Biologia
Dowody ewolucji i dobór naturalny - Biologia na czasie 3 (ZP)
Sprawdzony zestawZestaw obejmuje historyczne koncepcje ewolucji (lamarkizm, teoria Darwina, syntetyczna teoria ewolucji) i dowody ewolucji: bezpośrednie (obserwacje, zapis kopalny, żywe skamieniałości) i pośrednie (biogeografia, biochemia, anatomia porównawcza, embriologia), a także dywergencję, konwergencję i drzewa filogenetyczne. Druga część wyjaśnia, jak działa dobór naturalny, czym różnią się jego rodzaje oraz czym są melanizm przemysłowy, dobór krewniaczy i dobór płciowy.
Zestaw do podręcznika
Dział 4, cz. 1. Ewolucja organizmów: źródła wiedzy o ewolucji, dobór naturalny - główny mechanizm ewolucji
Biologia na czasie 3. Podręcznik. Zakres podstawowy (Nowa Era) - wszystkie rozdziały1.Ewolucja biologiczna
Proces stopniowych i nieodwracalnych zmian grup organizmów w kolejnych pokoleniach. W jego wyniku powstają nowe gatunki, zwykle lepiej przystosowane do środowiska. Ewolucja nie dotyczy pojedynczego osobnika.
2.Ewolucjonizm
Nauka badająca mechanizmy ewolucji biologicznej. Jest interdyscyplinarna, bo łączy odkrycia różnych dziedzin naukowych, m.in. geologii, paleontologii, genetyki i biologii molekularnej.
3.Lamarkizm
Koncepcja J.-B. Lamarcka, który jako pierwszy opisał mechanizmy ewolucji. Błędnie zakładał, że dziedziczeniu podlegają cechy uzyskane w życiu osobniczym, np. szyja żyraf wydłuża się w kolejnych pokoleniach, bo osobniki sięgają do wysoko rosnących liści.
4.Syntetyczna teoria ewolucji
Teoria rozwijana od XX w.: jej twórcy uzupełnili koncepcję doboru naturalnego Darwina o zmienność genetyczną, która wynika z rekombinacji i mutacji. Dziedziczeniu podlegają cechy przodków zapisane w genach, a nie cechy uzyskane przez osobnika w ciągu życia.
5.Dowody bezpośrednie ewolucji
Pochodzą z obserwacji zmian u współcześnie żyjących gatunków, także tzw. żywych skamieniałości, oraz z analizy zapisu kopalnego. Ewolucji nie widać w jednym pokoleniu, dlatego danych o jej mechanizmach dostarczają np. obserwacje szybko rozmnażających się owadów i mikroorganizmów.
6.Dowody pośrednie ewolucji
Wnioski z porównania grup organizmów pod względem występowania, budowy i funkcjonowania. Dostarczają ich m.in. biogeografia, anatomia porównawcza i embriologia. Pozwalają badać ewolucyjne pokrewieństwo organizmów.
7.Jak powstaje szczep bakterii oporny na antybiotyk?
Antybiotyk zabija bakterie nieoporne, a przeżywają nieliczne, które już wcześniej miały allele oporności, i przekazują tę cechę potomstwu. Lek nie wywołuje nowej cechy - wybiera osobniki oporne obecne w populacji (np. szczep gronkowca złocistego MRSA).
8.Paleontologia
Dziedzina nauki dostarczająca wielu informacji o ewolucji. Analiza zapisu kopalnego pozwala poznać budowę wymarłych gatunków, a dzięki datowaniu - ustalić, kiedy nastąpiły istotne zmiany, np. redukcja liczby palców w linii ewolucyjnej konia.
9.Skamieniałości
Zachowane szczątki kopalne organizmów oraz ślady ich działalności, np. skamieniałe kości, odlewy muszli czy odciski tropów zwierząt. Do zapisu kopalnego należą też całe organizmy zachowane np. w bursztynie (owady).
10.Formy pośrednie
Skamieniałości organizmów, które mają cechy charakterystyczne dla dwóch grup systematycznych. Dowodzą, że jedne grupy wywodzą się od innych, powstałych wcześniej; przykładem jest archeopteryks - ptak mający wiele cech gadów.
11.Żywe skamieniałości
Gatunki, które w prawie niezmienionej formie przetrwały wiele milionów lat, np. dziobak. Ich budowa mówi o wymarłych krewnych, a porównanie ich sekwencji genetycznych z sekwencjami krewnych pozwala wnioskować o tempie ewolucji.
12.Biogeografia
Bada różnice w rozmieszczeniu gatunków na Ziemi: występowanie endemitów oraz zmiany zasięgów organizmów w różnych epokach geologicznych, które pokazują wpływ czynników środowiska, np. zlodowaceń, na ewolucję gatunków.
13.Endemit
Gatunek charakterystyczny wyłącznie dla danego obszaru, np. australijski koala. Występowanie endemitów analizuje biogeografia, dlatego należy ono do pośrednich dowodów ewolucji.
14.Sekwencje aminokwasów i nukleotydów jako dowód ewolucji
Wspólne dla organizmów są budowa i funkcje cząsteczek oraz kod genetyczny, a sekwencje aminokwasów w białkach i nukleotydów w DNA są podobne. Im mniej różnic w sekwencjach dwóch grup, tym bliższe ich pokrewieństwo.
15.Anatomia porównawcza
Porównuje budowę organizmów i z podobieństw oraz różnic wnioskuje o ich pochodzeniu. Dowodem ewolucji jest m.in. wspólny plan budowy organizmów w obrębie tej samej grupy systematycznej.
16.Embriologia
Dostarcza dowodów ewolucji wynikających z podobieństwa wczesnych faz rozwojowych spokrewnionych organizmów; np. wczesne zarodki ryby, płaza, gada i ptaka są do siebie bardzo podobne.
17.Narządy szczątkowe
Narządy, które uległy uwstecznieniu u współcześnie żyjących organizmów. U człowieka to m.in. kość guziczna (ogonowa) - pozostałość po kręgach ogonowych - oraz zęby mądrości.
18.Cechy atawistyczne (atawizmy)
Cechy nietypowe, występujące tylko u niektórych osobników, ale charakterystyczne dla ich przodków. U człowieka to np. bardzo silne owłosienie ciała, dodatkowe brodawki sutkowe czy krótki ogon.
19.Dywergencja
Ewolucja rozbieżna: pod wpływem odmiennych warunków środowiska organizmy o wspólnym pochodzeniu znacząco się różnicują, ale ich plan budowy zachowuje cechy wspólne. Podobieństwa wynikające ze wspólnego pochodzenia nazywamy homologiami.
20.Narządy homologiczne
Narządy o wspólnym pochodzeniu i planie budowy, które mogą różnić się wyglądem, bo przystosowały się do pełnienia różnych funkcji. Powstają w wyniku dywergencji, np. kończyny przednie ssaków są zbudowane z takich samych elementów.
21.Konwergencja
Ewolucja zbieżna: niespokrewnione organizmy żyjące w podobnych środowiskach wykształcają podobne przystosowania - analogie. Dotyczą one sposobu życia i cech takich jak kształt ciała, np. podobny kształt ciała orki (ssaka) i rekina (ryby).
22.Narządy analogiczne
Narządy o różnym pochodzeniu, podobne wyglądem, bo pełnią takie same funkcje. Powstają w wyniku konwergencji, np. skrzydła ptaków (przekształcone kończyny przednie, rusztowaniem są kości) i owadów (fałdy powłoki ciała, rusztowaniem są tchawki).
23.Drzewo filogenetyczne (rodowe)
Graficzne przedstawienie rozwoju rodowego organizmów, czyli filogenezy. Podobnie jak drzewo genealogiczne obrazuje pokrewieństwo, ale grup organizmów, a nie osobników; dziś duże znaczenie w jego budowie ma porównanie sekwencji aminokwasów i nukleotydów.
24.Węzeł drzewa filogenetycznego
Miejsce rozdzielenia gałęzi; oznacza ostatniego wspólnego przodka grup, które od niego odchodzą. Pień drzewa odnosi się do wspólnego przodka wszystkich grup, a gałęzie oznaczają powstawanie nowych grup rozwojowych.
25.Jak ustalić pokrewieństwo na drzewie filogenetycznym?
Cechy wspólne grup wyznaczają węzły drzewa. Im więcej cech wspólnych mają dwie grupy, tym później się rozdzieliły i tym bliżej są spokrewnione; np. żółw i pies mają wspólne cechy: kręgosłup, czworonożność i błony płodowe.
26.Dobór naturalny
Mechanizm ewolucji (selekcja naturalna): największe szanse na przeżycie i wydanie potomstwa ma osobnik najlepiej przystosowany do warunków środowiska, więc to jego cechy przechodzą na potomstwo. Darwin uznał go za najważniejszy mechanizm ewolucji.
27.Czym dobór sztuczny różni się od naturalnego?
W doborze sztucznym o selekcji decyduje człowiek - do rozrodu wybiera osobniki o cechach dla siebie korzystnych, a proces jest zaplanowany (np. rasy psów). W naturalnym decyduje środowisko i proces nie jest zaplanowany.
28.Nadmierna rozrodczość
Osobniki zwykle mają więcej potomstwa, niż może przetrwać w środowisku, więc do okresu rozrodczego dożywają nieliczne i to one przekazują cechy potomstwu. Na przykład żaba trawna składa do 4 tys. jaj.
29.Zmienność genetyczna
Różnice między osobnikami jednego gatunku wynikające z mutacji oraz rekombinacji. Dzięki niej osobniki są różnie przystosowane, a gdy warunki się zmienią i korzystne staną się inne cechy, gatunek może przetrwać.
30.Walka o byt
Tak Darwin nazwał konkurencję organizmów o ograniczone zasoby środowiska, np. pożywienie czy schronienie - w obrębie gatunku i między gatunkami. Wygrywają osobniki z cechami dającymi przewagę, np. kamuflażem albo kolcami.
31.Cechy adaptacyjne
Cechy korzystne w danych warunkach środowiska, które utrwala dobór naturalny. Odpowiadające za nie allele mogą już występować w populacji albo powstać w wyniku mutacji; w efekcie z jednego gatunku mogą powstać nowe.
32.Zięby Darwina
Grupa kilkunastu blisko spokrewnionych gatunków ptaków z Galapagos, potomków jednego przodka jedzącego nasiona. Na wyspach było dużo rodzajów pokarmu i mało konkurentów, więc w wyniku doboru naturalnego powstały gatunki o dziobach przystosowanych do różnego pokarmu.
33.Dobór stabilizujący
Rodzaj doboru naturalnego, który utrwala w populacji pośrednią (średnią) wartość cechy, bo osobniki o wartościach skrajnych mają mniejsze szanse. Przykład: masa ciała noworodków najczęściej wynosi 3-3,5 kg.
34.Dobór kierunkowy
Rodzaj doboru naturalnego, który utrwala w populacji jedną skrajną wartość cechy, więc rozkład cechy przesuwa się w jedną stronę. Często wiąże się ze stałym nasilaniem cechy zwiększającej szanse przeżycia, np. coraz lepszy wzrok orłów.
35.Dobór różnicujący
Rodzaj doboru naturalnego, który eliminuje z populacji osobniki o średniej wartości cechy, więc przeważają osobniki o wartościach skrajnych. Np. drapieżniki uczą się rozpoznawać typowe wstężyki, więc lepiej przeżywają osobniki o nietypowym ubarwieniu muszli.
36.Melanizm przemysłowy
Zwiększenie częstości ciemnych form barwnych gatunku w zanieczyszczonym środowisku - przykład doboru naturalnego kierunkowego. U krępaka nabrzozaka w Anglii porosty zanikły, kora drzew pociemniała i utrwaliła się ciemna barwa, lepiej maskująca przed drapieżnikami.
37.Dobór krewniaczy
Szczególny przypadek doboru naturalnego oparty na zachowaniach altruistycznych: osobnik pomaga krewnym, z którymi ma wspólne geny, i zwiększa szansę przekazania tych genów, choć zmniejsza własną szansę na potomstwo. Występuje najczęściej u owadów społecznych, np. pszczół.
38.Dobór płciowy
Dobór, w którym selekcjonerem są osobniki jednej płci, najczęściej samice. Prowadzi do dymorfizmu płciowego i może utrwalać cechy utrudniające przeżycie, np. barwny ogon pawia, bo zwiększają one szansę na potomstwo.
39.Koewolucja
Wspólna ewolucja dwóch gatunków powiązanych zależnościami, np. drapieżnictwem czy mutualizmem. Przypomina wyścig zbrojeń: coraz doskonalsze sposoby łapania zdobyczy u drapieżników powodują wykształcanie się coraz doskonalszych metod ich unikania u ofiar.
Notatka
Ewolucja biologiczna, koncepcje ewolucji i źródła wiedzy o niej
to stopniowe i nieodwracalne zmiany grup organizmów zachodzące w kolejnych pokoleniach. W jej wyniku powstają nowe gatunki, zwykle lepiej przystosowane do środowiska. Ewolucja nie dotyczy pojedynczego osobnika.
Mechanizmy ewolucji bada ewolucjonizm. To nauka interdyscyplinarna: łączy odkrycia różnych dziedzin naukowych, m.in. geologii, , genetyki i biologii molekularnej.
Historyczne koncepcje ewolucji
Do XIX w. panował pogląd, że gatunki zostały stworzone jednocześnie, a ich budowa i liczba się nie zmieniają. W XIX w. odkrycia geologiczne i rozwój paleontologii pokazały, że życie na Ziemi się zmienia i jest o wiele starsze, niż sądzono.
- lamarkizm
- J.-B. Lamarck jako pierwszy opisał mechanizmy ewolucji, ale błędnie zakładał dziedziczenie cech uzyskanych w życiu osobniczym,
- teoria Darwina
- ewolucja jest możliwa dzięki zmienności organizmów, a jej głównym mechanizmem jest ,
- syntetyczna teoria ewolucji
- rozwija się od XX w. dzięki genetyce i biologii molekularnej; uzupełniła koncepcję Darwina o zmienność genetyczną.
Według syntetycznej teorii ewolucji dziedziczą się cechy przodków zapisane w genach, a nie cechy uzyskane przez osobnika w ciągu życia.
Źródła wiedzy o ewolucji
Wiedza o przebiegu ewolucji pochodzi z dwóch rodzajów dowodów. Dowodów bezpośrednich dostarczają obserwacje współcześnie żyjących gatunków i analiza zapisu kopalnego. Dowody pośrednie to wnioski z porównania występowania, budowy i funkcjonowania organizmów. Pozwalają one badać ewolucyjne pokrewieństwo organizmów.
Źródła obu rodzajów dowodów zestawia schemat.
Dowody bezpośrednie: obserwacje i zapis kopalny
Ewolucji nie widać w jednym pokoleniu, dlatego z obserwacji trudno analizować jej mechanizmy. Część danych dają obserwacje np. owadów i mikroorganizmów: szybko się rozmnażają, więc w krótkim czasie widać u nich zmiany w wielu pokoleniach.
Tak obserwuje się powstawanie szczepów bakterii opornych na antybiotyk. Nieliczne komórki mogą mieć allele oporności. Przeżywają kurację i przekazują oporność potomstwu. Lek nie tworzy oporności, tylko sprawia, że zostają bakterie, które miały ją wcześniej.
Wielu informacji o ewolucji dostarcza paleontologia. Zapis kopalny pokazuje budowę wymarłych gatunków, a datowanie - kiedy zaszły istotne zmiany ewolucyjne. Należą do niego m.in.:
- , np. skamieniałe fragmenty kości,
- odciski i odlewy,
- całe organizmy albo ich szczątki zachowane np. w lodzie czy bursztynie.
W linii ewolucyjnej konia domowego nastąpiła m.in. redukcja liczby palców. Przodek konia (Hyracotherium) żył ok. 50 mln lat temu i był wielkości psa. Jego kończyny przednie miały cztery palce, a tylne - trzy.
ok. 50 mln
lat temu żył przodek konia
4
palce w jego kończynie przedniej
3
palce w jego kończynie tylnej
to skamieniałości organizmów z cechami dwóch grup systematycznych, np. archeopteryks. Dowodzą, że jedne grupy wywodzą się od innych, powstałych wcześniej.
to gatunki, które w prawie niezmienionej formie przetrwały wiele milionów lat. Należy do nich dziobak - ssak, którego samice składają jaja i karmią młode mlekiem. Budowa i tryb życia takich gatunków mówią o wymarłych krewnych. Porównanie sekwencji genetycznych jednych i drugich pozwala m.in. wnioskować o tempie ewolucji.
Dowody pośrednie
Dowody pośrednie pochodzą z porównywania grup organizmów pod względem występowania, budowy i funkcjonowania. Dostarczają ich cztery grupy dziedzin:
- biogeografia
- bada rozmieszczenie gatunków na Ziemi: występowanie endemitów i zmiany zasięgów organizmów w różnych epokach geologicznych,
- biochemia, genetyka i biologia molekularna
- wskazują m.in. wspólną budowę i funkcje cząsteczek, wspólny kod genetyczny oraz podobne sekwencje aminokwasów w białkach i nukleotydów w DNA,
- anatomia porównawcza
- porównuje budowę organizmów; jej dowody to m.in. wspólny plan budowy w obrębie grupy systematycznej, i analogiczne, i ,
- embriologia
- wskazuje podobieństwo wczesnych faz rozwojowych spokrewnionych organizmów, np. zarodków kręgowców.
Endemit to gatunek charakterystyczny wyłącznie dla danego obszaru, np. australijski koala. Zmiany zasięgów pomagają z kolei wyjaśnić wpływ czynników środowiska, np. zlodowaceń, na ewolucję gatunków.
Podobieństwo sekwencji ocenia się, licząc różnice w tym samym białku albo odcinku DNA u różnych grup organizmów. Im mniej różnic w sekwencjach dwóch grup, tym bliższe ich pokrewieństwo.
Narządy szczątkowe i cechy atawistyczne łatwo pomylić. Narządy szczątkowe to narządy, które uległy uwstecznieniu u współcześnie żyjących organizmów. U człowieka to m.in. kość guziczna (ogonowa), czyli pozostałość kręgów ogonowych, oraz zęby mądrości. Cechy atawistyczne są nietypowe: występują tylko u niektórych osobników, ale były charakterystyczne dla ich przodków. U człowieka to np. bardzo silne owłosienie ciała albo zbyt mocno rozwinięte kły.
Dywergencja i konwergencja
Głównym czynnikiem powodującym ewolucję są warunki środowiska, w których żyje dana grupa organizmów. Pod ich wpływem dochodzi do albo . Procesy te różnią się pochodzeniem organizmów i tym, czy organizmy przystosowują się do warunków odmiennych, czy podobnych.
| Proces | Pochodzenie grup | Warunki lub funkcje | Co powstaje |
|---|---|---|---|
| dywergencja (ewolucja rozbieżna) | wspólne | odmienne | homologie, np. narządy homologiczne - ten sam plan budowy |
| konwergencja (ewolucja zbieżna) | różne | podobne | analogie, np. narządy analogiczne - podobny wygląd, różne pochodzenie |
Ważne
O homologii decyduje wspólne pochodzenie i plan budowy, a nie wygląd: narządy homologiczne mogą różnić się wyglądem, gdy pełnią różne funkcje.
Narządami homologicznymi są kończyny przednie ssaków. Składają się z takich samych elementów niezależnie od tego, do jakich funkcji się przystosowały. Tak zbudowane są m.in. kończyna konia, skrzydło nietoperza, płetwa morświna i kończyna górna człowieka.
Analogie dotyczą sposobu życia oraz cech takich jak kształt ciała czy wygląd narządów. odpowiadają sobie wyglądem, ale różnią się pochodzeniem i budową. Przykładem są skrzydła ptaków i owadów: u ptaków to przekształcone kończyny przednie, a u owadów - fałdy powłoki ciała. Rusztowaniem skrzydeł ptaków są kości, a skrzydeł owadów - tchawki. Podobny kształt ciała orki (ssaka) i rekina (ryby) to również analogia, a płetwy tych zwierząt są narządami analogicznymi.
Drzewo filogenetyczne
Rozwój rodowy organizmów to filogeneza. Jej przebieg ustala się na podstawie dowodów ewolucji i przedstawia jako (rodowe). Podobnie jak drzewo genealogiczne, obrazuje ono pokrewieństwo, ale grup organizmów, a nie osobników.
Dawniej drzewa budowano na podstawie podobieństw w budowie, biorąc pod uwagę głównie cechy pojawiające się po raz pierwszy w danej grupie. Obecnie duże znaczenie ma analiza sekwencji aminokwasów w białkach i nukleotydów w DNA. Takie drzewo zbudowano np. na podstawie budowy cytochromu c - białka uczestniczącego w oddychaniu tlenowym.
Elementy drzewa:
- pień
- wspólny przodek wszystkich grup przedstawionych na drzewie
- gałęzie
- powstawanie nowych grup rozwojowych
- węzły
- miejsca rozdzielenia gałęzi, czyli ostatni wspólni przodkowie grup, które od nich odchodzą.
Ważne
Każda grupa organizmów tworzy osobną gałąź, a cechy wspólne wyznaczają węzły: im więcej cech wspólnych mają dwie grupy, tym później się rozdzieliły.
Jak zbudować drzewo z tabeli cech - przykład dla rekina, kury, królika i konia:
- wypisz cechy grup: kręgosłup mają wszystkie cztery, błony płodowe w rozwoju zarodkowym - kura, królik i koń, a młode mlekiem karmią królik i koń,
- pierwszy węzeł (kręgosłup) łączy wszystkie grupy, a od pnia najwcześniej oddziela się rekin, który ma z resztą najmniej cech wspólnych,
- drugi węzeł (błony płodowe) oddziela kurę od pary królik - koń,
- trzeci węzeł (karmienie młodych mlekiem) łączy królika i konia - to najbliżej spokrewniona para,
- sprawdzenie drugą drogą: królik i koń mają 3 cechy wspólne, kura i koń - 2, a rekin i koń - 1.
Dobór naturalny i warunki jego działania
W XIX w. Karol Darwin, angielski przyrodnik, zbadał m.in. wyspy Galapagos i sformułował teorię ewolucji. Za najważniejszy mechanizm ewolucji uznał dobór naturalny (selekcję naturalną).
Dobór naturalny polega na tym, że największe szanse na przeżycie i wydanie potomstwa ma osobnik najlepiej przystosowany do warunków środowiska. Opisując go, Darwin inspirował się doborem sztucznym, stosowanym w hodowli zwierząt i uprawie roślin.
W doborze sztucznym o selekcji decyduje człowiek, który do rozrodu wybiera osobniki o cechach dla siebie korzystnych. Ten proces jest zaplanowany. W doborze naturalnym o selekcji decyduje środowisko, a proces nie jest zaplanowany.
Według Darwina dobór naturalny może zachodzić, ponieważ:
- osobniki cechuje - mają zwykle więcej potomstwa, niż może przetrwać w środowisku,
- między osobnikami jednego gatunku występuje zmienność; w ewolucji znaczenie ma , wynikająca z mutacji i rekombinacji,
- osobniki konkurują ze sobą o ograniczone zasoby środowiska, np. pożywienie czy schronienie.
Tę konkurencję Darwin nazwał walką o byt. Toczy się ona w obrębie jednego gatunku i pomiędzy gatunkami. Wygrywają ją osobniki, których cechy dają przewagę, np. szybkość drapieżnika albo kamuflaż ofiary. Takie osobniki częściej przeżywają i przekazują swoje geny potomstwu. W ten sposób w populacji utrwalają się cechy korzystne w danych warunkach.
Zależność warunków i skutków doboru pokazuje schemat.
Cechy adaptacyjne, powstawanie nowych gatunków i melanizm przemysłowy
Dobór naturalny prowadzi do utrwalenia cech adaptacyjnych, czyli cech korzystnych w danych warunkach środowiska.
Zapamiętaj
Allele odpowiadające za mogą już występować w populacji albo powstać w wyniku mutacji, a dobór utrwala cechy korzystne w danych warunkach.
Zmienność genetyczna sprawia, że osobniki są w różny sposób przystosowane do środowiska. Gdy warunki się zmienią, korzystne mogą stać się inne cechy. Dzięki zmienności genetycznej gatunek może wtedy przetrwać. W efekcie działania doboru z jednego wyjściowego gatunku mogą powstawać nowe gatunki.
Przykładem są - grupa kilkunastu blisko spokrewnionych gatunków ptaków z wysp Galapagos. Ich wspólny przodek pochodził z Ameryki Południowej i żywił się nasionami. Na wyspach było dużo rodzajów pokarmu i niewiele gatunków ptaków, z którymi zięby musiały konkurować. Potomkowie przystosowywali się do zdobywania różnego pokarmu, więc powstały gatunki o różnych kształtach dziobów. Darwinka wielkodzioba ma masywny dziób do nasion o twardych łupinach, a kłowacz kaktusowy wydobywa larwy spod kory cierniem kaktusa trzymanym w dziobie.
Działanie doboru naturalnego zaobserwowano u ćmy krępaka nabrzozaka, która ma formę jasną i ciemną. Opisano u niej , czyli wzrost częstości ciemnych form gatunku w zanieczyszczonym środowisku. W Anglii najpierw przeważała forma jasna, niewidoczna na korze z jasnymi porostami. Na przełomie XIX i XX w. zanieczyszczenia zniszczyły porosty, a kora pociemniała. Utrwaliła się wtedy ciemna barwa, lepiej maskująca przed drapieżnikami. Gdy powietrze stało się czystsze, znowu zaczęły przeważać formy jasne.
Rodzaje doboru naturalnego i koewolucja
Bez doboru naturalnego cecha ma w populacji rozkład normalny z przewagą wartości pośredniej. Trzy główne rodzaje doboru zmieniają ten rozkład:
| Rodzaj doboru | Co utrwala albo eliminuje | Rozkład cechy po doborze |
|---|---|---|
| dobór stabilizujący | utrwala wartość pośrednią (średnią) | węższy, szczyt pośrodku |
| dobór kierunkowy | utrwala jedną skrajną wartość | przesunięty w jedną stronę |
| dobór różnicujący | eliminuje osobniki o średniej wartości | dwa szczyty przy wartościach skrajnych |
Mniejsze szanse mają osobniki o obu skrajnych wartościach cechy (stabilizujący), o średniej (różnicujący) albo wszystkie poza jedną skrajną (kierunkowy). często wiąże się ze stałym nasilaniem się cechy zwiększającej szanse na przeżycie; jego przykład to melanizm przemysłowy.
i to szczególne przypadki doboru naturalnego. W doborze krewniaczym osobnik altruistycznie pomaga krewnym, z którymi ma wspólne geny, choć zmniejsza własną szansę na potomstwo. Występuje najczęściej u owadów społecznych.
W doborze płciowym selekcjonerem są osobniki jednej płci, najczęściej samice. Samce rywalizują, walcząc albo prezentując atuty, np. śpiew czy zachowania godowe. Prowadzi to do dymorfizmu płciowego, czyli różnic w wyglądzie samców i samic. Niekiedy utrwalają się cechy kosztowne dla osobnika, np. zwiększające ryzyko złapania przez drapieżniki.
to wspólna ewolucja dwóch gatunków powiązanych np. drapieżnictwem, pasożytnictwem czy mutualizmem. Może zacieśniać zależności mutualistyczne, np. storczyków o długiej ostrodze z nektarem i zapylających je ciem o długich ssawkach. Gdy roślinę zapyla tylko jeden gatunek owada, wyginięcie jednego gatunku oznacza wymarcie drugiego.
W skrócie
- 01Ewolucja to stopniowe i nieodwracalne zmiany grup organizmów w kolejnych pokoleniach, a nie zmiany pojedynczego osobnika.
- 01Lamarck błędnie przyjął dziedziczenie cech nabytych w życiu, Darwin uznał za główny mechanizm dobór naturalny, a teoria syntetyczna dodała zmienność genetyczną.
- 02Obserwacje dają dane o mechanizmach ewolucji głównie u organizmów szybko się rozmnażających, np. owadów i bakterii.
- 02Zapis kopalny obejmuje skamieniałości, odciski, odlewy i całe organizmy zachowane np. w lodzie; formy pośrednie łączą cechy dwóch grup.
- 03Dowodów pośrednich dostarczają biogeografia, biochemia z biologią molekularną i genetyką, anatomia porównawcza oraz embriologia.
- 03Narząd szczątkowy jest uwstecznionym narządem współczesnego organizmu, a cecha atawistyczna to cecha przodków pojawiająca się tylko u niektórych osobników.
- 04Dywergencja różnicuje organizmy o wspólnym pochodzeniu i daje narządy homologiczne o tym samym planie budowy.
- 04Konwergencja upodabnia organizmy o różnym pochodzeniu żyjące w podobnych warunkach i daje narządy analogiczne, podobne wyglądem.
- 05Drzewo filogenetyczne przedstawia filogenezę, czyli rozwój rodowy grup organizmów, a nie pokrewieństwo osobników.
- 05Pień to wspólny przodek wszystkich grup, gałęzie to nowe grupy, a węzły to ostatni wspólni przodkowie grup, które się od nich rozchodzą.
- 06Dobór naturalny może działać, bo osobniki mają nadmiar potomstwa, różnią się genetycznie i konkurują o ograniczone zasoby.
- 06W doborze naturalnym selekcji dokonuje środowisko bez planu, a w doborze sztucznym - człowiek według swojego planu.
- 07Cechy adaptacyjne to cechy korzystne w danych warunkach środowiska, które utrwala dobór naturalny.
- 07Melanizm przemysłowy to wzrost częstości ciemnych form gatunku w zanieczyszczonym środowisku, np. u krępaka nabrzozaka.
- 08Dobór stabilizujący utrwala średnią wartość cechy, kierunkowy - jedną skrajną, a różnicujący eliminuje osobniki o średniej wartości cechy.
- 08Dobór krewniaczy i płciowy to szczególne przypadki doboru naturalnego.
Pojęcia z fiszek
Podcast
Ładuję…
Karty pracy
Ćwiczenia do wydruku na ten temat
Ewolucja - dobór naturalny, specjacja i dowody ewolucjiSzkoła średnia, klasa 3
Otwórz kartę pracyQuizy w tym zestawie
35 pytań w 4 etapach
Etap 1: Zmiany grup organizmów
Etap 1 · 11 fiszek · 9 pytań
Etap 2: Porównujemy organizmy
Etap 2 · 9 fiszek · 8 pytań
Etap 3: Podobieństwa i pokrewieństwo
Etap 3 · 7 fiszek · 8 pytań
Etap 4: Jak działa dobór naturalny
Etap 4 · 12 fiszek · 10 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
35 fiszek uczy się 2
40 fiszek uczy się 4
40 fiszek uczy się 2
27 fiszek
40 fiszek uczy się 10
36 fiszek uczy się 8
Wyszukiwarka
Szukasz czegoś innego?
Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.
