Biologia
Prawa Mendla i krzyżówki genetyczne - Biologia na czasie 3 (ZP)
Sprawdzony zestawZestaw o genetyce klasycznej: genotyp i fenotyp, allele, homozygoty i heterozygoty, I prawo Mendla (prawo czystości gamet) i II prawo Mendla (prawo niezależnej segregacji cech). Uczysz się rozwiązywać krzyżówki jedno- i dwugenowe za pomocą szachownicy Punnetta, obliczać prawdopodobieństwo cech u potomstwa i ustalać genotyp krzyżówką testową.
Zestaw do podręcznika
Dział 2, cz. 1. Genetyka klasyczna: I prawo Mendla, krzyżówka testowa, II prawo Mendla
Biologia na czasie 3. Podręcznik. Zakres podstawowy (Nowa Era) - wszystkie rozdziały1.Genotyp
Zespół wszystkich genów występujących w organizmie. Tego terminu używa się też dla jednego genu - wtedy genotyp to zapis alleli tego genu, np. Aa, jak w krzyżówkach genetycznych.
2.Fenotyp
Widoczne cechy organizmu, np. kształt nosa, a także jego cechy fizjologiczne i biochemiczne. Na fenotyp wpływają genotyp, czynniki środowiska i tryb życia, dlatego nawet bliźnięta jednojajowe mogą się różnić wyglądem.
3.Allel
Jedna z wersji danego genu; różne allele warunkują inne warianty tej samej cechy. Np. gen barwy kwiatów grochu zwyczajnego występuje jako allel barwy czerwonej i allel barwy białej.
4.Cecha dominująca
Cecha warunkowana przez allel dominujący, oznaczany wielką literą (A). Do jej ujawnienia wystarczy jeden allel dominujący, dlatego mają ją zarówno osobniki AA, jak i Aa.
5.Cecha recesywna
Cecha warunkowana przez allel recesywny, oznaczany małą literą (a). Ujawnia się tylko wtedy, gdy organizm ma dwa allele recesywne danego genu (aa).
6.Homozygota
Osobnik, który ma dwa takie same allele danego genu. Homozygota dominująca (AA) ma cechę dominującą, a homozygota recesywna (aa) - cechę recesywną.
7.Heterozygota
Osobnik, który ma dwa różne allele danego genu (Aa) - dominujący i recesywny. W jego fenotypie ujawnia się cecha dominująca, a allel recesywny się nie ujawnia.
8.Ile alleli danego genu ma gameta, a ile zygota?
Gameta jest haploidalna, więc ma jeden allel każdego genu. Zygota powstaje z połączenia dwóch gamet, jest diploidalna i ma dwa allele - jeden od matki, a drugi od ojca.
9.Jakie gamety wytwarzają homozygoty i heterozygoty?
Homozygota dominująca (AA) wytwarza tylko gamety A, a homozygota recesywna (aa) - tylko gamety a. Heterozygota (Aa) wytwarza po 50% gamet A i a; który allel trafi do gamety, decyduje przypadek.
10.I prawo Mendla (prawo czystości gamet)
W każdej gamecie znajduje się tylko jeden allel danego genu, dzięki czemu zygota ma dwa allele tego genu. Prawo odkrył w XIX w. zakonnik Gregor Mendel, badając krzyżówki grochu zwyczajnego.
11.Czyste linie
Organizmy, które z pokolenia na pokolenie wykazują te same cechy, np. wyłącznie kwiaty białe - są homozygotami pod względem danej cechy. Mendel wybierał je jako rodziców do swoich krzyżówek grochu.
12.Co oznaczają w krzyżówce litery P, F1 i F2?
P to pokolenie rodzicielskie, a F - pokolenie potomne: F1 to pierwsze pokolenie, czyli potomstwo osobników P, a F2 - drugie pokolenie, powstałe ze skrzyżowania osobników F1.
13.Co daje skrzyżowanie homozygoty dominującej z recesywną?
Całe pokolenie F1 to heterozygoty (Aa) z cechą dominującą, bo każdy potomek dostaje allel A od jednego rodzica i allel a od drugiego. Allel recesywny jest u nich obecny, ale się nie ujawnia.
14.Jaki stosunek fenotypów daje krzyżówka Aa × Aa?
3 : 1 - 75% potomstwa ma cechę dominującą (AA i Aa), a 25% cechę recesywną (aa). Stosunek genotypów wynosi 1 AA : 2 Aa : 1 aa.
15.Szachownica Punnetta
Tabela do ustalania genotypów potomstwa: w pierwszym wierszu wpisuje się gamety jednego rodzica, w pierwszej kolumnie - gamety drugiego, a w polach ich połączenia. Z genotypów w polach ustala się fenotypy.
16.Jak z szachownicy Punnetta odczytać prawdopodobieństwo?
Liczbę pól z danym fenotypem dzielimy przez liczbę wszystkich pól, np. 1 z 4 pól to 25%. To prawdopodobieństwo dla każdego potomka - u kilkorga dzieci rzeczywisty wynik może być inny.
17.Krzyżówka testowa
Skrzyżowanie osobnika o cesze dominującej i nieznanym genotypie (AA lub Aa) z homozygotą recesywną (aa). Pozwala sprawdzić, czy badany osobnik jest homozygotą dominującą, czy heterozygotą.
18.Co mówi potomstwo krzyżówki testowej?
Jeśli całe liczne potomstwo ma cechę dominującą, badany osobnik jest najpewniej homozygotą dominującą (AA). Jeśli w potomstwie pojawia się cecha recesywna - przeciętnie u połowy - badany osobnik jest na pewno heterozygotą (Aa).
19.Czy rodzice o cesze recesywnej mogą mieć potomka o cesze dominującej?
Nie - oboje są homozygotami recesywnymi (aa) i wytwarzają tylko gamety z allelem a, więc każdy potomek ma genotyp aa i cechę recesywną. Np. groch o białych kwiatach skrzyżowany z białym daje tylko białe.
20.Kiedy wiadomo na pewno, że ktoś jest heterozygotą?
Gdy osobnik o cesze dominującej ma rodzica albo potomka o cesze recesywnej (aa). Rodzic aa przekazał mu allel a, a potomek aa musiał dostać allel a od każdego z rodziców.
21.II prawo Mendla (prawo niezależnej segregacji cech)
Cechy dziedziczą się niezależnie od siebie, bo allele różnych genów trafiają do gamet niezależnie i losowo, tworząc kombinacje o jednakowym prawdopodobieństwie.
22.Których cech dotyczy II prawo Mendla?
Cech warunkowanych przez geny leżące na różnych chromosomach; geny leżące na jednym chromosomie zwykle dziedziczą się razem. Mendel sformułował to prawo, badając rośliny różniące się więcej niż jedną cechą.
23.Przykłady cech dominujących i recesywnych człowieka
W zadaniach przyjmuje się m.in., że ciemne włosy dominują nad jasnymi, odstające uszy nad przylegającymi, a piegi nad ich brakiem. To uproszczenie - wiele cech zależy od kilku genów i od środowiska.
24.Podwójna homozygota
Osobnik homozygotyczny pod względem dwóch genów, np. AABB albo aabb. Wytwarza tylko jeden rodzaj gamet (AB albo ab); takie osobniki z czystych linii Mendel krzyżował w doświadczeniach z dwiema cechami.
25.Podwójna heterozygota
Osobnik heterozygotyczny pod względem dwóch genów (AaBb). Wytwarza cztery rodzaje gamet - AB, Ab, aB i ab - z jednakowym prawdopodobieństwem, bo każda gameta ma po jednym allelu każdego genu.
26.Jak wypisać gamety dla dwóch genów?
Każda gameta dostaje jeden allel pierwszego genu i jeden allel drugiego genu; łączymy je na wszystkie możliwe sposoby. Np. AABb wytwarza gamety AB i Ab, a aabb - tylko ab.
27.Krzyżówka dwugenowa
Krzyżówka, w której śledzi się dziedziczenie dwóch cech warunkowanych przez dwa geny. Dla dwóch podwójnych heterozygot (AaBb × AaBb) szachownica ma 16 pól (4 × 4), a stosunek fenotypów wynosi 9 : 3 : 3 : 1.
28.Co pokazuje stosunek 9 : 3 : 3 : 1 w krzyżówce dwugenowej?
Na 16 kombinacji gamet 9 ma obie cechy dominujące (A_B_), 3 - pierwszą dominującą i drugą recesywną (A_bb), 3 - odwrotnie (aaB_), a 1 - obie recesywne (aabb).
29.Nowe połączenia cech w F2 krzyżówki dwugenowej grochu
W F2 pojawiają się nasiona żółte pomarszczone i zielone gładkie - połączenia cech, których nie mieli rodzice P (żółte gładkie, zielone pomarszczone). Powstają, bo allele genu barwy i genu powierzchni trafiają do gamet niezależnie od siebie.
30.Krzyżówka testowa dwugenowa
Skrzyżowanie osobnika o obu cechach dominujących z podwójną homozygotą recesywną (aabb). Gdy całe potomstwo ma obie cechy dominujące, badany to AABB; cztery fenotypy w stosunku 1 : 1 : 1 : 1 oznaczają AaBb.
Notatka
Genotyp i fenotyp, gen i allel
to zespół wszystkich genów organizmu, a - jego widoczne cechy, np. barwa włosów, oraz cechy fizjologiczne i biochemiczne.
Na fenotyp wpływają genotyp, czynniki środowiska i tryb życia. Dlatego jednojajowe bliźnięta, identyczne pod względem genetycznym, mogą się różnić np. stanem zdrowia. Przy rozwiązywaniu krzyżówek genotypem nazywa się też zapis alleli jednego genu (np. Dd), a fenotypem - pojedynczą cechę.
Gen może występować w kilku wersjach, które nazywamy allelami. Różne allele warunkują inne warianty tej samej cechy. Na przykład gen barwy nasion grochu zwyczajnego ma barwy żółtej i allel barwy zielonej.
Gdy gen ma dwa allele, jeden z nich często dominuje nad drugim. Taki allel nazywamy dominującym, a drugi - recesywnym. Dominujący albo recesywny jest więc allel, a nie cały gen. Allel dominujący zapisuje się wielką literą, a allel recesywny tego samego genu - tą samą literą, ale małą (np. A i a).
Do ujawnienia się cechy dominującej wystarczy jeden allel dominujący. ujawnia się tylko wtedy, gdy organizm ma dwa allele recesywne danego genu.
W zadaniach przyjmuje się dla uproszczenia, że niektóre cechy człowieka zależą od jednego genu. Często jednak cechę koduje kilka genów, a jej ujawnienie może zależeć od warunków środowiska. Przykłady par cech (najpierw dominująca, potem recesywna):
- włosy ciemne / jasne oraz kręcone / proste
- rzęsy długie / krótkie, oczy ciemne / jasne
- uszy odstające / przylegające, nos orli / prosty
- grupa krwi Rh+ / Rh-, piegi / brak piegów
Gamety i zygota. Homozygoty i heterozygoty
Gameta jest komórką haploidalną i niesie jeden allel każdego genu. Przy zapłodnieniu łączą się dwie gamety, więc diploidalna zygota ma dwa allele: jeden od matki, a drugi od ojca.
Allele otrzymane od rodziców mogą być takie same albo różne. ma dwa takie same allele danego genu, a - dwa różne. Tabela porównuje trzy rodzaje osobników pod względem jednego genu.
| Osobnik | Genotyp | Gamety | Fenotyp |
|---|---|---|---|
| homozygota dominująca | AA | tylko A | cecha dominująca |
| homozygota recesywna | aa | tylko a | cecha recesywna |
| heterozygota | Aa | A albo a | cecha dominująca |
U heterozygoty wytwarzanie gamet przypomina rzut monetą. To, który allel trafi do danej gamety, jest kwestią przypadku.
Zapamiętaj
Heterozygota Aa wytwarza gamety A i gamety a z jednakowym prawdopodobieństwem - po 50%.
I prawo Mendla i krzyżówka jednogenowa
, czyli prawo czystości gamet, mówi, że w gamecie znajduje się zawsze jeden allel danego genu. Dzięki temu zygota ma dwa allele tego genu.
Prawo odkrył w XIX w. zakonnik Gregor Mendel. Krzyżował rośliny, głównie groch zwyczajny, i śledził widoczne, przeciwstawne cechy. Badał tysiące roślin, więc mógł ustalić, w jakim stosunku cechy pojawiają się u potomstwa.
Do doświadczeń wybierał osobniki z czystych linii. Takie organizmy z pokolenia na pokolenie mają te same cechy. Dziś wiadomo, że są to homozygoty pod względem danej cechy.
Pokolenie rodzicielskie zapisuje się literą P (łac. parentes - rodzice), a pokolenia potomne - literą F (łac. filii - potomstwo) z numerem. F1 to potomstwo osobników P, a F2 - potomstwo osobników F1 skrzyżowanych ze sobą.
Działanie prawa widać na przykładzie barwy kwiatów grochu zwyczajnego: allel A daje kwiaty czerwone, a allel a - białe. Skrzyżowanie homozygot AA i aa daje w F1 same heterozygoty Aa o czerwonych kwiatach.
Allel recesywny jest u roślin F1 obecny, ale się nie ujawnia. Po skrzyżowaniu heterozygot z F1 w F2 następuje rozszczepienie cech. Kwiaty czerwone ma 75% roślin, a białe - 25%, czyli fenotypy występują w proporcji 3 : 1. Stosunek genotypów AA : Aa : aa w F2 wynosi 1 : 2 : 1.
3 : 1
fenotypy w F2 (czerwone : białe)
1 : 2 : 1
genotypy w F2 (AA : Aa : aa)
Jak rozwiązać krzyżówkę jednogenową
Genotypy potomstwa ustala się na podstawie I prawa Mendla za pomocą szachownicy Punnetta. W pierwszym wierszu wpisuje się gamety jednego rodzica, w pierwszej kolumnie - gamety drugiego, a w polach ich połączenia.
Przykład: grupa krwi Rh+ (D) dominuje nad Rh- (d), a oboje rodzice są heterozygotami Dd. Jakie jest prawdopodobieństwo, że ich dziecko będzie homozygotą?
- allele: D - Rh+, d - Rh-
- genotypy rodziców: P: Dd × Dd
- gamety każdego z rodziców: D i d
- pola szachownicy 2 × 2: DD, Dd, Dd i dd
- homozygoty DD i dd zajmują 2 z 4 pól, więc prawdopodobieństwo wynosi 50%
Sprawdzenie drugą drogą: dziecko jest homozygotą, gdy dostanie od obojga rodziców ten sam allel. Jakikolwiek allel przekaże matka, ojciec da taki sam z prawdopodobieństwem 50%.
Prawdopodobieństwo fenotypu to liczba pól z tym fenotypem podzielona przez liczbę wszystkich pól. Dwie homozygoty recesywne wytwarzają tylko gamety z allelem recesywnym, więc całe ich potomstwo ma cechę recesywną.
Krzyżówka testowa
Osobnik o cesze dominującej może być homozygotą dominującą albo heterozygotą, a jego fenotyp tego nie rozstrzyga. Genotyp sprawdza się krzyżówką testową, czyli skrzyżowaniem badanego osobnika z homozygotą recesywną.
Homozygota recesywna przekazuje każdemu potomkowi allel recesywny. Fenotyp potomka zależy więc od allelu, który otrzymał od badanego osobnika.
- badany AA - całe potomstwo ma cechę dominującą
- badany Aa - przeciętnie połowa potomstwa ma cechę dominującą, a połowa recesywną
Jeśli w potomstwie pojawi się cecha recesywna, badany osobnik jest na pewno heterozygotą. Gdy całe liczne potomstwo ma cechę dominującą, badany jest najpewniej homozygotą dominującą.
Ważne
Prawdopodobieństwo z szachownicy dotyczy każdego potomka z osobna: u kilkorga potomków rzeczywisty wynik może być inny.
Heterozygotę rozpoznaje się też bez krzyżówki testowej. Osobnik o cesze dominującej jest na pewno heterozygotą, gdy ma rodzica albo potomka o cesze recesywnej.
II prawo Mendla - prawo niezależnej segregacji cech
, nazywane też prawem niezależnej segregacji cech, mówi, że cechy dziedziczą się niezależnie od siebie. Mendel sformułował je, badając roślin różniące się więcej niż jedną cechą. Wcześniejsze I prawo wynikało z obserwacji dziedziczenia jednej cechy.
Oprócz barwy kwiatów Mendel badał u grochu m.in. takie pary cech (najpierw dominująca):
- długość pędów: długie / krótkie
- barwa nasion: żółta / zielona
- powierzchnia nasion: gładka / pomarszczona
- barwa strąka: zielona / żółta
- kształt strąka: bez przewężeń / z przewężeniami
Współcześnie wiadomo, że allele różnych genów trafiają do gamet niezależnie od siebie i losowo. Tworzą w gametach różne kombinacje o jednakowym prawdopodobieństwie. Prawo to dotyczy tylko cech warunkowanych przez geny znajdujące się na różnych chromosomach. Geny leżące na jednym chromosomie zwykle dziedziczą się razem.
Osobnik heterozygotyczny pod względem dwóch genów to (AaBb). Każda jej gameta otrzymuje jeden allel genu A i jeden allel genu B. Powstają więc cztery rodzaje gamet: AB, Ab, aB i ab.
Tabela zestawia oba prawa Mendla.
| Prawo | Czego dotyczy | Fenotypy potomstwa heterozygot |
|---|---|---|
| I prawo Mendla | alleli jednego genu | Aa × Aa: 3 : 1 |
| II prawo Mendla | genów z różnych chromosomów | AaBb × AaBb: 9 : 3 : 3 : 1 |
Krzyżówka dwugenowa grochu
Dziedziczenie dwóch cech naraz widać na przykładzie nasion grochu zwyczajnego. Allel A daje barwę żółtą, a allel a - zieloną. Allel B daje powierzchnię gładką, a allel b - pomarszczoną.
Skrzyżowano dwie podwójne homozygoty z czystych linii: AABB o nasionach żółtych i gładkich oraz aabb o nasionach zielonych i pomarszczonych. Pierwsza wytwarza tylko gamety AB, a druga - tylko gamety ab. Dlatego w F1 powstały wyłącznie podwójne heterozygoty AaBb o nasionach żółtych i gładkich.
Każda roślina F1 wytwarza cztery rodzaje gamet, więc F1 × F1 ma 16 możliwych kombinacji gamet (4 × 4). Stosunek fenotypów w F2 wynosi 9 : 3 : 3 : 1.
- 9 - nasiona żółte gładkie (A_B_)
- 3 - nasiona żółte pomarszczone (A_bb)
- 3 - nasiona zielone gładkie (aaB_)
- 1 - nasiona zielone pomarszczone (aabb)
W F2 żółta barwa występuje także z powierzchnią pomarszczoną, a zielona - z gładką. Rodzice P nie mieli takich połączeń cech, więc geny barwy i powierzchni nasion dziedziczą się niezależnie.
Jak rozwiązać krzyżówkę dwugenową
Krzyżówkę dwugenową rozwiązuje się tak samo jak jednogenową, ale każda gameta niesie po jednym allelu każdego z dwóch genów. Przykład: jakie fenotypy da krzyżówka grochu AaBb (żółte gładkie) z aaBb (zielone gładkie)?
- allele: A - żółte, a - zielone; B - gładkie, b - pomarszczone
- genotypy rodziców: P: AaBb × aaBb
- gamety: AaBb - AB, Ab, aB, ab; aaBb - aB, ab
- szachownica 4 × 2 ma 8 pól: 3 żółte gładkie, 1 żółte pomarszczone, 3 zielone gładkie, 1 zielone pomarszczone
- odpowiedź: stosunek fenotypów 3 : 1 : 3 : 1
Sprawdzenie drugą drogą: każdą cechę liczy się osobno. Barwa (Aa × aa) daje nasiona żółte i zielone po połowie, a powierzchnia (Bb × Bb) - gładkie i pomarszczone w stosunku 3 : 1. Nasion żółtych gładkich jest więc , czyli 3 z 8 pól.
to skrzyżowanie osobnika o obu cechach dominujących z podwójną homozygotą recesywną (aabb). Osobnik aabb wytwarza tylko gamety ab, więc fenotyp potomka zależy od gamety badanego osobnika.
- badany AABB - całe potomstwo ma obie cechy dominujące
- badany AaBb - cztery fenotypy w stosunku 1 : 1 : 1 : 1
Badany osobnik może też być heterozygotą pod względem tylko jednego genu, np. AaBB. Wytwarza wtedy dwa rodzaje gamet, więc w potomstwie występują dwa fenotypy w stosunku 1 : 1.
W skrócie
- 01Genotyp to geny organizmu (w krzyżówce zapis alleli genu), a fenotyp to dostrzegalne cechy zależne od genotypu, środowiska i trybu życia.
- 01Allel to wersja genu: cechę dominującą daje już jeden allel dominujący, a cechę recesywną - dopiero dwa allele recesywne.
- 02Haploidalna gameta niesie jeden allel genu, a diploidalna zygota - dwa, po jednym od każdego z rodziców.
- 02Homozygota wytwarza gamety jednego rodzaju, a heterozygota - dwóch rodzajów, z allelem dominującym albo recesywnym.
- 03Każda gameta niesie jeden allel genu, dlatego krzyżówka dwóch heterozygot daje w potomstwie fenotypy w stosunku 3 : 1.
- 03Allel recesywny może być ukryty u heterozygot F1 i ujawnić się dopiero w F2 u homozygot recesywnych.
- 04W szachownicy Punnetta łączy się gamety obojga rodziców, a prawdopodobieństwo wyniku to liczba pól z tym wynikiem podzielona przez liczbę wszystkich pól.
- 04Dwie homozygoty recesywne mają wyłącznie potomstwo o cesze recesywnej.
- 05Krzyżówka testowa to skrzyżowanie osobnika o cesze dominującej z homozygotą recesywną; odróżnia ona heterozygotę od homozygoty dominującej.
- 05Pojawienie się potomka o cesze recesywnej dowodzi, że badany osobnik o cesze dominującej jest heterozygotą.
- 06Cechy warunkowane przez geny z różnych chromosomów dziedziczą się niezależnie, bo allele tych genów losowo i niezależnie trafiają do gamet.
- 06Podwójna heterozygota AaBb wytwarza z jednakowym prawdopodobieństwem cztery rodzaje gamet: AB, Ab, aB i ab.
- 07Krzyżówka dwóch podwójnych heterozygot AaBb daje 16 kombinacji gamet i fenotypy w stosunku 9 : 3 : 3 : 1.
- 07Nowe połączenia cech w F2, nieobecne u rodziców P, świadczą o niezależnym dziedziczeniu dwóch genów.
- 08W krzyżówce dwugenowej każda gameta ma po jednym allelu każdego z dwóch genów, a liczba pól szachownicy to iloczyn liczby rodzajów gamet obojga rodziców.
- 08W krzyżówce testowej dwugenowej badanego osobnika krzyżuje się z aabb; podwójna heterozygota daje wtedy cztery fenotypy po 25%.
Pojęcia z fiszek
Podcast
Ładuję…
Karty pracy
Ćwiczenia do wydruku na ten temat
Genetyka - dziedziczenie cech i krzyżówki genetyczneSzkoła średnia, klasa 3
Otwórz kartę pracyQuizy w tym zestawie
36 pytań w 4 etapach
Etap 1: Podstawowe pojęcia genetyki
Etap 1 · 10 fiszek · 9 pytań
Etap 2: Krzyżówki jednogenowe
Etap 2 · 7 fiszek · 9 pytań
Etap 3: Sprawdzanie genotypu
Etap 3 · 5 fiszek · 8 pytań
Etap 4: Dziedziczenie dwóch cech
Etap 4 · 8 fiszek · 10 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
35 fiszek uczy się 2
40 fiszek uczy się 4
40 fiszek uczy się 2
27 fiszek
40 fiszek uczy się 10
36 fiszek uczy się 8
Wyszukiwarka
Szukasz czegoś innego?
Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.
