Biologia
Gen, genom, DNA i RNA - Biologia na czasie 3 (ZP)
Sprawdzony zestawZestaw o genie, genomie oraz budowie i funkcjach kwasów nukleinowych. Uczysz się budowy genu (eksony, introny, geny ciągłe i nieciągłe), czym jest genom, budowy DNA i RNA (wiązania fosfodiestrowe i wodorowe), zasady komplementarności, organizacji DNA w jądrze (chromatyna, chromosom), przebiegu replikacji i rodzajów RNA, a w quizie liczysz skład nukleotydów na własnych danych.
Zestaw do podręcznika
Dział 1, cz. 1. Genetyka molekularna: gen a genom, budowa i rola kwasów nukleinowych
Biologia na czasie 3. Podręcznik. Zakres podstawowy (Nowa Era) - wszystkie rozdziały1.Kwasy nukleinowe
Dwa rodzaje: DNA (kwas deoksyrybonukleinowy) - nośnik informacji genetycznej zapisanej w genach - oraz RNA (kwas rybonukleinowy), konieczny do odczytania tej informacji i wykształcenia cech organizmu.
2.Genetyka molekularna
Nauka, która bada, w jaki sposób DNA współdziała z RNA podczas wykształcania cech organizmów - np. jak informacja z genu prowadzi do wytworzenia białka, od którego zależy cecha.
3.Gen
Podstawowa jednostka dziedziczenia: fragment DNA zawierający informację o budowie białka lub cząsteczki RNA. Nowy organizm otrzymuje geny rodziców i dzięki temu dziedziczy m.in. niektóre ich cechy.
4.Polipeptyd
Długi łańcuch aminokwasów połączonych ze sobą - z niego zbudowane jest każde białko. Gen zawiera informację o sekwencji aminokwasów w tym łańcuchu, a sam łańcuch może tworzyć złożone struktury przestrzenne i łączyć się np. z cukrami.
5.Jak informacja z genu prowadzi do cechy organizmu?
Na podstawie informacji o sekwencji aminokwasów zapisanej w genie organizm wytwarza białko. Od budowy białka zależą jego funkcje, np. budowanie struktur organizmu i regulacja metabolizmu, a z funkcji wynikają cechy.
6.Od czego zależy kolor oczu, włosów i skóry?
Od barwników - melanin. Ich wytwarzanie zależy od wielu białek kodowanych przez różne geny, m.in. od białka MC1R; jedna z jego wersji odpowiada za rude włosy, jasną skórę i piegi.
7.Eksony
Sekwencje kodujące w części strukturalnej genu - zawierają informację o kolejności aminokwasów w białku albo o budowie RNA. W genie organizmu eukariotycznego przedzielają je introny.
8.Introny
Sekwencje niekodujące w części strukturalnej genu organizmu eukariotycznego - nie zawierają informacji ani o budowie białek, ani o budowie RNA. Leżą między eksonami.
9.Części regulatorowe genu
Odcinki genu leżące obok części strukturalnej, które uczestniczą w regulacji odczytywania informacji genetycznej. Gen organizmu eukariotycznego ma część strukturalną i części regulatorowe.
10.Dlaczego gen organizmu eukariotycznego nazywamy nieciągłym?
Bo jego eksony, czyli sekwencje kodujące, są przedzielone intronami - sekwencjami niekodującymi. Geny organizmów prokariotycznych, np. bakterii, nie mają intronów, dlatego nazywamy je ciągłymi.
11.Genom
Kompletna informacja genetyczna komórki lub organizmu - najczęściej DNA znajdujący się w pojedynczym zestawie chromosomów. Tworzą go geny oraz odcinki pozagenowe, które nie kodują białek ani RNA.
12.Genom jądrowy i genom mitochondrialny
DNA genomu komórki zwierzęcej leży głównie w jądrze komórkowym - to genom jądrowy. Niewielka część, genom mitochondrialny, leży w mitochondriach; jego geny odpowiadają głównie za białka potrzebne mitochondrium, np. do oddychania tlenowego.
13.Genom bakterii i wirusów
U bakterii genom leży w cytozolu i stanowi go kolista cząsteczka DNA, nazywana chromosomem bakteryjnym. Genomem wirusa może być DNA albo RNA - np. genom wirusa SARS-CoV-2 to RNA.
14.Międzynarodowy Projekt Poznania Genomu Ludzkiego
Projekt zakończony w 2003 r., w którym odczytano sekwencję genomu człowieka zapisaną literami A, T, C, G. Dzięki niemu powstały m.in. narzędzia pomocne w diagnostyce chorób genetycznych.
15.Podwójna helisa
Struktura cząsteczki DNA: dwie nici ułożone równolegle do siebie i śrubowato skręcone wokół wspólnej osi. Każda nić składa się z mniejszych jednostek - nukleotydów.
16.Cztery rodzaje nukleotydów DNA
Każdy nukleotyd DNA ma resztę kwasu fosforowego i deoksyrybozę - cukier pięciowęglowy, a różni się od innych zasadą azotową: adeniną, tyminą, cytozyną lub guaniną.
17.Wiązania fosfodiestrowe
Wiązania, które łączą ze sobą kolejne nukleotydy jednego łańcucha (nici). Dzięki nim nukleotydy tworzą nić - zarówno w DNA, jak i w RNA.
18.Wiązania wodorowe w DNA
Łączą oba łańcuchy DNA: występują między zasadami azotowymi nukleotydów położonych naprzeciwko siebie. Między adeniną a tyminą są dwa takie wiązania, a między cytozyną a guaniną - trzy.
19.Sekwencja DNA
Kolejność, w jakiej nukleotydy łączą się w nici DNA. Zapisuje się ją literami zasad azotowych, np. GCATTA, bo nukleotydy różnią się od siebie tylko zasadą.
20.Zasada komplementarności
Zasady azotowe leżące naprzeciw siebie w dwóch niciach DNA łączą się w stały sposób: adenina z tyminą, a cytozyna z guaniną. Dlatego sekwencja jednej nici wyznacza sekwencję drugiej.
21.Jak obliczyć liczbę nukleotydów z daną zasadą w DNA?
Z zasady komplementarności: A = T i C = G. Gdy znasz liczbę C, odejmij od wszystkich nukleotydów podwojoną liczbę C - zostaje suma A i T; połowa tej sumy to liczba T.
22.Jakie funkcje pełni DNA?
Jest materiałem genetycznym wszystkich organizmów i niektórych wirusów. Jego odcinki - geny - zawierają informacje konieczne do syntezy białek oraz RNA, a jako nośnik informacji genetycznej DNA odpowiada za dziedziczenie cech.
23.Chromatyna
DNA połączony w jądrze komórkowym z białkami histonowymi (histonami). W tej postaci DNA występuje pomiędzy podziałami komórki; chromatyna może się kondensować - powstają wtedy włókna, które zwijają się spiralnie.
24.Chromosom
Pojedyncza liniowa cząsteczka DNA w jądrze komórkowym - tak nazywa ją obecnie większość naukowców. Przed podziałem komórki ilość DNA się podwaja i chromosom składa się wtedy z dwóch cząsteczek DNA - chromatyd - połączonych centromerem.
25.Części chromosomu w dzielącej się komórce
1 - chromatyda: połówka chromosomu dzielącej się komórki, która zawiera jedną cząsteczkę DNA; 2 - centromer: miejsce połączenia dwóch chromatyd.
26.Replikacja DNA
Proces powielenia cząsteczek DNA, prowadzący do podwojenia ilości DNA w jądrze komórkowym. Zachodzi przed podziałem komórki, dzięki czemu informacja genetyczna trafia do komórek potomnych.
27.Jak przebiega replikacja DNA?
Cząsteczka macierzysta stopniowo rozplata się na dwie pojedyncze nici. Do każdej nici dobudowywane są na zasadzie komplementarności nukleotydy nowej nici. Powstają dwie potomne cząsteczki DNA.
28.Potomne cząsteczki DNA
Dwie cząsteczki powstałe w replikacji, identyczne z cząsteczką macierzystą. Każda ma jedną nić starą, pochodzącą z cząsteczki macierzystej, i jedną nową, zbudowaną na zasadzie komplementarności.
29.Polimeraza DNA
Enzym odpowiedzialny głównie za tworzenie nowych nici DNA w replikacji. Kontroluje też jej poprawność: sprawdza, czy wstawione nukleotydy tworzą odpowiednie pary, a nieprawidłowy nukleotyd wycina i wstawia na jego miejsce odpowiedni.
30.Dlaczego replikacja zachodzi przed każdym podziałem komórki?
Tworzą się dwie identyczne kopie materiału genetycznego. Dzięki temu komórki po mitozie mają tyle DNA, co komórka rodzicielska, a po mejozie - ilość DNA zredukowaną o połowę.
31.Jednoniciowa cząsteczka RNA
Tworzy ją jedna nić nukleotydów, ale w niektórych miejscach mogą powstawać fragmenty dwuniciowe. Zasady łączą się w nich komplementarnie: cytozyna z guaniną, a adenina z uracylem.
32.Czym nukleotyd RNA różni się od nukleotydu DNA?
Cukrem i jedną zasadą: ma rybozę zamiast deoksyrybozy i uracyl zamiast tyminy. Wspólne są reszta kwasu fosforowego (reszta fosforanowa) oraz trzy zasady: adenina, cytozyna i guanina.
33.rRNA (rybosomowy RNA)
Rodzaj RNA, nazywany też rybosomalnym, który po połączeniu z białkami tworzy rybosomy - struktury, na których zachodzi biosynteza białek. To jeden z trzech głównych rodzajów RNA.
34.mRNA (informacyjny RNA)
Rodzaj RNA, który przenosi informację o budowie białka z jądra komórkowego na rybosomy. Ma zwykle postać jednej, długiej nici.
35.tRNA (transportujący RNA)
Rodzaj RNA, który transportuje aminokwasy na rybosomy. W cząsteczce tRNA wyróżniamy miejsce przyłączenia aminokwasu oraz antykodon.
36.Antykodon
Trzy nukleotydy cząsteczki tRNA, które podczas biosyntezy białek rozpoznają komplementarne nukleotydy na nici mRNA, czyli kodon. Np. antykodon GAG rozpoznaje kodon CUC.
37.Kodon
Trzy kolejne nukleotydy nici mRNA rozpoznawane przez antykodon tRNA na zasadzie komplementarności: adenina łączy się z uracylem, a cytozyna z guaniną. Np. kodon GUG jest rozpoznawany przez antykodon CAC.
Notatka
Kwasy nukleinowe, gen i cechy organizmu
Cechy i funkcjonowanie organizmu zależą od jego materiału genetycznego, czyli DNA (kwasu deoksyrybonukleinowego). DNA jest nośnikiem informacji genetycznej zapisanej w genach. Do odczytania tej informacji i wykształcenia cech organizmu konieczny jest RNA (kwas rybonukleinowy). To, jak DNA współdziała z RNA podczas wykształcania cech, bada .
to podstawowa jednostka dziedziczenia: fragment DNA z informacją o budowie białka lub cząsteczki RNA. Nowy organizm otrzymuje geny rodziców i dlatego dziedziczy m.in. niektóre ich cechy.
Ważne
Genem jest także fragment DNA z informacją o budowie samej cząsteczki RNA, nie tylko fragment kodujący białko.
Każde białko składa się z aminokwasów połączonych w długi łańcuch, czyli . Taki łańcuch może tworzyć skomplikowane struktury przestrzenne i łączyć się z innymi związkami, np. cukrami albo lipidami. Gen zawiera informację o sekwencji aminokwasów w białku, a na jej podstawie organizm wytwarza białko.
Od budowy białka zależą jego funkcje. Białka m.in. budują różne struktury organizmu i zapewniają regulację procesów metabolicznych w komórkach. Z funkcji białek wynikają cechy organizmu.
Przykładem jest kolor oczu, włosów i skóry. Zależy on od barwników - melanin, a za ich wytwarzanie odpowiada wiele białek kodowanych przez różne geny. Jedna z wersji jednego z tych białek, MC1R, odpowiada za rude włosy, jasną skórę i piegi.
Budowa genu
Geny organizmów eukariotycznych (jądrowych), np. człowieka, składają się z części strukturalnej i części regulatorowych. Każda z tych części ma inną rolę.
Część strukturalna zawiera informację o budowie cząsteczki. Przeplatają się w niej dwa rodzaje odcinków:
- eksony
- sekwencje kodujące, z informacją o kolejności aminokwasów w białku albo o budowie RNA
- introny
- sekwencje niekodujące, bez informacji o budowie białek i RNA
Części regulatorowe leżą obok części strukturalnej i uczestniczą w regulacji odczytywania informacji genetycznej.
Gen, w którym eksony są przedzielone intronami, nazywamy genem nieciągłym - takie są geny organizmów eukariotycznych. Geny organizmów prokariotycznych (bezjądrowych), np. bakterii, nie mają intronów, dlatego są genami ciągłymi.
Chromosom, chromatyna i genom
Chromatyna i chromosom
W jądrze komórkowym DNA ma postać liniowych cząsteczek. Pojedynczą cząsteczkę DNA większość naukowców nazywa obecnie chromosomem. DNA łączy się z białkami histonowymi (histonami) i tworzy chromatynę. W tej postaci DNA występuje między podziałami komórki.
Chromatyna może się kondensować: powstają wtedy włókna, które zwijają się spiralnie. Przed podziałem komórki ilość DNA się podwaja, a chromatyna przyjmuje najbardziej skondensowaną postać. Chromosom składa się wtedy z dwóch chromatyd połączonych centromerem. Każda chromatyda zawiera jedną cząsteczkę DNA.
Genom
Genom to kompletna informacja genetyczna komórki lub organizmu. Najczęściej jest to DNA w pojedynczym zestawie chromosomów. Genom tworzą geny oraz odcinki pozagenowe, które nie kodują białek ani RNA.
Położenie genomu zależy od organizmu. W komórce zwierzęcej DNA genomu leży głównie w jądrze komórkowym - to genom jądrowy. Niewielka część DNA występuje w mitochondriach jako genom mitochondrialny. Jego geny odpowiadają głównie za białka związane z funkcjonowaniem mitochondrium, np. z oddychaniem tlenowym. U bakterii genom leży w cytozolu: jest to kolista cząsteczka DNA, czyli chromosom bakteryjny. Genomem wirusa może być DNA albo RNA, np. u wirusa SARS-CoV-2, który wywołuje COVID-19, jest to RNA.
W 2003 r. zakończono Międzynarodowy Projekt Poznania Genomu Ludzkiego, w którym odczytano sekwencję genomu człowieka. Dzięki niemu powstały m.in. narzędzia pomocne w diagnostyce chorób genetycznych i rozwinęły się badania genetyczne, np. niektórych chorób nowotworowych. W 2018 r. rozpoczęto Earth BioGenome Project: jego celem jest ustalenie w ciągu 10 lat sekwencji genomów wszystkich znanych gatunków eukariotycznych.
Budowa i funkcje DNA
Cząsteczkę DNA tworzą dwie nici (łańcuchy) ułożone równolegle i śrubowato skręcone wokół wspólnej osi. Taką strukturę nazywamy podwójną helisą. Każda nić jest łańcuchem nukleotydów.
Nukleotyd DNA ma trzy części: resztę kwasu fosforowego, pięciowęglowy cukier deoksyrybozę i jedną z czterech zasad azotowych. Są to adenina (A), tymina (T), cytozyna (C) i guanina (G). Reszta fosforanowa i cukier są we wszystkich nukleotydach DNA takie same. Dlatego w DNA są cztery rodzaje nukleotydów - tyle, ile zasad.
Kolejne nukleotydy jednej nici łączą . Obie nici łączą wiązania wodorowe, które powstają między zasadami azotowymi nukleotydów leżących naprzeciw siebie.
Kolejność nukleotydów w nici to . Zapisuje się ją literami zasad azotowych.
Zasady leżące naprzeciw siebie łączą się zgodnie z zasadą komplementarności: adenina z tyminą, a cytozyna z guaniną. Sekwencja jednej nici wyznacza więc sekwencję drugiej, np. naprzeciw TCCGAT leży AGGCTA. Między adeniną a tyminą występują dwa wiązania wodorowe, a między cytozyną a guaniną - trzy.
DNA jest materiałem genetycznym wszystkich organizmów i niektórych wirusów. Jego odcinki - geny - zawierają informacje konieczne do syntezy białek oraz RNA. Jako nośnik informacji genetycznej DNA odpowiada za dziedziczenie cech.
2
wiązania wodorowe między A i T
3
wiązania wodorowe między C i G
4
rodzaje nukleotydów DNA
Jak obliczyć liczbę nukleotydów i wiązań wodorowych w DNA
W cząsteczce DNA naprzeciw każdej adeniny stoi tymina, a naprzeciw każdej cytozyny - guanina. Dlatego w całej dwuniciowej cząsteczce liczba nukleotydów z A równa się liczbie nukleotydów z T, a liczba z C - liczbie z G.
Schemat rozwiązania:
- zapisz równości: A = T oraz C = G
- znaną liczbę pomnóż przez 2 - to suma jednej pary zasad
- odejmij tę sumę od liczby wszystkich nukleotydów - zostaje suma drugiej pary
- podziel wynik przez 2
Przykład
DNA ma 420 nukleotydów, w tym 63 z guaniną: , , więc .
Wynik sprawdzisz drugą drogą. Skoro A = T i G = C, nukleotydy z A i G stanowią razem połowę cząsteczki. Zatem .
Tak samo liczy się udział procentowy nukleotydów. Jeśli adenina stanowi 22%, to tymina też 22%, a cytozyna i guanina razem - pozostałe 56%. Guanina stanowi więc 28%. Sprawdzenie: .
Znając liczbę par A-T i C-G, policzysz też wiązania wodorowe między niciami: para A-T ma dwa wiązania, a para C-G - trzy. Odcinek z 9 par zasad, w tym 4 pary A-T, ma więc wiązania. Sprawdzenie: gdyby każda para miała trzy wiązania, byłoby ich , a każda para A-T ma o jedno mniej, więc .
Replikacja DNA
to proces powielenia cząsteczek DNA, który podwaja ilość DNA w jądrze komórkowym. Zachodzi w jądrze przed każdym podziałem komórki. Dzięki niej informacja genetyczna może trafić do komórek potomnych.
Replikacja przebiega w trzech etapach:
- cząsteczka macierzysta stopniowo rozplata się na dwie pojedyncze nici
- przy każdej nici powstaje nowa nić z nukleotydów dobudowywanych na zasadzie komplementarności
- powstają dwie , identyczne z cząsteczką macierzystą
Zapamiętaj
Każda potomna cząsteczka DNA ma jedną nić starą, pochodzącą z cząsteczki macierzystej, i jedną nić nową.
Replikacja jest regulowana enzymatycznie. Za tworzenie nowych nici odpowiada głównie enzym . Kontroluje on też poprawność replikacji, czyli sprawdza, czy wstawione nukleotydy tworzą odpowiednie pary. Nieprawidłowy nukleotyd wycina, a na jego miejsce wstawia odpowiedni. Ta kontrola jest konieczna, bo wstawienie nieprawidłowego nukleotydu zmieniłoby informację genetyczną.
Replikacja przed podziałem daje dwie identyczne kopie materiału genetycznego. Komórki powstałe w wyniku mitozy mają więc tyle DNA co komórka rodzicielska. Komórki powstałe w wyniku mejozy mają ilość DNA zredukowaną o połowę.
Budowa RNA i porównanie z DNA
RNA, podobnie jak DNA, składa się z nukleotydów. Cząsteczkę RNA tworzy jedna nić, choć w niektórych miejscach mogą powstawać fragmenty dwuniciowe połączone wiązaniami wodorowymi. Zasady łączą się w nich komplementarnie: cytozyna z guaniną, a adenina z uracylem. Na przykład naprzeciw odcinka CAUG leży odcinek GUAC.
Nukleotyd RNA ma resztę kwasu fosforowego, pięciowęglowy cukier rybozę i jedną z czterech zasad azotowych: adeninę, uracyl, cytozynę lub guaninę. Różnice między kwasami nukleinowymi zestawia tabela.
| Cecha | DNA | RNA |
|---|---|---|
| Liczba nici | dwie (podwójna helisa) | jedna |
| Cukier | deoksyryboza | ryboza |
| Zasady azotowe | A, T, C, G | A, U, C, G |
| Rodzaje | jeden rodzaj | rRNA, mRNA, tRNA |
| Rola | dziedziczenie cech | biosynteza białek |
Rodzaje RNA, kodon i antykodon
RNA uczestniczy przede wszystkim w biosyntezie białek. Wyróżniamy trzy główne rodzaje RNA:
- rRNArybosomowy RNA
- po połączeniu z białkami tworzy rybosomy, na których zachodzi biosynteza białek
- mRNAinformacyjny RNA
- przenosi zapisaną w genie informację o budowie białka z jądra komórkowego na rybosomy; ma zwykle postać jednej, długiej nici
- tRNAtransportujący RNA
- transportuje aminokwasy na rybosomy; ma miejsce przyłączenia aminokwasu oraz
Rybosom jest więc miejscem, w którym współdziałają rRNA, mRNA i tRNA.
to trzy kolejne nukleotydy nici mRNA. Antykodon to trzy nukleotydy cząsteczki tRNA, które podczas biosyntezy białek rozpoznają kodon na zasadzie komplementarności. Adenina łączy się wtedy z uracylem, a cytozyna z guaniną. Na przykład antykodon UUG rozpoznaje kodon AAC.
Ważne
Kodon leży na nici mRNA, a antykodon - w cząsteczce tRNA; obie trójki nukleotydów są do siebie komplementarne.
W skrócie
- 01Gen to fragment DNA z informacją o budowie białka lub RNA; od budowy białka zależą jego funkcje, a od funkcji - cechy organizmu.
- 01Białko to polipeptyd o sekwencji aminokwasów zapisanej w genie; białka m.in. budują struktury organizmu i regulują procesy metaboliczne.
- 02Część strukturalna genu eukariotycznego składa się z eksonów (kodujących) i intronów (niekodujących), a części regulatorowe uczestniczą w odczytywaniu informacji.
- 02Geny z intronami (organizmy eukariotyczne) są nieciągłe, a geny bez intronów (organizmy prokariotyczne, np. bakterie) - ciągłe.
- 03Chromatyna to DNA z histonami; w dzielącej się komórce chromosom ma dwie chromatydy połączone centromerem.
- 03Genom to geny i odcinki pozagenowe; u zwierząt leży głównie w jądrze, w małej części w mitochondriach.
- 04Nukleotydy DNA mają tę samą resztę fosforanową i deoksyrybozę, a różnią się zasadą azotową: A, T, C albo G.
- 04Nukleotydy jednej nici łączą wiązania fosfodiestrowe, a obie nici - wiązania wodorowe między zasadami komplementarnymi: A z T i C z G.
- 05W dwuniciowej cząsteczce DNA liczba nukleotydów z A równa się liczbie z T, a z C - liczbie z G; tak samo jest z ich udziałem procentowym.
- 05Liczba wiązań wodorowych między niciami DNA to dwa na każdą parę A-T i trzy na każdą parę C-G.
- 06W replikacji do każdej starej nici dobudowywana jest komplementarna nić nowa, więc powstają dwie cząsteczki identyczne z macierzystą.
- 06Polimeraza DNA tworzy nowe nici i kontroluje poprawność replikacji: nieprawidłowy nukleotyd wycina i wstawia na jego miejsce odpowiedni.
- 07RNA ma jedną nić, rybozę zamiast deoksyrybozy i uracyl zamiast tyminy.
- 07We fragmentach dwuniciowych RNA adenina łączy się z uracylem, a cytozyna z guaniną.
- 08rRNA z białkami tworzy rybosomy, mRNA przenosi na nie informację o budowie białka, a tRNA - aminokwasy.
- 08Antykodon tRNA rozpoznaje komplementarny kodon na nici mRNA.
Pojęcia z fiszek
Podcast
Ładuję…
Quizy w tym zestawie
35 pytań w 4 etapach
Etap 1: Gen, genom i informacja genetyczna
Etap 1 · 13 fiszek · 9 pytań
Etap 2: Budowa i funkcje DNA
Etap 2 · 7 fiszek · 9 pytań
Etap 3: Replikacja DNA
Etap 3 · 10 fiszek · 9 pytań
Etap 4: Budowa i rodzaje RNA
Etap 4 · 7 fiszek · 8 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
35 fiszek uczy się 2
40 fiszek uczy się 4
40 fiszek uczy się 2
27 fiszek
40 fiszek uczy się 10
36 fiszek uczy się 8
Wyszukiwarka
Szukasz czegoś innego?
Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.
