Ilustracja do zestawu: Zmienność, mutacje i choroby genetyczne - Biologia na czasie 3 (ZP)

Biologia

Zmienność, mutacje i choroby genetyczne - Biologia na czasie 3 (ZP)

Sprawdzony zestaw
Szkoła średnia
40 fiszek44 pytań w 5 etapachnotatka

Zestaw o zmienności organizmów: środowiskowej i genetycznej, rekombinacji, mutacjach genowych i chromosomowych, czynnikach mutagennych i transformacji nowotworowej oraz o chorobach i aberracjach genetycznych człowieka. Nauczysz się ustalać skutek mutacji na sekwencji DNA, liczyć prawdopodobieństwo choroby u dziecka i odczytywać sposób dziedziczenia z rodowodu.

Zestaw do podręcznika

Dział 2, cz. 4. Genetyka klasyczna: zmienność organizmów, mutacje, choroby i zaburzenia genetyczne człowieka

Biologia na czasie 3. Podręcznik. Zakres podstawowy (Nowa Era) - wszystkie rozdziały

1.Zmienność organizmów

Występowanie różnic między osobnikami jednego gatunku. Wynikają one z różnic genotypów oraz z czynników środowiska - np. bliźnięta jednojajowe mają ten sam genotyp, a różnią się przez odmienny styl życia.

2.Zmienność środowiskowa

Zróżnicowanie fenotypów osobników, które mają ten sam genotyp. Wynika z przystosowania do warunków środowiska, np. ilości światła, pokarmu czy temperatury. Cechy powstałe pod wpływem środowiska nie są dziedziczne.

3.Zmienność genetyczna

Zróżnicowanie genotypów osobników jednego gatunku. Jest dziedziczna, bo potomstwo otrzymuje informację genetyczną zapisaną w genach rodziców. Dzielimy ją na rekombinacyjną i mutacyjną.

4.Zmienność ciągła a zmienność nieciągła

Zmienność ciągła dotyczy cech ilościowych o wielu wartościach pośrednich, np. wzrostu, i zależy najczęściej od genów kumulatywnych. Zmienność nieciągła dotyczy cech jakościowych o wyraźnie różnych fenotypach, np. grup krwi AB0, i zależy zwykle od jednego genu.

5.Rekombinacja

Proces prowadzący do nowych kombinacji istniejących alleli w genotypach - nie tworzy nowych genów ani alleli. Wpływają na nią m.in. losowy dobór osobników rodzicielskich i losowe łączenie się gamet podczas zapłodnienia.

6.Jak mejoza zwiększa różnorodność gamet?

Chromosomy z różnych par trafiają do gamet niezależnie od siebie (niezależna segregacja), a chromosomy homologiczne wymieniają się odcinkami. Dzięki temu gamety mają różne układy alleli.

7.Mutacja

Nagła, trwała zmiana w materiale genetycznym. Mutacja w komórkach somatycznych (np. skóry) nie przechodzi na potomstwo, a mutacja w komórkach rozrodczych jest mu przekazywana.

8.Znaczenie mutacji

Mutacje tworzą nowe allele, a niekiedy nowe geny, więc zwiększają zmienność genetyczną. Bywają niekorzystne dla organizmu (np. prowadzą do chorób genetycznych) albo - rzadziej - korzystne; cecha korzystna może się utrwalić w kolejnych pokoleniach.

9.Czynnik mutagenny

Zewnętrzny czynnik, który wywołuje zmiany w materiale genetycznym, czyli mutacje. Mutacje mogą też powstawać spontanicznie, bez jego udziału - np. wskutek pomyłki w czasie replikacji DNA.

10.Rodzaje czynników mutagennych

Ze względu na pochodzenie dzielimy je na fizyczne, chemiczne i biologiczne. Przykładem pierwszych jest promieniowanie UV, drugich - benzopiren z dymu tytoniowego, a trzecich - wirus HPV.

11.Mutacja genowa a mutacja chromosomowa

Mutacja genowa dotyczy pojedynczych nukleotydów DNA - to substytucja, insercja albo delecja. Mutacja chromosomowa dotyczy całych chromosomów - zmienia ich budowę (strukturalna) albo liczbę (liczbowa).

12.Mutacja zmiany sensu

Po substytucji, czyli wymianie jednego nukleotydu na inny, kodon oznacza zupełnie inny aminokwas. W łańcuchu białka jeden aminokwas zostaje wtedy zastąpiony innym.

13.Mutacja milcząca

Wymiana jednego nukleotydu na inny, po której nowy kodon oznacza dalej ten sam aminokwas. Dlatego budowa białka się nie zmienia.

14.Mutacja nonsensowna

Po zamianie jednego nukleotydu na inny kodon staje się trójką nonsensowną (kodonem STOP). Synteza białka zostaje przerwana, przez co białko może być nieaktywne.

15.Ramka odczytu

Seria kodonów w sekwencji DNA, która zaczyna się od kodonu START, a kończy kodonem STOP. Kodony w ramce odczytuje się kolejno, trójkami.

16.Insercja a delecja nukleotydu

Insercja to wstawienie, a delecja - utrata nukleotydu. Gdy ich liczba jest inna niż trzy (lub wielokrotność trzech), zmienia się ramka odczytu: kodony od miejsca mutacji są odczytywane inaczej i do białka trafiają nieodpowiednie aminokwasy.

17.Mutacje chromosomowe (aberracje chromosomowe)

Zmiany budowy lub liczby chromosomów, dotyczące autosomów albo chromosomów płci. Najczęściej powodują je błędy w czasie podziałów komórkowych oraz czynniki mutagenne zaburzające te podziały.

18.Jak powstają mutacje chromosomowe strukturalne?

Chromosom pęka na fragmenty, które potem łączą się błędnie. Fragment może przez to zostać utracony, podwojony, przeniesiony na inny chromosom albo odwrócony.

19.Delecja a translokacja (mutacje chromosomowe)

Przy delecji chromosom traci fragment, którego potem brakuje w komórce. Przy translokacji fragment zostaje przeniesiony na inny, niehomologiczny chromosom, więc w komórce nadal jest, ale w innym miejscu.

20.Duplikacja a inwersja

Przy duplikacji ten sam fragment występuje w chromosomie dwa razy. Przy inwersji fragment jest jeden, ale odwrócony o 180°, więc jego odcinki mają odwrotną kolejność.

21.Trisomia

Do jednej gamety trafiają oba chromosomy z pary zamiast jednego (n + 1). Po zapłodnieniu zygota ma o jeden chromosom więcej - u człowieka 47 zamiast 46.

22.Monosomia

Do gamety nie trafia żaden chromosom z danej pary (n - 1). Po zapłodnieniu zygocie brakuje jednego chromosomu - u człowieka ma ona 45 chromosomów.

23.Poliploidalność

Zwielokrotnienie całych genomów, czyli zestawów chromosomów (np. 3n, 4n, 5n). U ludzi takie mutacje są śmiertelne, a u roślin częste - np. u uprawnych truskawek.

24.Transformacja nowotworowa

Przemiana prawidłowej komórki w nowotworową wskutek mutacji. Komórka nowotworowa stale i bez kontroli się dzieli oraz traci zdolność do zaprogramowanej śmierci (apoptozy).

25.Rola białka p53

Gdy DNA jest uszkodzone, białko p53 hamuje jego replikację, co daje czas na naprawę; przy zbyt dużych zmianach inicjuje apoptozę. Mutacja genu tego białka może prowadzić do nowotworu.

26.Dlaczego mutacje genów naprawy DNA sprzyjają nowotworom?

Gdy geny naprawy DNA nie działają prawidłowo, błędy w DNA nie są usuwane i się gromadzą. Nagromadzenie zmian może przekształcić prawidłową komórkę w nowotworową.

27.Choroby jednogenowe

Choroby spowodowane mutacją w jednym genie. Ze względu na położenie genu dzielimy je na sprzężone z płcią (gen najczęściej na chromosomie X) i niesprzężone z płcią, czyli autosomalne; w obu grupach są choroby recesywne i dominujące.

28.Kto choruje na autosomalną chorobę recesywną, a kto na dominującą?

Przy chorobie recesywnej chorują tylko homozygoty recesywne (aa), a heterozygoty (Aa) są zdrowymi nosicielami. Przy chorobie dominującej wystarcza jeden nieprawidłowy allel, więc chorują homozygoty dominujące i heterozygoty.

29.Mukowiscydoza

Autosomalna choroba recesywna. Gruczoły śluzowe działają nieprawidłowo, a gęsty i lepki śluz prowadzi m.in. do niewydolności układu oddechowego i pokarmowego oraz częstych infekcji.

30.Fenyloketonuria

Autosomalna choroba recesywna: organizm nie wytwarza enzymu, który zamienia fenyloalaninę w tyrozynę, więc fenyloalanina gromadzi się m.in. w mózgu i uszkadza układ nerwowy. Skutki zmniejsza wczesne wykrycie i dieta z ograniczeniem fenyloalaniny.

31.Anemia sierpowata

Autosomalna choroba recesywna: mutacja zmienia budowę cząsteczek hemoglobiny, przez co erytrocyty mają sierpowaty kształt. Takie krwinki gorzej transportują tlen i mogą blokować naczynia, co prowadzi do niedokrwistości i niedotlenienia tkanek.

32.Albinizm

Autosomalna choroba recesywna: brakuje enzymu niezbędnego do wytwarzania melanin - barwników skóry. Albinosi mają bardzo jasną skórę i białe włosy, a przez większą wrażliwość na promieniowanie UV - większe ryzyko nowotworów skóry.

33.Choroba Huntingtona (pląsawica Huntingtona)

Autosomalna choroba dominująca. Nieprawidłowe białko (huntingtyna) odkłada się w mózgu, co prowadzi do obumierania komórek nerwowych; pierwsze objawy pojawiają się w wieku 35-50 lat.

34.Kogo dotykają choroby recesywne sprzężone z X?

Głównie mężczyzn: mężczyzna ma jeden chromosom X, więc choruje już przy jednym wadliwym allelu. Kobieta choruje dopiero przy dwóch wadliwych allelach, a jeden z nich ma od ojca, który też jest chory.

35.Dystrofia mięśniowa Duchenne'a

Choroba recesywna sprzężona z płcią. Mutacja zaburza działanie białka, które utrzymuje właściwą strukturę włókien mięśniowych, co prowadzi do stopniowego zaniku i niedowładu mięśni, a z czasem do niewydolności oddechowej i krążenia.

36.Krzywica oporna na witaminę D3

Choroba dominująca sprzężona z płcią. Mutacja powoduje nadmierne wydalanie fosforanów, co prowadzi do deformacji szkieletu, np. skrzywienia kończyn dolnych. Choroba nie wynika z niedoboru witaminy D3, więc jej podawanie nie pomaga.

37.Rodowód genetyczny

Graficzne przedstawienie dziedziczenia wybranej cechy w kolejnych pokoleniach danej rodziny. Jego analiza pozwala ustalić obciążenie rodziny dziedzicznymi chorobami genetycznymi.

38.Choroba dominująca sprzężona z X w rodowodzie

Chory mężczyzna przekazuje wadliwy allel wszystkim córkom, które chorują, ale żadnemu synowi, bo synowie dostają od ojca chromosom Y. Chorują zarówno mężczyźni, jak i kobiety.

39.Zespół Downa

Aberracja chromosomowa: w 21. parze są trzy chromosomy (trisomia). Wskutek nierównomiernego rozdziału chromosomów w mejozie gameta ma dodatkowy chromosom 21. Kariotyp mężczyzny z tym zespołem to 47, XY + 21.

40.Zespół Turnera a zespół Klinefeltera

Oba dotyczą chromosomów płci. Zespół Turnera (45, X) to monosomia - kobiecie brakuje jednego chromosomu X. Zespół Klinefeltera (47, XXY) to trisomia - mężczyzna ma dodatkowy chromosom X.

Notatka

Zmienność organizmów i rekombinacja

to różnice między osobnikami jednego gatunku. Fenotyp kształtują genotyp i czynniki środowiska, dlatego wyróżniamy zmienność środowiskową i zmienność genetyczną.

to różnice fenotypów przy tym samym genotypie, np. zależne od światła, pokarmu czy temperatury. Takie cechy nie są dziedziczne. Plastyczność fenotypów to zdolność organizmów do zmian fenotypu zależnie od zmian środowiska. Wyznacza zakres, w którym środowisko może zmienić fenotyp wynikający z genotypu. Fenotyp człowieka zależy m.in. od diety, aktywności fizycznej, zanieczyszczenia środowiska i przebytych chorób.

to zróżnicowanie genotypów osobników jednego gatunku. Jest dziedziczna, bo potomstwo dostaje geny rodziców. Ma dwa rodzaje: zmienność rekombinacyjną i zmienność mutacyjną.

Cecha ilościowa, np. barwa skóry, ma wiele wartości pośrednich - to zmienność ciągła, zwykle zależna od genów kumulatywnych. Cecha jakościowa, np. daltonizm, ma wyraźnie różne fenotypy - to zmienność nieciągła, zwykle zależna od jednego genu.

daje różnorodne układy alleli w genotypach, najczęściej dzięki rozmnażaniu płciowemu. Wpływają na nią:

  • losowy dobór osobników rodzicielskich,
  • niezależna segregacja chromosomów do gamet w czasie mejozy,
  • wymiana odcinków między chromosomami homologicznymi w czasie crossing-over,
  • losowe łączenie się gamet podczas zapłodnienia.

U człowieka możliwych jest ok. 8,4 mln (2232^{23}) kombinacji chromosomów w gametach.

Ważne

W wyniku rekombinacji nie powstają nowe geny ani allele, lecz nowe kombinacje alleli w genotypach.

Nowe allele, a niekiedy nowe geny, powstają w wyniku mutacji. Tak działa zmienność mutacyjna.

Dwa rodzaje zmienności genetycznej

Mutacje i czynniki mutagenne

to nagła, trwała zmiana w materiale genetycznym. To, czy przejdzie na potomstwo, zależy od rodzaju komórki. Mutacji w komórkach somatycznych potomstwo nie odziedziczy. Mutacja w komórkach rozrodczych zostanie przekazana potomstwu.

Mutacje w pojedynczych genach mogą tworzyć nowe allele, a czasem nowe geny i nowe cechy. Cecha warunkowana nowym allelem może się utrwalić, jeśli zostanie przekazana kolejnym pokoleniom. Mutacje mogą być niekorzystne, np. prowadzić do chorób genetycznych. Rzadziej są korzystne, gdy nowa cecha okazuje się przydatna w danym środowisku.

Mutacje powstają spontanicznie, np. wskutek pomyłki w czasie replikacji DNA, albo pod wpływem czynnika mutagennego. Jest to czynnik zewnętrzny, który wywołuje zmiany w materiale genetycznym. Ze względu na pochodzenie wyróżniamy:

czynniki fizyczne
m.in. wysoka temperatura oraz promieniowanie rentgenowskie, gamma i ultrafioletowe (UV); UV może przyczyniać się do rozwoju czerniaka,
czynniki chemiczne
m.in. konserwanty żywności (np. azotan(III) sodu), niektóre składniki zanieczyszczeń (np. dioksyny, węglowodory aromatyczne, pestycydy) i składniki dymu tytoniowego (np. nikotyna, benzopiren),
czynniki biologiczne
m.in. wirusy, bakterie i grzyby.

Składniki dymu tytoniowego mogą powodować nowotwory płuc, żołądka czy jelita grubego. Zakażenie wirusem HPV może prowadzić do nowotworu szyjki macicy. Wirusowe zapalenie wątroby (HBV i HCV) może prowadzić do raka wątroby.

Mutacje genowe

Mutacje genowe dotyczą pojedynczych nukleotydów DNA, a - całych chromosomów. Mutacje genowe to substytucja (zamiana nukleotydu na inny), insercja (wstawienie) i delecja (utrata nukleotydu). W transkrypcji nić matrycowa DNA jest przepisywana na komplementarny mRNA. Druga nić DNA, kodująca, ma sekwencję jak mRNA, z T zamiast U. W translacji kodony mRNA odczytuje się kolejno, trójkami.

Substytucja zmienia jeden kodon. Skutek zależy od tego, co oznacza nowy kodon:

mutacja zmiany sensu
inny aminokwas, więc w białku jeden aminokwas zostaje zastąpiony innym
mutacja milcząca
ten sam aminokwas, więc budowa białka się nie zmienia
mutacja nonsensowna
kodon STOP, więc synteza białka zostaje przerwana, a białko może być nieaktywne.

to seria kodonów od kodonu START do kodonu STOP. Insercja albo delecja nukleotydów w liczbie innej niż trzy lub wielokrotność trzech powoduje zmianę ramki odczytu. Kodony od miejsca mutacji odczytuje się wtedy inaczej, więc do białka trafiają nieodpowiednie aminokwasy.

Jak ustalić skutek mutacji: zapisz mRNA komplementarny do nici matrycowej, podziel go na kodony i porównaj aminokwasy przed mutacją i po niej. Przykład: nić matrycowa TGC CTA GTT daje mRNA ACG GAU CAA, czyli treoninę (Thr), kwas asparaginowy (Asp) i glutaminę (Gln).

Od genu do białka: transkrypcja i translacja

Zamiana CTA na CTG daje kodon GAC, który także oznacza Asp - to . Zamiana CTA na CTC daje kodon GAG, czyli kwas glutaminowy (Glu) - to . Delecja pierwszego C z trójki CTA daje nić TGC TAG TT... i mRNA ACG AUC AA... Pierwszy kodon się nie zmienia, ale od drugiego zmienia się odczyt: zamiast Asp pojawia się izoleucyna (Ile).

Mutacje chromosomowe

Mutacje chromosomowe (aberracje chromosomowe) zmieniają budowę albo liczbę chromosomów. Najczęściej powodują je błędy w czasie podziałów komórkowych oraz czynniki mutagenne, które zaburzają te podziały.

Rodzaje mutacji chromosomowych

Przyczyną mutacji strukturalnych jest pękanie chromosomów na fragmenty, a następnie ich błędne połączenie. Wyróżniamy:

delecję
utratę fragmentu, którego brakuje potem w komórce
duplikację
podwojenie fragmentu, który występuje w chromosomie dwa razy
translokację
przeniesienie fragmentu na inny, niehomologiczny chromosom
inwersję
odwrócenie fragmentu o 180°, więc jego odcinki mają odwrotną kolejność.

Nazwa „delecja” oznacza utratę nukleotydu w mutacji genowej i utratę fragmentu chromosomu w mutacji chromosomowej.

Mutacje liczbowe powstają najczęściej przez zaburzony rozdział chromosomów w czasie podziałów komórkowych. Gdy oba chromosomy z pary trafią do jednej gamety (n + 1), druga gameta nie dostaje żadnego (n - 1).

trisomia
zygota ma jeden chromosom więcej, u człowieka 47 zamiast 46,
monosomia
zygocie brakuje jednego chromosomu, u człowieka ma ona 45 chromosomów,
poliploidalność
zwielokrotnione są całe genomy, czyli zestawy chromosomów (np. 3n, 4n, 5n); u ludzi takie mutacje są śmiertelne, a u roślin częste, np. u truskawek.

Trisomia i monosomia dotyczą jednej pary chromosomów, a poliploidalność - całych zestawów. Liczba chromosomów zygoty to suma chromosomów obu gamet. Przykład: plemnik z dwoma chromosomami 13. pary ma 24 chromosomy, a prawidłowa komórka jajowa - 23. Zygota ma więc 47 chromosomów (sprawdzenie: 46 + 1), czyli trisomię.

46

chromosomów w prawidłowej zygocie człowieka

47

przy trisomii

45

przy monosomii

Transformacja nowotworowa

to przemiana prawidłowej komórki w komórkę nowotworową wskutek mutacji. Komórka nowotworowa dzieli się stale i bez kontroli. Traci też zdolność do zaprogramowanej śmierci (apoptozy).

Bezpośrednią przyczyną są mutacje w genach kodujących białka, które regulują cykl komórkowy. Przykładem takiego białka jest białko p53. Gdy materiał genetyczny jest uszkodzony, p53 hamuje replikację DNA, co daje czas na jego naprawę. Przy zbyt dużych zmianach w DNA białko to inicjuje apoptozę komórki. Brak p53, wynikający z mutacji jego genu, może prowadzić do choroby nowotworowej.

Istotne są też mutacje w genach regulujących naprawę DNA. Gdy te geny nie funkcjonują prawidłowo, dochodzi do nagromadzenia błędów w DNA. To może spowodować transformację nowotworową komórki.

Transformacja nowotworowa

Nowotwór rozwija się etapami. Mutacja uszkadza DNA, a kumulowanie się zmian w DNA prowadzi do powstania komórki nowotworowej. Jej komórki potomne mają tę samą zmienioną informację genetyczną, namnażają się i tworzą guz. Guz rozrasta się i może tworzyć przerzuty do innych tkanek.

Choroby jednogenowe

powstają przez mutację w jednym genie. Geny chorób sprzężonych z płcią leżą na chromosomach płci, najczęściej na chromosomie X. Geny chorób autosomalnych (niesprzężonych z płcią) leżą na autosomach. W obu grupach są choroby recesywne i dominujące, a od rodzaju nieprawidłowego allelu zależy, kto choruje.

ChorobaKto chorujePrzykłady
autosomalna recesywnahomozygoty recesywne; heterozygoty są nosicielamimukowiscydoza, fenyloketonuria, anemia sierpowata, albinizm
autosomalna dominującahomozygoty dominujące i heterozygotychoroba Huntingtona
recesywna sprzężona z Xgłównie mężczyźni; kobiety przy dwóch wadliwych allelachhemofilia, daltonizm, dystrofia mięśniowa Duchenne'a
dominująca sprzężona z Xmężczyźni i kobietykrzywica oporna na witaminę D3

W hemofilii brakuje jednego z czynników krzepnięcia, dlatego każde skaleczenie prowadzi do długotrwałego, obfitego krwawienia. W daltonizmie (ślepocie barw) barwnik w komórkach siatkówki ma nieprawidłową budowę albo go brak. Chorzy najczęściej nie rozróżniają barwy zielonej i czerwonej.

W brakuje enzymu, który zamienia fenyloalaninę w tyrozynę, a w albinizmie - enzymu niezbędnego do wytwarzania melanin. W anemii sierpowatej zmienia się budowa hemoglobiny. W dystrofii mięśniowej Duchenne'a nieprawidłowo działa białko, które utrzymuje strukturę włókien mięśniowych.

W krzywicy opornej na witaminę D3 mutacja powoduje nadmierne wydalanie fosforanów. Choroba nie wynika z niedoboru tej witaminy, dlatego jej podawanie nie pomaga. Pierwsze objawy choroby Huntingtona pojawiają się w wieku 35-50 lat, a zmiany w mózgu można ocenić rezonansem magnetycznym (MRI).

Aberracje chromosomowe człowieka

Aberracje chromosomowe to nieprawidłowości spowodowane mutacjami, które zmieniają strukturę lub liczbę chromosomów. Mogą dotyczyć zarówno autosomów, jak i chromosomów płci.

Najbardziej znane aberracje człowieka zmieniają liczbę chromosomów. Powstają najczęściej przez nierównomierne rozdzielenie chromosomów do gamet w czasie mejozy. Aberracje strukturalne powstają inaczej - przez pękanie chromosomów i błędne łączenie fragmentów.

Kariotyp to kompletny zestaw chromosomów charakterystyczny dla gatunku. Kariotyp człowieka tworzą 22 pary autosomów i para chromosomów płci: XX u kobiet, XY u mężczyzn. W zapisie kariotypu liczba oznacza wszystkie chromosomy komórki, litery - chromosomy płci, a dopisek „+ 21” - dodatkowy chromosom 21. pary.

zespół Downa47, XY + 21 lub 47, XX + 21
trisomia 21. pary; skośne oczy, fałdy skórne na powiekach, płaski profil twarzy i krótkie kończyny, często wady serca i narządów wewnętrznych oraz różny stopień niepełnosprawności intelektualnej,
zespół Turnera45, X
u kobiety brakuje jednego chromosomu X (monosomia); niski wzrost, krępa budowa ciała, często nieprawidłowe narządy rozrodcze i zaburzenia dojrzewania płciowego, możliwe wady serca,
zespół Klinefeltera47, XXY
mężczyzna ma dodatkowy chromosom X (trisomia); niedorozwój jąder i obniżony poziom testosteronu, słabo wykształcone męskie cechy płciowe i zmniejszona płodność.

Zespół Klinefeltera rozpoznaje się często dopiero w okresie dojrzewania.

Rodowód i ryzyko choroby u dziecka

to graficzne przedstawienie dziedziczenia wybranej cechy w kolejnych pokoleniach rodziny. Jego analiza pozwala ustalić obciążenie rodziny dziedzicznymi chorobami genetycznymi. Kwadrat oznacza mężczyznę, a okrąg - kobietę. Symbol zamalowany to osoba chora, a zamalowany w połowie - nosiciel (heterozygota). Okrąg z kropką w środku to nosicielka choroby sprzężonej z chromosomem X. W niektórych rodowodach nie oznacza się nosicieli.

Sposób dziedziczenia ustala się w dwóch krokach. Najpierw rozstrzyga się, czy allel choroby jest recesywny, czy dominujący. Potem sprawdza się, czy choroba może być sprzężona z płcią.

Ważne

Gdy zdrowi rodzice mają chore dziecko, chorobę powoduje allel recesywny.

Gdy natomiast oboje chorzy rodzice mają zdrowe dziecko, chorobę powoduje allel dominujący.

W chorobach autosomalnych chorują mężczyźni i kobiety. W chorobie recesywnej sprzężonej z X chorzy to głównie mężczyźni. Chory mężczyzna ma córki nosicielki, a synowie nosicielek mogą być chorzy. Chora kobieta ma wtedy chorego ojca. W chorobie dominującej sprzężonej z X chorują mężczyźni i kobiety. Chory mężczyzna nie przekazuje wadliwego allelu synom, ale chore są wszystkie jego córki.

Prawdopodobieństwo choroby u dziecka liczy się z gamet rodziców. Przykład: rodzic chory na chorobę autosomalną recesywną (aa) i nosiciel (Aa). Chory rodzic wytwarza wyłącznie gamety a, a nosiciel - gamety A i a. Dzieci mają więc genotyp Aa (nosiciel) albo aa (chore), każdy z prawdopodobieństwem 50%. Sprawdzenie: allel a od chorego rodzica dziecko dostaje na pewno, a od nosiciela - z prawdopodobieństwem 1/2.

W skrócie

  • 01Zmienność środowiskowa nie jest dziedziczna, a zmienność genetyczna - rekombinacyjna i mutacyjna - jest.
  • 01Zmienność ciągła dotyczy cech ilościowych, a nieciągła - cech jakościowych.
  • 02Potomstwo dziedziczy mutacje z komórek rozrodczych, a mutacje z komórek somatycznych zostają w organizmie, w którym powstały.
  • 02Mutacje powstają spontanicznie albo pod wpływem czynników mutagennych: fizycznych, chemicznych i biologicznych.
  • 03Skutek substytucji zależy od nowego kodonu: ten sam aminokwas (milcząca), inny aminokwas (zmiany sensu) albo STOP (nonsensowna).
  • 03Insercja albo delecja nukleotydów w liczbie niebędącej wielokrotnością trzech zmienia ramkę odczytu.
  • 04Mutacje strukturalne zmieniają budowę chromosomu (delecja, duplikacja, translokacja, inwersja), a liczbowe - liczbę chromosomów lub zestawów.
  • 05Komórka nowotworowa dzieli się bez kontroli i nie ulega apoptozie; transformację wywołują mutacje genów regulujących cykl komórkowy i naprawę DNA.
  • 06Chorobę autosomalną recesywną mają homozygoty recesywne, a autosomalną dominującą - homozygoty dominujące i heterozygoty.
  • 06Choroby recesywne sprzężone z X ujawniają się przede wszystkim u mężczyzn, którzy mają jeden chromosom X.
  • 07Zespół Downa to trisomia 21. pary autosomów, a zespoły Turnera (45, X) i Klinefeltera (47, XXY) - aberracje liczbowe chromosomów płci.
  • 08Z rodowodu ustala się, czy allel choroby jest recesywny, czy dominujący, i czy choroba jest sprzężona z chromosomem X.

Pojęcia z fiszek

Podcast

Ładuję…

Quizy w tym zestawie

44 pytań w 5 etapach

  1. Etap 1: Zmienność i jej przyczyny

    Etap 1 · 12 fiszek · 9 pytań

  2. Etap 2: Skutki zmian w DNA dla białka

    Etap 2 · 6 fiszek · 9 pytań

  3. Etap 3: Chromosomy i komórki nowotworowe

    Etap 3 · 6 fiszek · 8 pytań

  4. Etap 4: Choroby jednogenowe

    Etap 4 · 9 fiszek · 10 pytań

  5. Etap 5: Rodowody i aberracje chromosomowe

    Etap 5 · 7 fiszek · 8 pytań

  6. Powtórka z całości

    15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów

Sprawdzian do druku

Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną

Sprawdzam sprawdzian…

Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem

WhatsApp

Podobne zestawy

Fiszki z biologii, klasa 3 liceum

Wyszukiwarka

Szukasz czegoś innego?

Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.