Biologia
Klonowanie i komórki macierzyste - Biologia na czasie 3 (ZP)
Sprawdzony zestawZestaw o klonowaniu organizmów i komórkach macierzystych: naturalne sposoby klonowania, klonowanie roślin, klonowanie zwierząt metodą transplantacji jąder komórkowych i owca Dolly. Uczysz się też, czym są komórki macierzyste, skąd się je pozyskuje i do czego wykorzystuje się je w medycynie.
Zestaw do podręcznika
Dział 3, cz. 3. Biotechnologia: klonowanie organizmów, komórki macierzyste
Biologia na czasie 3. Podręcznik. Zakres podstawowy (Nowa Era) - wszystkie rozdziały1.Klonowanie
Uzyskiwanie genetycznych kopii organizmów, pojedynczych komórek lub cząsteczek DNA. Może zachodzić w przyrodzie naturalnie albo być procesem sztucznym, przeprowadzanym przez człowieka.
2.Klon
Genetyczna kopia organizmu, czyli osobnik o takiej samej informacji genetycznej jak organizm, od którego pochodzi. Klonem jest np. owca Dolly - kopia owcy, od której pobrano jądro komórkowe.
3.Klonowanie u organizmów jednokomórkowych
Zachodzi za każdym razem, gdy podczas podziału komórki jej materiał genetyczny zostaje dokładnie skopiowany. Komórki potomne mają wtedy taką samą informację genetyczną jak komórka, z której powstały.
4.Naturalne klonowanie roślin
U roślin klony powstają naturalnie podczas rozmnażania bezpłciowego, np. przez rozłogi czy kłącza. Tak zwykle uzyskuje się też jednobarwne tulipany - każdy osobnik jest klonem rośliny macierzystej.
5.Fragmentacja ciała
Naturalny sposób klonowania u niektórych zwierząt bezkręgowych, np. dżdżownicy czy rozgwiazdy. Z oderwanego fragmentu ciała odtwarza się cały organizm o takiej samej informacji genetycznej.
6.Bliźnięta jednojajowe
Powstają, gdy zarodek ssaka na wczesnym etapie rozwoju podzieli się na dwie odrębne części i z każdej rozwinie się płód. Mają taką samą informację genetyczną, więc są swoimi klonami.
7.Od czego zależy sposób sztucznego klonowania?
Od rodzaju organizmu. Rośliny klonuje się z fragmentów tkanek na podłożu z hormonami, a zwierzęta - przez rozdzielanie komórek zarodka albo transplantację jąder komórkowych.
8.Dlaczego klonowanie roślin jest stosunkowo proste?
Rośliny mają zdolność do rozmnażania wegetatywnego, dlatego z fragmentów ich tkanek można odtworzyć cały organizm. Jego materiał genetyczny jest identyczny z materiałem genetycznym rośliny macierzystej.
9.Hormony roślinne w klonowaniu roślin
Podłoże do klonowania zawiera hormony roślinne, które pobudzają komórki pobranych fragmentów tkanek do wykształcenia tkanki twórczej. Ta tkanka może przekształcać się w różne typy tkanek, więc odtwarza się z niej cała roślina.
10.Przebieg klonowania roślin
Z rośliny macierzystej pobiera się fragmenty tkanek i umieszcza na pożywce, na której rozwija się tkanka twórcza. Wyrastają z niej małe sadzonki, a z nich po posadzeniu w glebie - młode rośliny, klony rośliny macierzystej.
11.Zastosowanie klonowania roślin
Klonowanie roślin wykorzystuje się głównie w rolnictwie i ogrodnictwie, a także w badaniach naukowych. Pozwala uzyskać wiele roślin o takiej samej informacji genetycznej jak cenna roślina macierzysta.
12.Dlaczego klonowanie zwierząt jest trudne?
Zróżnicowane komórki zwierzęce często nie mają zdolności do podziałów, a nawet jeśli ją zachowują, nie tworzą w hodowli tkanek nowego organizmu. Dlatego klonowanie kręgowców jest znacznie trudniejsze niż klonowanie roślin.
13.Rozdzielanie komórek zarodka
Pierwsza metoda klonowania zwierząt: z jednego zarodka uzyskiwano wiele osobników identycznych pod względem genetycznym. Tą metodą nie można było jednak klonować dorosłych zwierząt.
14.Transplantacja jąder komórkowych
Metoda klonowania zwierząt, także dorosłych ssaków, nazywana też transferem jądra komórkowego. Jądro z komórki ciała klonowanego osobnika wszczepia się do komórki jajowej samicy tego samego gatunku, z której usunięto jądro.
15.Etapy klonowania metodą transplantacji jąder
Jądro komórki klonowanego osobnika wszczepia się do komórki jajowej bez jądra, którą impuls elektryczny pobudza do podziałów. Powstały zarodek wprowadza się do macicy matki zastępczej, która rodzi klon.
16.Czyim klonem jest zwierzę po transplantacji jądra?
Klonem genetycznym dawcy jądra komórkowego, bo to jądro zawiera jego materiał genetyczny. Samica, od której pobrano komórkę jajową, i matka zastępcza, która donosiła zarodek, nie przekazują mu informacji z jądra.
17.Owca Dolly
Pierwszy klon dorosłego ssaka, uzyskany w 1996 r. metodą transplantacji jąder komórkowych. Nie była pierwszym zwierzęciem sklonowanym tą metodą - w 1958 r. sklonowano tak kijankę żaby Xenopus.
18.Znaczenie klonowania zwierząt
Metody klonowania zwierząt dają nadzieję m.in. na zachowanie przy życiu gatunków zagrożonych wyginięciem. Przykładem jest koń Przewalskiego, sklonowany metodą transplantacji jąder komórkowych w 2020 r.
19.Klonowanie wymarłych gatunków
Potrzebny jest kompletny materiał genetyczny osobnika, komórka jajowa od blisko spokrewnionego gatunku i matka zastępcza. Dlatego nie da się sklonować dinozaurów, a przy mamutach mogłyby pomóc słonie.
20.Komórki macierzyste
Komórki, które mogą się dzielić i różnicować w inne typy komórek. Ze względu na pochodzenie wyróżnia się zarodkowe komórki macierzyste i komórki macierzyste pochodzące od osób dorosłych.
21.Zarodkowe komórki macierzyste
Mogą się różnicować we wszystkie typy komórek. Wykorzystywanie zarodkowych komórek macierzystych człowieka jest jednak zabronione, ponieważ wiąże się m.in. z uszkodzeniem zarodka.
22.Komórki macierzyste od dorosłych
Pobiera się je np. ze szpiku kostnego czy skóry i to one są wykorzystywane w praktyce. Możliwości ich specjalizacji są ograniczone do kilku typów lub jednego typu komórek.
23.Zastosowanie komórek macierzystych w medycynie
Komórki macierzyste wykorzystuje się m.in. do leczenia białaczek (komórki macierzyste szpiku kostnego) oraz do przeszczepów skóry, np. po rozległych poparzeniach (komórki macierzyste skóry).
24.Jak wyodrębnia się komórki macierzyste z tkanki?
Pobrany fragment tkanki traktuje się enzymem usuwającym połączenia między komórkami, np. kolagenazą. Powstałą mieszaninę komórek się wiruje: różne rodzaje komórek tworzą oddzielne warstwy, z których wyodrębnia się komórki macierzyste.
25.Hodowla komórek macierzystych
Wyodrębnione komórki macierzyste hoduje się na specjalnym podłożu, w pojemnikach przypominających butelkę. Znajduje się w nich pożywka zawierająca m.in. substancje odżywcze.
Notatka
Klonowanie i klony
Kopia genetyczna ma taką samą informację genetyczną jak to, od czego pochodzi. Kopiować można całe organizmy, pojedyncze komórki i cząsteczki DNA. Uzyskiwanie takich kopii to , a genetyczna kopia organizmu to klon.
Klon powstaje tylko wtedy, gdy materiał genetyczny zostaje dokładnie skopiowany. Potomek powstały z połączenia gamet nie jest więc klonem żadnego z rodziców.
Klonowanie może zachodzić w przyrodzie naturalnie albo być procesem sztucznym, przeprowadzanym przez człowieka. Człowiek klonuje organizmy, aby uzyskać wiele osobników o takiej samej informacji genetycznej.
Naturalnie klony powstają przy podziale komórki organizmu jednokomórkowego i przy rozmnażaniu bezpłciowym roślin. Powstają też przy fragmentacji ciała bezkręgowców i przy podziale wczesnego zarodka ssaka. Sposób sztucznego klonowania zależy od rodzaju organizmu. Rośliny klonuje się z fragmentów tkanek na podłożu z hormonami. Zwierzęta klonuje się przez albo transplantację jąder komórkowych.
Naturalne sposoby klonowania
W przyrodzie klony powstają bez udziału człowieka. W każdym z tych sposobów nowy organizm albo nowa komórka dostaje kopię materiału genetycznego jednego organizmu wyjściowego.
- organizmy jednokomórkowe - klonowanie zachodzi przy każdym podziale komórki, w którym jej materiał genetyczny zostaje dokładnie skopiowany
- rośliny - klony powstają podczas rozmnażania bezpłciowego, np. przez rozłogi czy kłącza; tak zwykle uzyskuje się też jednobarwne tulipany
- niektóre zwierzęta bezkręgowe, np. dżdżownica czy rozgwiazda - z oderwanego fragmentu ciała może odtworzyć się cały organizm ()
- ssaki - zarodek na wczesnym etapie rozwoju może podzielić się na dwie odrębne części, a z każdej rozwija się płód
Ważne
Komórki powstałe przez podziały z dokładnym kopiowaniem materiału genetycznego są klonami komórki, od której pochodzą.
Z podziału zarodka powstają . Mają taką samą informację genetyczną, dlatego są swoimi klonami. Zarodek powstał jednak z zapłodnienia, więc bliźnięta nie są klonami rodziców.
Sztuczne klonowanie roślin
Klonowanie roślin jest stosunkowo proste dzięki ich zdolności do rozmnażania wegetatywnego. Z fragmentów tkanek rośliny da się odtworzyć cały organizm.
Kluczową rolę mają hormony roślinne zawarte w specjalnym podłożu. Pobudzają one komórki pobranych fragmentów do wykształcenia tkanki twórczej. Tkanka twórcza może przekształcać się w różne typy tkanek, dlatego wyrasta z niej cała roślina.
Z rośliny macierzystej pobiera się fragmenty tkanek i umieszcza je na pożywce. Na pożywce rozwija się tkanka twórcza, a z niej wyrastają małe sadzonki. Sadzonki posadzone w glebie wyrastają na młode rośliny. Ich materiał genetyczny jest identyczny z materiałem genetycznym rośliny macierzystej.
Rośliny klonuje się przede wszystkim w rolnictwie i ogrodnictwie, a także w badaniach naukowych. Metoda pozwala uzyskać wiele roślin o takiej samej informacji genetycznej jak cenna roślina macierzysta.
Klonowanie zwierząt i owca Dolly
Klonowanie zwierząt, zwłaszcza kręgowców, jest znacznie trudniejsze niż klonowanie mikroorganizmów i roślin. Przyczyna leży w komórkach. Zróżnicowane komórki zwierzęce często nie mają zdolności do podziałów. Te, które ją zachowują, nie tworzą w hodowli tkanek nowego organizmu.
Dwie metody sztucznego klonowania zwierząt różnią się tym, skąd pochodzi informacja genetyczna klonu.
| Metoda | Źródło informacji genetycznej klonu | Klon dorosłego zwierzęcia |
|---|---|---|
| rozdzielanie komórek zarodka | jeden zarodek | niemożliwy |
| transplantacja jąder komórkowych | jądro komórki ciała klonowanego osobnika | możliwy |
Pierwsze klony zwierząt uzyskiwano przez rozdzielanie komórek zarodka. Z jednego zarodka powstawało wtedy wiele osobników identycznych genetycznie.
W drugiej połowie XX w. opracowano transplantację jąder komórkowych, nazywaną też transferem jądra komórkowego. Dzięki niej w 1996 r. urodziła się owca Dolly - pierwszy klon dorosłego ssaka. Tą metodą sklonowano też m.in. kijankę żaby Xenopus (1958), mysz domową (1997), kota (2001), psa (2005) i konia Przewalskiego (2020). Koń Przewalskiego to gatunek zagrożony wyginięciem. Metodę stosuje się do klonowania ssaków także współcześnie.
1958
klon kijanki żaby
1996
owca Dolly, pierwszy klon dorosłego ssaka
2020
klon konia Przewalskiego
Transplantacja jąder komórkowych i znaczenie klonowania
Od klonowanego osobnika pobiera się komórkę ciała i izoluje z niej jądro komórkowe. Od samicy tego samego gatunku pobiera się komórkę jajową i usuwa z niej jądro. Jądro dawcy wszczepia się do takiej „pustej” komórki jajowej.
Impuls elektryczny pobudza tę komórkę do podziałów i powstaje zarodek. Zarodek wprowadza się do macicy matki zastępczej, która rodzi klon.
Zapamiętaj
Jądro komórkowe do transplantacji pobiera się z komórki ciała klonowanego osobnika.
W metodzie biorą udział trzy osobniki, a każdy ma inną rolę.
| Osobnik | Co daje | Czy klon ma jego informację z jądra |
|---|---|---|
| dawca jądra komórkowego | jądro z komórki ciała | tak |
| dawczyni komórki jajowej | komórkę jajową bez jądra | nie |
| matka zastępcza | macicę, w której rozwija się zarodek | nie |
Jak ustalić, czyim klonem jest zwierzę: znajdź osobnika, od którego pochodzi jądro komórkowe. Przykład: jądro z komórki ciała ogiera wszczepiono do pozbawionej jądra komórki jajowej jednej klaczy, a zarodek donosiła druga klacz. Źrebię jest klonem ogiera, więc też jest samcem.
Metody klonowania zwierząt dają nadzieję m.in. na zachowanie przy życiu gatunków zagrożonych wyginięciem.
Ważne
Sztuczne klonowanie zwiększa liczbę osobników, ale nie tworzy nowej informacji genetycznej: każdy klon ma informację genetyczną osobnika, od którego pochodzi.
Do sklonowania wymarłego gatunku potrzebne są jego kompletny materiał genetyczny, komórka jajowa od blisko spokrewnionego gatunku i matka zastępcza. Obecnie nie da się sklonować dinozaurów, bo nie ma żyjących gatunków blisko z nimi spokrewnionych.
Komórki macierzyste
mają dwie zdolności naraz: mogą się dzielić i różnicować w inne typy komórek. Ze względu na pochodzenie wyróżnia się dwa ich rodzaje.
mogą się różnicować we wszystkie typy komórek. Wykorzystywanie zarodkowych komórek macierzystych człowieka jest jednak zabronione, ponieważ wiąże się m.in. z uszkodzeniem zarodka.
Dlatego w praktyce wykorzystuje się komórki macierzyste od osób dorosłych, pobierane np. ze szpiku kostnego czy skóry. Możliwości ich specjalizacji są ograniczone do kilku typów lub jednego typu komórek.
W medycynie komórki macierzyste wykorzystuje się m.in. tak:
- szpik kostny
- jego komórki macierzyste służą do leczenia chorób, np. białaczek
- skóra
- jej komórki macierzyste służą do przeszczepów skóry, np. po rozległych poparzeniach
Pozyskiwanie i hodowla komórek macierzystych
Komórki macierzyste wyodrębnia się z fragmentu tkanki pobranego od pacjenta. W tkance komórki są ze sobą połączone, dlatego najpierw trzeba je od siebie oddzielić.
Tkankę poddaje się działaniu enzymu usuwającego połączenia między komórkami, np. kolagenazy. Powstaje mieszanina komórek.
Mieszaninę się wiruje. Różne rodzaje komórek tworzą wtedy oddzielne warstwy, z których wyodrębnia się komórki macierzyste.
Wyodrębnione komórki hoduje się na specjalnym podłożu. Służą do tego pojemniki przypominające butelkę, z pożywką zawierającą m.in. substancje odżywcze.
W skrócie
- 01Klon ma taką samą informację genetyczną jak organizm, od którego pochodzi; klonować można organizmy, komórki i cząsteczki DNA.
- 01Klonowanie zachodzi naturalnie albo sztucznie, a sposób sztucznego klonowania zależy od rodzaju organizmu.
- 02Naturalnie klony powstają przy podziale komórki z dokładnym kopiowaniem materiału genetycznego, przy rozmnażaniu bezpłciowym roślin i przy fragmentacji ciała niektórych bezkręgowców.
- 02Bliźnięta jednojajowe powstają z jednego zarodka podzielonego na dwie części, więc są swoimi klonami.
- 03Rośliny klonuje się z fragmentów tkanek na podłożu z hormonami roślinnymi, które pobudzają komórki do wykształcenia tkanki twórczej.
- 03Z tkanki twórczej wyrastają sadzonki, a z nich młode rośliny - klony rośliny macierzystej.
- 04Klonowanie zwierząt jest trudne, bo zróżnicowane komórki zwierzęce często się nie dzielą, a dzielące się nie tworzą w hodowli nowego organizmu.
- 04Rozdzielanie komórek zarodka daje wiele identycznych genetycznie osobników z jednego zarodka, a od 1996 r. (owca Dolly) da się sklonować też dorosłego ssaka.
- 05Jądro komórki ciała dawcy wszczepia się do komórki jajowej bez jądra, impuls elektryczny pobudza ją do podziałów, a zarodek rozwija się w macicy matki zastępczej.
- 05Urodzony organizm jest klonem genetycznym dawcy jądra komórkowego, a klonowanie może pomóc w zachowaniu gatunków zagrożonych wyginięciem.
- 06Komórki macierzyste dzielą się i różnicują w inne typy komórek; zarodkowe mogą dać wszystkie typy komórek, a pochodzące od osób dorosłych - kilka typów lub jeden.
- 06W praktyce używa się komórek macierzystych od osób dorosłych, m.in. szpiku kostnego do leczenia białaczek i skóry do przeszczepów skóry.
- 07Komórki macierzyste uzyskuje się z tkanki: enzym, np. kolagenaza, usuwa połączenia między komórkami, a wirowanie rozdziela komórki na warstwy.
- 07Wyodrębnione komórki macierzyste hoduje się w pojemnikach z pożywką zawierającą m.in. substancje odżywcze.
Pojęcia z fiszek
Podcast
Ładuję…
Quizy w tym zestawie
24 pytań w 3 etapach
Etap 1: Klony w przyrodzie i uprawie
Etap 1 · 11 fiszek · 8 pytań
Etap 2: Klonowanie zwierząt
Etap 2 · 7 fiszek · 8 pytań
Etap 3: Komórki macierzyste i powtórka klonowania
Etap 3 · 7 fiszek · 8 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
35 fiszek uczy się 2
40 fiszek uczy się 4
40 fiszek uczy się 2
27 fiszek
40 fiszek uczy się 10
36 fiszek uczy się 8
Wyszukiwarka
Szukasz czegoś innego?
Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.
