Biologia
Kod genetyczny i ekspresja genów - Biologia na czasie 3 (ZP)
Sprawdzony zestawZestaw o kodzie genetycznym i ekspresji genów: cechy kodu, odczytywanie tabeli kodu, zapisywanie mRNA na podstawie DNA i mRNA dla łańcucha aminokwasów. Uczysz się też, jak przebiegają transkrypcja, modyfikacje potranskrypcyjne, translacja, modyfikacje potranslacyjne i regulacja ekspresji genów.
Zestaw do podręcznika
Dział 1, cz. 2. Genetyka molekularna: kod genetyczny, ekspresja genów
Biologia na czasie 3. Podręcznik. Zakres podstawowy (Nowa Era) - wszystkie rozdziały1.Kod genetyczny
Sposób zapisu informacji o budowie białek w sekwencji kwasów nukleinowych (DNA lub mRNA). To wspólna reguła przekładu kodonów na aminokwasy, a informacja genetyczna to treść zapisana tym kodem w konkretnym genie.
2.Kodon
Trzy kolejne nukleotydy kwasu nukleinowego, które oznaczają jeden aminokwas albo koniec syntezy białka. Kodony zapisuje się zwykle symbolami nukleotydów mRNA, bo to na podstawie mRNA powstaje białko.
3.Nić matrycowa DNA
Nić DNA, która jest przepisywana na mRNA: nukleotydy RNA dobudowuje się do niej zgodnie z zasadą komplementarności, dlatego sekwencja mRNA jest komplementarna do nici matrycowej.
4.Nić kodująca DNA
Druga nić DNA, która nie jest przepisywana; zawiera sekwencję genu z informacją o białku. Ma taką samą sekwencję jak mRNA, tylko w miejscu uracylu ma tyminę.
5.Kodon START
Kodon AUG, od którego rozpoczyna się synteza białka. Oznacza metioninę, dlatego translacja zaczyna się od przyłączenia do niego cząsteczki tRNA z metioniną.
6.Kodony STOP
Trzy kodony: UAA, UAG i UGA, które kończą syntezę białka. Nie oznaczają żadnego aminokwasu, więc łańcuch kończy się na aminokwasie kodowanym przez kodon poprzedzający kodon STOP.
7.Co znaczy, że kod genetyczny jest trójkowy?
Każde trzy kolejne nukleotydy kwasu nukleinowego tworzą jeden kodon i oznaczają jeden aminokwas. Dlatego na łańcuch złożony z aminokwasów przypada w mRNA nukleotydów, nie licząc kodonu STOP.
8.Dlaczego kodon składa się z trzech nukleotydów?
Kwasy nukleinowe są zbudowane z 4 rodzajów nukleotydów, a w skład białek wchodzi 20 rodzajów aminokwasów. Pojedyncze nukleotydy dałyby tylko 4 kombinacje, a trójki - kodony, czyli wystarczająco dla wszystkich aminokwasów.
9.Co znaczy, że kod genetyczny jest jednoznaczny?
Jeden kodon oznacza zawsze wyłącznie jeden aminokwas, np. kodon AAG zawsze lizynę. Dzięki temu z danej sekwencji mRNA można odczytać tylko jeden łańcuch aminokwasów.
10.Co znaczy, że kod genetyczny jest zdegenerowany?
Jeden aminokwas może być kodowany przez więcej niż jeden kodon, np. walinę kodują GUU, GUC, GUA i GUG. Dlatego dla danego łańcucha aminokwasów można zapisać kilka różnych sekwencji mRNA.
11.Co znaczy, że kod genetyczny jest bezprzecinkowy?
Między kodonami nie ma wolnych nukleotydów, które oddzielałyby je jak przecinki. Każdy nukleotyd wchodzi w skład jakiegoś kodonu, więc kodony odczytuje się jeden po drugim bez przerw.
12.Co znaczy, że kod genetyczny jest niezachodzący?
Nukleotyd wchodzący w skład jednego kodonu nie może być elementem kolejnego kodonu. Dlatego mRNA odczytuje się kolejnymi, oddzielnymi trójkami, a nie przesuwając się o jeden nukleotyd.
13.Co znaczy, że kod genetyczny jest uniwersalny?
Poza nielicznymi wyjątkami kodony u wszystkich organizmów oznaczają te same aminokwasy. Na przykład kodon AAG oznacza lizynę niezależnie od tego, czy znajduje się w komórce grzyba, rośliny czy zwierzęcia.
14.Jak odczytać aminokwas z tabeli kodu genetycznego?
Nukleotydy kodonu mRNA wyszukuje się kolejno na brzegach tabeli: pierwszy wskazuje wiersz, drugi - kolumnę, a trzeci - miejsce w polu na ich przecięciu. Tam stoi nazwa aminokwasu albo napis STOP.
15.Jak ustalić sekwencję aminokwasów na podstawie DNA?
Najpierw zapisz mRNA komplementarny do nici matrycowej, z uracylem zamiast tyminy. Potem podziel mRNA na kodony i każdemu przypisz aminokwas z tabeli kodu; na kodonie STOP łańcuch się kończy.
16.Jak zapisać mRNA dla podanego łańcucha aminokwasów?
Dla każdego aminokwasu wybierz z tabeli jeden z kodujących go kodonów, zapisz je po kolei i dodaj na końcu kodon STOP. Kod jest zdegenerowany, więc poprawnych sekwencji bywa kilka.
17.Ekspresja genów
Proces odczytywania informacji genetycznej i syntezy na jej podstawie cząsteczek białka lub RNA. Ekspresja genów kodujących białka, czyli biosynteza białek, przebiega w dwóch etapach: transkrypcji i translacji.
18.W których miejscach komórki eukariotycznej zachodzą etapy biosyntezy białek?
Transkrypcja zachodzi w jądrze komórkowym, gdzie znajduje się DNA. Translacja zachodzi na rybosomach w cytozolu, do którego mRNA przechodzi przez pory jądrowe.
19.Transkrypcja
Przepisanie informacji z DNA na RNA w jądrze komórkowym. Do nici matrycowej DNA dobudowywane są komplementarne nukleotydy RNA, więc powstaje cząsteczka pre-mRNA o sekwencji komplementarnej do tej nici.
20.Polimeraza RNA
Enzym, który głównie odpowiada za transkrypcję. Łączy się z DNA i przesuwając się wzdłuż niego, rozsuwa nici oraz przyłącza nukleotydy RNA komplementarne do nici matrycowej - aż do sekwencji końca transkrypcji.
21.Pre-mRNA
Cząsteczka RNA powstająca w transkrypcji. Ponieważ przepisaniu podlega cały gen, zawiera zarówno eksony, jak i introny, dlatego przed wyjściem z jądra musi zostać zmodyfikowana.
22.Ekson
Sekwencja kodująca genu, zawierająca informację o budowie białka lub RNA. Eksony zostają w cząsteczce mRNA - po wycięciu intronów są złożone w jedną ciągłą cząsteczkę.
23.Intron
Sekwencja niekodująca genu, która przedziela eksony. Jest przepisywana do pre-mRNA, ale podczas modyfikacji potranskrypcyjnych zostaje wycięta, więc nie ma jej w mRNA i nie koduje aminokwasów.
24.Modyfikacje potranskrypcyjne
Zmiany pre-mRNA w jądrze komórkowym, m.in. wycięcie intronów i złożenie eksonów w jedną cząsteczkę mRNA, czyli składanie RNA. Dopiero tak zmieniony mRNA przechodzi przez pory jądrowe do cytozolu.
25.Translacja
Tłumaczenie sekwencji nukleotydów mRNA na sekwencję aminokwasów w cytozolu. Rybosom odczytuje kolejne kodony, a tRNA dostarczają pasujące aminokwasy, więc kolejność aminokwasów zależy od kolejności nukleotydów mRNA.
26.Rola rybosomu w translacji
Rybosom łączy się z mRNA i na podstawie zawartej w nim informacji łączy aminokwasy dostarczane przez tRNA. Po utworzeniu każdego wiązania przesuwa się wzdłuż mRNA o trzy nukleotydy.
27.Rola tRNA w translacji
Cząsteczki tRNA transportują aminokwasy do miejsca translacji. Każda przyłącza się do kodonu mRNA pasującego do niesionego aminokwasu, a po oddaniu aminokwasu odłącza się od rybosomu.
28.Antykodon
Trzy nukleotydy tRNA komplementarne do kodonu mRNA. Dzięki nim tRNA rozpoznaje właściwy kodon, np. tRNA z antykodonem UAC przyłącza się do kodonu START AUG.
29.Wiązanie peptydowe
Wiązanie łączące kolejne aminokwasy w łańcuchu. Podczas translacji tworzy się na rybosomie między aminokwasami przyniesionymi przez tRNA, a łańcuch wydłuża się o jeden aminokwas z każdym kodonem.
30.Kiedy kończy się translacja?
Gdy rybosom napotka kodon STOP - temu kodonowi nie odpowiada żaden aminokwas, więc łańcuch przestaje się wydłużać. Rybosom i mRNA rozdzielają się, a białko podlega modyfikacjom potranslacyjnym.
31.Modyfikacje potranslacyjne
Zmiany białka powstałego w translacji, najczęściej nadanie mu odpowiedniego kształtu, czasem też usunięcie niektórych aminokwasów albo przyłączenie dodatkowych związków, np. reszt cukrowych. Dzięki nim białko staje się aktywne biologicznie.
32.Regulacja ekspresji genów
Zmiana aktywności genów, dzięki której w komórce aktywne są tylko geny niezbędne do jej funkcjonowania. Pozwala komórkom różnicować się i specjalizować oraz reagować na zmiany w środowisku i sygnały przekazywane np. przez układ hormonalny.
33.Sposoby regulacji ekspresji genów
Przykłady to: regulacja dostępu do genów - do rozpoczęcia ekspresji genu niezbędne jest rozluźnienie chromatyny; aktywność białek regulatorowych, które ułatwiają lub utrudniają przyłączenie polimerazy RNA do genu; alternatywne składanie mRNA.
34.Alternatywne składanie mRNA
Po wycięciu intronów eksony tego samego pre-mRNA mogą zostać scalone na różne sposoby. Dzięki temu z jednego genu powstają różne formy mRNA, a w efekcie - różne formy białka.
35.Dlaczego różne komórki ciała mają różne funkcje?
Wszystkie komórki organizmu mają tę samą informację genetyczną, ale w każdym ich rodzaju aktywne są inne geny, np. w komórkach wątroby inne niż w komórkach szpiku kostnego. Dlatego wytwarzają różne białka.
Notatka
Kod genetyczny i kodony
to sposób zapisu informacji o budowie białek w sekwencji kwasów nukleinowych (DNA lub mRNA). Jest regułą przekładu wspólną dla wszystkich genów. Informacja genetyczna to treść zapisana tym kodem, czyli kolejność nukleotydów w konkretnym genie.
Jednostką kodu jest - trzy kolejne nukleotydy. Kodon oznacza jeden aminokwas albo koniec syntezy białka.
Długość kodonu wynika z liczby rodzajów nukleotydów i aminokwasów. Kwasy nukleinowe są zbudowane z 4 rodzajów nukleotydów, a w skład białek wchodzi 20 rodzajów aminokwasów. Gdyby aminokwas był kodowany przez jeden nukleotyd, istniałyby tylko 4 kombinacje, czyli za mało. Dopiero trójki nukleotydów dają kodony, co wystarcza dla wszystkich aminokwasów.
Informację z DNA najpierw przepisuje się na mRNA. Uczestniczy w tym tylko jedna nić DNA, nazywana nicią matrycową. Druga nić to nić kodująca, czyli sekwencja genu z informacją o białku. Białko powstaje na podstawie mRNA, dlatego kodony zapisuje się zwykle symbolami nukleotydów mRNA.
mRNA jest komplementarny do nici matrycowej. Z nicią kodującą ma więc zgodną sekwencję, tylko w miejscu tyminy ma uracyl. Np. trójce GTC nici matrycowej odpowiada kodon CAG mRNA i trójka CAG nici kodującej.
Cztery kodony mają specjalne znaczenie. Synteza białka zaczyna się od kodonu AUG, czyli kodonu START, który oznacza metioninę. Kończy ją jeden z trzech kodonów STOP: UAA, UAG albo UGA. Żaden kodon STOP nie oznacza aminokwasu.
Cechy kodu genetycznego
Kod genetyczny ma sześć cech, które umożliwiają dokładne odczytywanie informacji genetycznej. Tabela zestawia, na czym polega każda cecha i co z niej wynika przy odczycie.
| Cecha | Na czym polega | Co z tego wynika |
|---|---|---|
| trójkowy | kodon to trzy kolejne nukleotydy | mRNA odczytuje się trójkami |
| jednoznaczny | kodon oznacza tylko jeden aminokwas | z mRNA wynika jeden łańcuch |
| zdegenerowany | aminokwas może mieć kilka kodonów | dla łańcucha bywa kilka mRNA |
| bezprzecinkowy | między kodonami nie ma wolnych nukleotydów | każdy nukleotyd należy do jakiegoś kodonu |
| niezachodzący | nukleotyd należy tylko do jednego kodonu | kodony nie nachodzą na siebie |
| uniwersalny | poza nielicznymi wyjątkami kodony znaczą to samo u wszystkich organizmów | odczyt kodonu nie zależy od gatunku |
Jednoznaczność i zdegenerowanie łatwo pomylić. Jednoznaczność dotyczy kierunku od kodonu do aminokwasu: kodon AUC oznacza zawsze izoleucynę. Zdegenerowanie dotyczy kierunku od aminokwasu do kodonów: kwas glutaminowy kodują GAA i GAG.
Dwie cechy kodu - bezprzecinkowy i niezachodzący - razem sprawiają, że mRNA czyta się kolejnymi trójkami. Nie ma w nim przerw ani przesunięć o jeden nukleotyd.
Jak odczytać kod: od DNA do łańcucha i z powrotem
W tabeli kodu genetycznego kodon mRNA odszukuje się po kolei: pierwszy nukleotyd wyznacza wiersz, drugi kolumnę, a trzeci miejsce w polu na ich przecięciu.
Jak ustalić łańcuch aminokwasów na podstawie DNA - przykład dla nici matrycowej TAC CTA GGG TGT ATT:
- zapisz mRNA komplementarny do nici matrycowej, z uracylem naprzeciw adeniny: AUG GAU CCC ACA UAA,
- podziel mRNA na kolejne trójki, zaczynając od kodonu START,
- przypisz trójkom aminokwasy z tabeli: metionina - kwas asparaginowy - prolina - treonina,
- na kodonie STOP (tu UAA) łańcuch się kończy.
Sprawdzenie inną drogą: nić kodująca tego fragmentu to ATG GAT CCC ACA TAA. Po zamianie tyminy na uracyl daje ten sam mRNA.
Zapamiętaj
oznacza metioninę, więc łańcuch powstający w zaczyna się od niej; kodon STOP nie oznacza aminokwasu i nie wlicza się do łańcucha.
Zadanie odwrotne to zapis mRNA dla podanego łańcucha. Każdemu aminokwasowi przypisuje się jeden z jego kodonów, a na końcu stawia kodon STOP. Liczba możliwych sekwencji mRNA to iloczyn liczb kodonów kolejnych aminokwasów. Np. prolina ma 4 kodony, a glutamina 2, więc łańcuch prolina - glutamina można zapisać w mRNA na sposobów (bez kodonu STOP). Sprawdzenie dodawaniem: każdy z 4 kodonów proliny łączy się z 2 kodonami glutaminy, czyli .
Ekspresja genów i jej etapy
Wszystkie komórki jednego organizmu zawierają tę samą informację genetyczną. to proces jej odczytywania i syntezy na jej podstawie cząsteczek białka lub RNA.
Ekspresję genów kodujących białka nazywa się biosyntezą białek. U eukariontów przebiega ona w dwóch etapach, w dwóch miejscach komórki.
| Etap | Miejsce | Na podstawie | Produkt |
|---|---|---|---|
| transkrypcja | jądro komórkowe | nici matrycowej DNA | pre-mRNA (po modyfikacjach: mRNA) |
| translacja | cytozol | mRNA | łańcuch aminokwasów |
mRNA jest mniejszym nośnikiem informacji niż DNA. Przenosi ją z jądra komórkowego do cytozolu przez pory jądrowe. Kolejność aminokwasów w łańcuchu zależy od kolejności nukleotydów w mRNA.
Transkrypcja i modyfikacje potranskrypcyjne
Za odpowiada głównie . Enzym łączy się z DNA i przesuwa się wzdłuż niego, stopniowo rozsuwając nici. Do nici matrycowej przyłącza kolejne nukleotydy RNA zgodnie z zasadą komplementarności. Naprzeciw adeniny DNA staje uracyl, bo w RNA nie ma tyminy. Synteza trwa do sekwencji oznaczającej koniec transkrypcji. Potem nici DNA na nowo się splatają, a powstały zostaje uwolniony.
Transkrypcji podlega cały gen: sekwencje kodujące, czyli eksony, i sekwencje niekodujące, czyli introny. Dlatego pre-mRNA musi zostać zmodyfikowany w jądrze komórkowym. polegają m.in. na wycięciu intronów i złożeniu eksonów w jedną cząsteczkę mRNA, czyli na składaniu RNA. Dopiero tak powstały mRNA przechodzi przez pory jądrowe do cytozolu.
Ekson od intronu odróżnia to, czy odcinek zostaje w mRNA: ekson zostaje, a intron jest wycinany. Po wycięciu intronów zostaje tyle nukleotydów, ile liczą razem eksony. Np. pre-mRNA złożony kolejno z eksonu (45 nukleotydów), intronu (60) i eksonu (36) daje mRNA z nukleotydów. Sprawdzenie: 141 nukleotydów pre-mRNA minus 60 nukleotydów intronu to też 81.
Translacja i powstanie aktywnego białka
Translacja zachodzi w cytozolu. Biorą w niej udział rybosomy, mRNA i cząsteczki tRNA, które transportują aminokwasy do miejsca translacji. Rybosom na podstawie informacji z mRNA łączy dostarczane aminokwasy w łańcuch.
Każda cząsteczka tRNA ma - trzy nukleotydy komplementarne do kodonu mRNA. Dzięki temu do kodonu przyłącza się tRNA z pasującym aminokwasem.
Ważne
Antykodon jest komplementarny do kodonu i, jak każdy fragment RNA, zamiast tyminy ma uracyl; np. kodonowi GAU odpowiada antykodon CUA.
Translacja zaczyna się, gdy mRNA połączy się z rybosomem. Do kodonu START przyłącza się tRNA z metioniną, a do następnego kodonu - tRNA z drugim aminokwasem. Sąsiednie aminokwasy łączy . Po jego utworzeniu rybosom przesuwa się wzdłuż mRNA o trzy nukleotydy, czyli o jeden kodon, a tRNA bez aminokwasu się odłącza. Ten cykl się powtarza, a łańcuch wydłuża się o jeden aminokwas na każdy kodon.
Wydłużanie łańcucha kończy się, gdy rybosom napotka kodon STOP. Rybosom i mRNA rozdzielają się, a białko podlega modyfikacjom potranslacyjnym.
Od łańcucha do aktywnego białka
Białko powstałe w translacji ma postać długiego łańcucha aminokwasów, ale nie jest jeszcze aktywne biologicznie. Musi przejść . Polegają one najczęściej na nadaniu białku odpowiedniego kształtu. Mogą też polegać na usunięciu niektórych aminokwasów albo przyłączeniu dodatkowych związków, np. reszt cukrowych, tłuszczowych lub fosforanowych.
Modyfikacje potranskrypcyjne zmieniają pre-mRNA w jądrze komórkowym, a modyfikacje potranslacyjne - białko po translacji.
Regulacja ekspresji genów
Komórki jednego organizmu mają tę samą informację genetyczną, a różnią się budową i funkcjami. Wynika to z tego, że w różnych rodzajach komórek aktywne są różne geny. Gen aktywny to gen, z którego komórka odczytuje informację genetyczną, czyli gen ulegający ekspresji. Każdy rodzaj komórek wytwarza więc białka odpowiednie dla siebie.
polega na zmianie aktywności genów. Dzięki niej w komórce są aktywne tylko geny niezbędne do jej funkcjonowania. Mechanizmy regulacji pozwalają komórkom m.in.:
- różnicować się i specjalizować,
- kontrolować produkcję białek zgodnych z ich funkcjami,
- reagować na zmiany w środowisku i na sygnały przekazywane np. przez układ nerwowy i układ hormonalny; komórka może wtedy m.in. zmienić swój metabolizm.
Przykładami sposobów regulacji ekspresji genów są:
- regulacja dostępu do genów - do rozpoczęcia ekspresji genu niezbędne jest rozluźnienie chromatyny,
- aktywność białek regulatorowych - białka te ułatwiają lub utrudniają przyłączenie polimerazy RNA do genu,
- - po wycięciu intronów eksony tego samego pre-mRNA mogą zostać scalone na różne sposoby.
Dwa pierwsze sposoby wpływają na to, czy gen zostanie przepisany na pre-mRNA. Alternatywne składanie zmienia to, jaki mRNA powstanie z już przepisanego pre-mRNA. Dzięki niemu z jednego genu mogą powstać różne formy mRNA, a w efekcie różne formy białka.
W skrócie
- 01Kod genetyczny jest wspólną regułą odczytu, a informacja genetyczna to kolejność nukleotydów w danym genie.
- 01Kodon START (AUG) rozpoczyna syntezę białka, a trzy kodony STOP ją kończą.
- 02Kod genetyczny jest trójkowy, jednoznaczny, zdegenerowany, bezprzecinkowy, niezachodzący i uniwersalny (poza nielicznymi wyjątkami).
- 02Kodon oznacza tylko jeden aminokwas, ale aminokwas może mieć więcej niż jeden kodon.
- 03Z nici matrycowej zapisuje się komplementarny mRNA, dzieli go na kodony i odczytuje aminokwasy z tabeli aż do kodonu STOP.
- 03Dla danego łańcucha zwykle można zapisać kilka sekwencji mRNA, bo kod jest zdegenerowany.
- 04Biosynteza białek to transkrypcja w jądrze komórkowym i translacja w cytozolu.
- 04Ekspresja genu daje cząsteczkę białka albo RNA.
- 05Polimeraza RNA przyłącza nukleotydy RNA komplementarne do nici matrycowej DNA, aż dojdzie do sekwencji oznaczającej koniec transkrypcji.
- 05Pre-mRNA zawiera eksony i introny; po wycięciu intronów i złożeniu eksonów powstaje mRNA, który przechodzi do cytozolu.
- 06W translacji rybosom łączy aminokwasy przyniesione przez tRNA w kolejności kodonów mRNA, od kodonu START do kodonu STOP.
- 06Aktywne biologicznie białko powstaje dopiero po modyfikacjach potranslacyjnych, najczęściej po nadaniu mu odpowiedniego kształtu.
- 07Regulacja ekspresji genów zmienia aktywność genów, dzięki czemu komórki m.in. różnicują się i reagują na zmiany w środowisku oraz na sygnały, np. hormonalne.
- 07Przykładami sposobów regulacji ekspresji genów są regulacja dostępu do genów, aktywność białek regulatorowych i alternatywne składanie mRNA.
Pojęcia z fiszek
Podcast
Ładuję…
Karty pracy
Ćwiczenia do wydruku na ten temat
Genetyka molekularna - replikacja DNA i biosynteza białkaSzkoła średnia, klasa 3
Otwórz kartę pracyQuizy w tym zestawie
35 pytań w 4 etapach
Etap 1: Kod genetyczny i jego cechy
Etap 1 · 14 fiszek · 9 pytań
Etap 2: Odczytywanie tabeli kodu
Etap 2 · 6 fiszek · 8 pytań
Etap 3: Gen, pre-mRNA i mRNA
Etap 3 · 7 fiszek · 8 pytań
Etap 4: Translacja i powstawanie białka
Etap 4 · 8 fiszek · 10 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
35 fiszek uczy się 2
40 fiszek uczy się 4
40 fiszek uczy się 2
27 fiszek
40 fiszek uczy się 10
36 fiszek uczy się 8
Wyszukiwarka
Szukasz czegoś innego?
Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.
