naziemny tryb życia i zasiedlić środowiska pozbawione drzew, a kończynami górnymi przenosić pożywienie, dziecko czy przedmioty i wytwarzać narzędzia. Postawa ta wymusiła też np. esowate wygięcie kręgosłupa.
40.Znaczenie opanowania ognia w ewolucji człowieka
Rozniecanie ognia zwiększyło różnorodność źródeł pożywienia. Gotowany pokarm roślinny był lepiej przyswajalny i stanowił dobre źródło energii dla rozwijającego się mózgowia; częstsze jego wykorzystywanie stało się podstawą uprawy roślin.
Notatka
Gatunek, populacja i pula genowa
Dobór naturalny działa na pojedyncze osobniki, ale zmiany ewolucyjne widać dopiero w grupie osobników obserwowanej przez wiele pokoleń. Taką grupą jest zwykle - osobniki jednego gatunku żyjące na określonym obszarze w tym samym czasie.
tworzą osobniki zdolne do krzyżowania się i wydawania płodnego potomstwa. Wygląd o tym nie rozstrzyga, bo osobniki jednego gatunku mogą się wyraźnie różnić.
Źródłem różnic między osobnikami populacji jest zmienność genetyczna: w populacji występuje wiele różnych alleli genów.
Wszystkie allele wszystkich genów u wszystkich osobników populacji tworzą pulę genową populacji. Pule wszystkich populacji gatunku składają się na pulę genową gatunku, więc pula populacji jest jej częścią.
Osobniki różnych gatunków nie krzyżują się, więc nie wymieniają genów. Allel nie przechodzi z puli jednego gatunku do puli drugiego, dlatego gatunek nazywamy izolowaną pulą genową.
Ewolucję widać w zmianach częstości występowania alleli w puli genowej populacji przez wiele pokoleń. Na pulę genową populacji wpływają m.in.:
- mutacje
- mogą być źródłem nowych alleli i zwiększać pulę genową
- rozmnażanie płciowe
- tworzy nowe układy alleli obecnych w puli
- migracje
- powodują przepływ alleli między populacjami
- dryf genetyczny
- powoduje utratę części alleli na skutek zdarzeń losowych
- dobór naturalny
- eliminuje genotypy osobników gorzej przystosowanych do środowiska, np. w wyniku ataków drapieżników
Dryf genetyczny i jego przykłady
to przypadkowe zmiany częstości występowania alleli w puli genowej populacji. Największe znaczenie ma w małych populacjach, izolowanych od innych. O tym, które osobniki przeżyją i przekażą geny potomstwu, często decyduje tam szczęśliwy traf. W dużych, różnorodnych populacjach śmierć kilku osobników nie odgrywa dużej roli, więc dryf jest mniej zauważalny.
W odróżnieniu od doboru naturalnego dryf nie zwiększa przystosowania osobników do środowiska. Zmiany, które wywołuje, są losowe i mogą być korzystne lub niekorzystne.
Ważne
Gdy o przeżyciu i rozrodzie osobników decyduje przypadek niezależny od ich cech, zmiana puli genowej jest dryfem; gdy częściej giną osobniki gorzej przystosowane - doborem naturalnym.
Najbardziej znane przykłady dryfu to dwa zjawiska, które prowadzą do zubożenia puli genowej:
- efekt założyciela
- mała grupa osobników zasiedla nowy teren, np. wyspę, i zostaje odizolowana; pula genowa nowej populacji zawiera tylko allele założycieli, więc allel rzadki w populacji wyjściowej może stać się w niej częsty
- efekt wąskiego gardła
- katastrofę, np. pożar albo suszę, przeżywają nieliczne osobniki i odtwarzają populację; brakuje w niej części dawnych alleli, więc gatunek jest bardziej narażony na wyginięcie
U gepardów efekt wąskiego gardła zadziałał dwa razy: ok. 10 tys. lat temu podczas ochłodzenia klimatu i w ostatnim stuleciu, gdy zmniejszyło się ich naturalne środowisko i trwały polowania.
Choroby genetyczne w populacji i mikroewolucja
Dobór naturalny a choroby genetyczne
Allele powodujące choroby genetyczne utrzymują się w populacji mimo działania doboru naturalnego:
- allele recesywne ujawniają się tylko u homozygot recesywnych; zdrowe heterozygoty mogą przekazać je dzieciom, np. w fenyloketonurii i mukowiscydozie
- nieprawidłowe allele dominujące zwykle są eliminowane, ale pozostają, gdy objawy ujawniają się późno, po wydaniu na świat potomstwa, np. w chorobie Huntingtona
- - heterozygoty mające jeden allel warunkujący chorobę bywają lepiej przystosowane do środowiska
Przewaga heterozygot dotyczy anemii sierpowatej, dziedziczonej recesywnie. Jej allel nadaje erytrocytom wygięty kształt. U homozygot choroba ma ostry przebieg i może prowadzić do śmierci. U heterozygot zmieniona jest tylko część krwinek, więc objawów nie ma albo są łagodne. Heterozygoty są też odporniejsze na malarię, bo zarodziec malarii gorzej rozwija się w krwinkach o zmienionym kształcie. Dlatego tam, gdzie występuje malaria, allel anemii sierpowatej jest częstszy.
Mikroewolucja
Ewolucja może mieć różną skalę. Mikroewolucja to małe zmiany, które zaszły w kilku pokoleniach i doprowadziły do powstania różnic w obrębie gatunku. Wiąże się ze zmianami częstości występowania alleli w populacjach. Gdy zmiany trwają dłużej i się kumulują, może powstać nowy gatunek.
Specjacja i mechanizmy izolacji rozrodczej
to proces powstawania nowego gatunku. Zachodzi przez stopniowe gromadzenie się różnic między populacjami jednego gatunku. Różnice biorą się np. z losowych mutacji, które wprowadzają do populacji nowe allele. Allele lepiej przystosowujące do warunków środowiska utrwalają się w kolejnych pokoleniach. W końcu osobniki tych populacji nie mogą się już krzyżować i stanowią odrębne gatunki.
Gromadzeniu się różnic sprzyja brak wymiany genów między populacjami. Dlatego specjację wzmacniają , które tę wymianę uniemożliwiają. Należą do nich m.in.:
- bezpłodność mieszańców - osobniki obu populacji krzyżują się, ale mieszańce nie wydają własnego potomstwa
- odmienne zachowania godowe - osobniki nie dobierają się w pary, choć mogą żyć obok siebie
- zmiany w budowie narządów rozrodczych - uniemożliwiają krzyżowanie się, nawet gdy osobniki się spotkają
Spośród tych mechanizmów tylko przy bezpłodności mieszańców do krzyżowania dochodzi, a allele zatrzymują się na pokoleniu mieszańców. Dwa pozostałe nie dopuszczają do krzyżowania. Wykształcenie się mechanizmów izolacji najczęściej wiąże się z pojawieniem się barier geograficznych.
Specjacja z barierą geograficzną i bez niej
Rodzaje specjacji różnią się tym, co dzieli populację wyjściową na grupy.
| Rodzaj specjacji | Co dzieli populację | Przykład |
|---|---|---|
| spowodowana barierą geograficzną | przeszkoda w terenie, np. lodowiec, góra, morze | jeż zachodni i jeż wschodni |
| bez bariery geograficznej | np. przyczyny ekologiczne: inne siedliska, różne zachowania godowe, preferencje pokarmowe | nasionnica jabłkówka |
Bariera przerywa przepływ genów między grupami. Każda grupa tworzy oddzielną populację i przystosowuje się do środowiska po swojej stronie. U osobników obu populacji zachodzą losowe mutacje, a utrwalają się warianty cech korzystne w danym środowisku.
Ważne
O tym, czy powstały odrębne gatunki, świadczy stan po zniknięciu bariery: osobniki odrębnych gatunków nie krzyżują się, choć znów żyją na jednym terenie.
Bez bariery grupy żyją na wspólnym obszarze, ale osobniki różnych grup przestają się ze sobą krzyżować. Larwy nasionnicy jabłkówki, owada z Ameryki Północnej, żerowały zwykle na owocach głogu. Ok. 200 lat temu część z nich przeszła na owoce jabłoni. Owady składają jaja na owocach, na których żerowały jako larwy, i zwykle krzyżują się w obrębie swojej grupy. Może to doprowadzić do rozdzielenia się tego gatunku na dwa odrębne.
Człowiek wśród naczelnych: cechy wspólne i różnice
Grupy, do których należy człowiek, od najszerszej:
- rząd naczelne - dobrze rozwinięty zmysł wzroku, przynajmniej jedna para kończyn chwytnych, silnie rozwinięte zachowania społeczne; m.in. lemury, małpy i człowiek
- nadrodzina - zredukowany ogon, przeciwstawny kciuk, długie opiekowanie się potomstwem; gibony, orangutany, goryle, szympansy i człowiek
- rodzina - dobrze rozwinięty mózg, zdolność do używania narzędzi, złożone zachowania społeczne; wszystkie człekokształtne oprócz gibonów
- rodzaj człowiek - wyprostowana postawa ciała, dwunożny chód, dłonie zdolne do precyzyjnego chwytu
- gatunek (Homo sapiens) - zredukowane owłosienie, abstrakcyjne myślenie, posługiwanie się mową
Gibony tworzą osobną rodzinę gibonowatych. Każda węższa grupa ma też cechy grup, w których się mieści.
Cechy wspólne i różnice
Wspólne z innymi człekokształtnymi są cechy budowy: brak ogona, długie kończyny z obrotowymi stawami, chwytne dłonie z przeciwstawnym kciukiem i paznokciami oraz obuoczne widzenie i rozróżnianie barw. Wspólne są też zachowania: korzystanie z narzędzi, samoświadomość, szybkie uczenie się, komunikowanie się, wyrażanie emocji bogatą mimiką i długi okres dzieciństwa.
Po ogonie zostały u człowieka zrośnięte szczątkowe kręgi ogonowe, czyli kość guziczna.
Człowieka wyróżniają: dwunożność, wyprostowana postawa ciała, zdolność mowy, większy mózg i bardzo duże możliwości intelektualne, zredukowane owłosienie oraz większe zdolności manualne. Spośród żyjących dziś naczelnych tylko człowiek tworzy dobra kultury, ma rozbudowany system wartości i posługuje się złożonymi narzędziami.
Ważne
Cecha wspólna człowiekowi i innym człekokształtnym nie pozwala odróżnić człowieka; rozstrzyga dopiero cecha specyficzna dla człowieka.
Człowiek i szympans: budowa ciała i pokrewieństwo
Najważniejsze różnice w budowie człowieka i szympansa:
| Cecha | Człowiek | Szympans |
|---|---|---|
| mózgoczaszka | pojemniejsza | mniej pojemna |
| trzewioczaszka | spłaszczona | wysunięta |
| wały nadoczodołowe | niewydatne | wydatne |
| kręgosłup | esowaty | wygięty w łuk |
| miednica | krótka i szeroka | długa i wąska |
| kończyna górna | krótsza od dolnej | dłuższa od dolnej |
| stopa | wysklepiona, bez przeciwstawnego palucha | chwytna, z przeciwstawnym paluchem |
Pokrewieństwo z szympansami
Drzewo filogenetyczne pokazuje, jak od wspólnych przodków rozchodziły się linie rozwojowe. Każdy węzeł to ostatni wspólny przodek linii, które w nim się rozchodzą. Gatunki współczesne to końce oddzielnych linii, więc żaden z nich nie jest przodkiem drugiego.
Zapamiętaj
Im młodszy jest węzeł łączący linie dwóch gatunków, tym bliżej są one spokrewnione.
Najbliżej spokrewnione z człowiekiem są szympansy. Człowiek od nich nie pochodzi: linie człowieka i szympansów wyszły od wspólnego przodka żyjącego ok. 6 mln lat temu. Pokrewieństwo potwierdzają badania genetyczne - informacja genetyczna człowieka i szympansa różni się o ok. 1,2%.
Jak rozwiązać: pokrewieństwo na drzewie
Przykład: linie gatunków K i L rozeszły się ok. 4 mln lat temu, a linie M i N - ok. 9 mln lat temu. Wspólna linia K i L oddzieliła się od wspólnej linii M i N ok. 13 mln lat temu. Który gatunek jest najbliżej spokrewniony z M?
- znajdź węzeł, w którym linia M łączy się z linią każdego z pozostałych gatunków
- porównaj wiek tych węzłów
- wskaż gatunek albo gatunki z najmłodszym węzłem
M łączy się z N w węźle sprzed ok. 9 mln lat, a z K i z L dopiero w węźle sprzed ok. 13 mln lat. Najbliżej spokrewniony z M jest więc N. Sprawdzenie inną drogą: węzeł sprzed ok. 4 mln lat jest najmłodszy na drzewie, ale łączy tylko K z L, więc nie dotyczy M.
Antropogeneza: hominidy i przełomowe zmiany
to procesy ewolucyjne, w których wyniku powstał człowiek rozumny. Badają ją m.in. antropologia, paleontologia, archeologia i biologia molekularna. Ważne są skamieniałości - gatunków bliżej spokrewnionych z człowiekiem niż z innymi człowiekowatymi. Kolejne hominidy mają coraz bardziej wyprostowaną postawę ciała, coraz wyższy wzrost i coraz większą puszkę mózgową.
- ardipitek (ok. 5,8-4,4 mln lat temu)
- mała mózgoczaszka, chwytne paluchy u stóp; wspinał się i chodził na dwóch nogach
- australopitek (ok. 4,2-1,3 mln lat temu)
- małpie rysy twarzy; dwunożny, ale wspinał się; granica lasu i sawanny
- człowiek zręczny (ok. 2,5-1,5 mln lat temu)
- proste kamienne narzędzia i obozowiska
- człowiek wyprostowany (ok. 2-0,1 mln lat temu)
- proporcje ciała jak u człowieka współczesnego; ogniska, polowanie
- neandertalczyk (ok. 0,4-0,03 mln lat temu)
- krępe ciało przystosowane do zlodowaceń; odzież, łowiectwo, rybołówstwo i zbieractwo
- człowiek rozumny (od ok. 0,3 mln lat temu)
- smukłe ciało, duża mózgoczaszka, abstrakcyjne myślenie
Niektóre z tych form żyły w tym samym czasie. Analiza DNA wykazała, że człowiek rozumny krzyżował się z neandertalczykiem.
Przełomowe zmiany
- dwunożna postawa
- naziemny tryb życia i zasiedlenie terenów bez drzew; kończyny górne mogły przenosić pożywienie, dziecko i przedmioty; esowate wygięcie kręgosłupa
- wytwarzanie narzędzi
- najpierw obłupywane kamienie, z czasem narzędzia coraz precyzyjniejsze
- rozniecanie ognia
- różnorodniejsze pożywienie; gotowany pokarm roślinny lepiej przyswajalny i dający energię mózgowiu
- rozwój mózgowia i abstrakcyjnego myślenia
- człowiek zaczął tworzyć kulturę i złożone społeczeństwa; o rozwoju kultury świadczą m.in. malowidła naskalne i ozdoby z miejsc pochówków
W skrócie
- 01Pula genowa populacji to allele wszystkich jej osobników, a pula genowa gatunku to suma pul wszystkich jego populacji.
- 01Gatunek to izolowana pula genowa: osobniki różnych gatunków nie krzyżują się i nie wymieniają genów.
- 02Dryf genetyczny to losowe zmiany częstości alleli, najsilniejsze w małych, izolowanych populacjach; nie zwiększa przystosowania do środowiska.
- 02Efekt założyciela i efekt wąskiego gardła to przykłady dryfu: nową albo odtworzoną populację tworzy niewielka grupa, więc pula genowa jest uboższa.
- 03Allel recesywny choroby przekazują dalej zdrowe heterozygoty, a allel dominujący pozostaje, gdy objawy pojawiają się po wydaniu potomstwa.
- 03Mikroewolucja to małe zmiany częstości alleli w kilku pokoleniach, które dają różnice w obrębie gatunku, ale nie tworzą nowego gatunku.
- 04Specjacja zachodzi przez stopniowe gromadzenie się różnic między populacjami jednego gatunku, aż ich osobniki nie mogą się krzyżować.
- 04Mechanizmy izolacji rozrodczej to m.in. bezpłodność mieszańców, odmienne zachowania godowe i zmiany w budowie narządów rozrodczych.
- 05Specjacja z barierą geograficzną zaczyna się od rozdzielenia populacji przeszkodą w terenie, np. lodowcem, górą albo morzem.
- 05Specjacja bez bariery zachodzi na wspólnym obszarze, gdy populację dzielą na grupy np. inne siedliska, preferencje pokarmowe albo zachowania godowe.
- 06Spośród żyjących dziś naczelnych tylko człowiek mówi, tworzy dobra kultury, ma rozbudowany system wartości i posługuje się złożonymi narzędziami.
- 07Szympansy są najbliżej spokrewnione z człowiekiem, ale człowiek od nich nie pochodzi: obie linie wyszły od wspólnego przodka sprzed ok. 6 mln lat.
- 08Hominidy to gatunki bliżej spokrewnione z człowiekiem niż z innymi człowiekowatymi, np. ardipitek, australopitek, człowiek zręczny i neandertalczyk.
Pojęcia z fiszek
Podcast
Ładuję…
Quizy w tym zestawie
45 pytań w 5 etapach
Etap 1: Grupy osobników i ich allele
Etap 1 · 6 fiszek · 8 pytań
Etap 2: Zmiany puli genowej i choroby genetyczne
Etap 2 · 8 fiszek · 8 pytań
Etap 3: Rozdzielanie się populacji
Etap 3 · 7 fiszek · 10 pytań
Etap 4: Pokrewieństwo i porównanie budowy
Etap 4 · 9 fiszek · 9 pytań
Etap 5: Formy kopalne i przełomowe zmiany
Etap 5 · 10 fiszek · 10 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
35 fiszek uczy się 2
40 fiszek uczy się 4
40 fiszek uczy się 2
27 fiszek
40 fiszek uczy się 10
36 fiszek uczy się 8
Wyszukiwarka
Szukasz czegoś innego?
Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.
