Ilustracja do zestawu: Specjacja, człowiek a inne naczelne - NOWA Biologia na czasie 3 (ZP)

Biologia

Specjacja, człowiek a inne naczelne - NOWA Biologia na czasie 3 (ZP)

Sprawdzony zestaw
Szkoła średnia
37 fiszek32 pytań w 4 etapachnotatka

Zestaw uczy, czym są gatunek, populacja i pula genowa oraz jak przez specjację powstają nowe gatunki - z barierą geograficzną i bez niej, przy udziale mechanizmów izolacji rozrodczej. Druga część dotyczy miejsca człowieka wśród naczelnych: drzewa filogenetycznego, cech wspólnych z innymi człekokształtnymi i różnic w budowie ciała.

Zestaw do podręcznika

Dział 4, cz. 2. Ewolucja organizmów: ewolucja na poziomie populacji, specjacja, człowiek a inne naczelne

NOWA Biologia na czasie 3. Podręcznik. Zakres podstawowy (Nowa Era) - wszystkie rozdziały

1.Gatunek

Grupa osobników zdolnych do krzyżowania się i wydawania płodnego potomstwa. O przynależności do gatunku decyduje płodne potomstwo, a nie wygląd: osobniki jednego gatunku mogą się wyraźnie różnić.

2.Populacja

Grupa osobników jednego gatunku żyjących na określonym obszarze w tym samym czasie. Na jej poziomie, w ciągu wielu pokoleń, obserwujemy zwykle zmiany ewolucyjne, choć dobór naturalny działa na osobniki.

3.Skąd się bierze zmienność genetyczna populacji?

Z obecności wielu różnych alleli genów u osobników populacji - dlatego osobniki różnią się wieloma cechami. Nowe allele pojawiają się w populacji w wyniku mutacji.

4.Pula genowa populacji

Suma wszystkich możliwych alleli genów osobników danej populacji, czyli allele wszystkich genów u wszystkich jej osobników. Należą do niej zarówno allele dominujące, jak i recesywne.

5.Pula genowa gatunku

Suma puli genowych wszystkich populacji danego gatunku. Na przykład pula genowa wilka szarego obejmuje pule jego podgatunków, w tym wilka europejskiego, z allelami przystosowującymi do różnych środowisk.

6.Dlaczego gatunek nazywamy izolowaną pulą genową?

Osobniki różnych gatunków nie krzyżują się ze sobą, więc nie wymieniają genów, a ich pule genowe się nie mieszają. Allel powstały u jednego gatunku pozostaje w jego puli genowej.

7.Specjacja

Proces powstawania nowego gatunku. Zachodzi przez stopniowe gromadzenie się różnic między populacjami jednego gatunku, aż różnią się one tak bardzo, że nie mogą się ze sobą krzyżować.

8.Jak mutacje prowadzą do różnic między populacjami?

W wyniku losowych mutacji pojawiają się w populacji nowe allele. Te, które lepiej przystosowują organizmy do warunków środowiska, utrwalają się, więc populacje coraz bardziej się od siebie różnią.

9.Mechanizmy izolacji rozrodczej

Mechanizmy, które uniemożliwiają wymianę genów między populacjami i w ten sposób wzmacniają specjację. Ich wykształcenie najczęściej wiąże się z pojawieniem się barier geograficznych.

10.Bezpłodność mieszańców

Mechanizm izolacji rozrodczej: osobniki dwóch populacji mogą się skrzyżować, ale ich potomstwo (mieszańce) nie wydaje własnego potomstwa. Allele nie przechodzą więc do kolejnych pokoleń drugiej populacji.

11.Odmienne zachowania godowe

Mechanizm izolacji rozrodczej: osobniki dwóch populacji różnią się zachowaniami godowymi, np. zalotami, więc nie dobierają się w pary i nie krzyżują się, choć mogą żyć obok siebie.

12.Izolacja sezonowa

Mechanizm izolacji rozrodczej, w którym populacje rozmnażają się w różnym czasie, np. rośliny mają różny okres kwitnienia. Osobniki obu populacji nie są gotowe do rozrodu jednocześnie, więc się nie krzyżują.

13.Zmiany w budowie narządów rozrodczych

Mechanizm izolacji rozrodczej: narządy rozrodcze osobników z rozdzielonych populacji zmieniły się tak, że uniemożliwiają krzyżowanie się, nawet gdy osobniki obu populacji się spotkają.

14.Bariera geograficzna

Przeszkoda w terenie, np. lodowiec, góra czy morze, która rozdziela populację na grupy i uniemożliwia wymianę genów między nimi. Każda grupa tworzy oddzielną populację i przystosowuje się do środowiska po swojej stronie bariery.

15.Specjacja spowodowana barierą geograficzną

Bariera, np. lodowiec, rozdziela populację wyjściową i przerywa wymianę genów. W każdej grupie utrwalają się warianty cech korzystne w jej środowisku, aż powstają odrębne gatunki, które nie krzyżują się nawet po zniknięciu bariery.

16.Jak lodowiec rozdzielił populację jeża?

Populację wyjściową jeża rozdzielił lodowiec. Po jego ustąpieniu jeż zachodni i jeż wschodni żyją na tym samym terenie, ale nie mogą się już ze sobą krzyżować - są odrębnymi gatunkami.

17.Specjacja bez bariery geograficznej

Populacja dzieli się na grupy bez żadnej bariery w terenie, z przyczyn ekologicznych, np. przez zajmowanie innych siedlisk, różne zachowania godowe czy preferencje pokarmowe. Osobniki różnych grup przestają się krzyżować.

18.Czego przykładem jest nasionnica jabłkówka?

Specjacji bez bariery geograficznej. Larwy tego owada żerowały na owocach głogu, a ok. 200 lat temu część przeszła na owoce jabłoni. Owady składają jaja na owocach, na których żerowały, i w tych grupach zwykle się krzyżują.

19.Antropogeneza

Procesy ewolucyjne, w których wyniku powstał gatunek człowiek rozumny. Poznajemy je m.in. dzięki badaniom skamieniałości, analizie DNA i badaniu pokrewieństwa człowieka z innymi gatunkami.

20.Naczelne

Rząd zwierząt, do którego należy człowiek. Łączą je m.in. dobrze rozwinięty zmysł wzroku, przynajmniej jedna para kończyn chwytnych i silnie rozwinięte zachowania społeczne.

21.Człekokształtne

Grupa małp wąskonosych o zredukowanym ogonie, przeciwstawnym kciuku i długim opiekowaniu się potomstwem. Należą do niej człowiek i tzw. małpy człekokształtne: gibony, orangutany, goryle i szympansy.

22.Małpy właściwe

Grupa w obrębie małpokształtnych, która obejmuje małpy szerokonose, np. wyjce, oraz małpy wąskonose. Lemury i wyraki nie należą do małp właściwych.

23.Małpy wąskonose

Grupa małp właściwych, do której należą dwie nadrodziny: koczkodanowce, np. mandryle, oraz człekokształtne. Człowiek należy więc do małp wąskonosych, a w ich obrębie - do człekokształtnych.

24.Człowiekowate

Rodzina człekokształtnych o dobrze rozwiniętym mózgu i złożonych zachowaniach społecznych. Spośród człekokształtnych nie należą do niej tylko gibony, które tworzą rodzinę gibonowatych.

25.Rodzaj człowiek

Rodzaj w rodzinie człowiekowatych, do którego należy gatunek człowiek rozumny (Homo sapiens). Wyróżniają go wyprostowana postawa ciała, dwunożny chód i dłonie zdolne do precyzyjnego chwytu.

26.Człowiek rozumny (Homo sapiens)

Gatunek z rodzaju człowiek, do którego należą wszyscy ludzie. Wyróżniają go m.in. zredukowane owłosienie oraz zdolność abstrakcyjnego myślenia i posługiwania się mową.

27.Jak z drzewa filogenetycznego odczytać pokrewieństwo?

Najbliżej spokrewnione są gatunki, których linie rozwojowe rozeszły się najpóźniej, czyli mają najmłodszego wspólnego przodka. Współczesne gatunki to końce oddzielnych linii, a nie przodkowie jeden drugiego.

28.Czy człowiek pochodzi od szympansa?

Nie. Szympansy są najbliżej spokrewnione z człowiekiem, ale to oddzielna linia rozwojowa od wspólnego przodka sprzed ok. 6 mln lat. Bliskie pokrewieństwo potwierdzają badania genetyczne: informacja genetyczna obu gatunków różni się o ok. 1,2%.

29.Cechy wspólne w budowie człowieka i innych człekokształtnych

M.in. chwytne dłonie z przeciwstawnym kciukiem i paznokciami, długie kończyny z obrotowymi stawami umożliwiającymi ruchy w każdym kierunku oraz obuoczne widzenie i rozróżnianie barw.

30.Wspólne zdolności i zachowania człowieka i innych człekokształtnych

M.in. korzystanie z narzędzi, samoświadomość i szybkie uczenie się oraz komunikowanie się i wyrażanie emocji dzięki bogatej mimice. Łączy ich też długi okres dzieciństwa.

31.Kość guziczna (ogonowa)

Zrośnięte szczątkowe kręgi ogonowe - pozostałość ogona, czyli narząd szczątkowy. Człowiek, podobnie jak inne człekokształtne, nie ma ogona, a kość guziczna (ogonowa) kończy jego kręgosłup od dołu.

32.Czym człowiek różni się od innych człekokształtnych?

Do różnic należą: dwunożność, wyprostowana postawa ciała, posługiwanie się mową i większy mózg. Mimo to najbliższe pokrewieństwo spośród naczelnych łączy człowieka właśnie z człekokształtnymi.

33.Zdolności, które ma tylko człowiek

Spośród człekokształtnych tylko człowiek ma zdolność mowy, tworzy dobra kultury, np. muzykę, obrazy czy literaturę, i posługuje się rozbudowanym systemem wartości.

34.Korzystanie z narzędzi u człowieka i innych człekokształtnych

Z narzędzi korzystają także inne człekokształtne, nie tylko człowiek. Człowiek ma jednak większe zdolności manualne i tylko on posługuje się złożonymi narzędziami.

35.Czaszka człowieka a czaszka szympansa

Mózgoczaszka człowieka ma większą pojemność, a jego trzewioczaszka jest spłaszczona. U szympansa trzewioczaszka jest wysunięta do przodu, a wały nadoczodołowe są wydatne.

36.Kręgosłup i miednica człowieka a szympansa

U człowieka kręgosłup jest esowaty, a miednica krótka i szeroka. U szympansa kręgosłup jest wygięty w łuk, a miednica długa i wąska. Na rysunku: krótka i szeroka miednica człowieka.

37.Kończyny i stopa człowieka a szympansa

Kończyna górna człowieka jest krótsza od dolnej, odwrotnie niż u szympansa. Stopa człowieka jest wysklepiona i bez przeciwstawnego palucha, a stopa szympansa jest chwytna dzięki przeciwstawnemu paluchowi.

Notatka

Gatunek, populacja i pula genowa

Dobór naturalny działa na pojedyncze osobniki, ale zmiany ewolucyjne widać dopiero w grupie osobników obserwowanej przez wiele pokoleń. Taką grupą jest zwykle - osobniki jednego gatunku żyjące na określonym obszarze w tym samym czasie.

tworzą osobniki zdolne do krzyżowania się i wydawania płodnego potomstwa. Wygląd o tym nie rozstrzyga, bo osobniki jednego gatunku mogą się wyraźnie różnić.

Źródłem różnic między osobnikami populacji jest zmienność genetyczna: w populacji występuje wiele różnych alleli genów. Nowe allele pojawiają się w populacji w wyniku mutacji.

Wszystkie allele wszystkich genów u wszystkich osobników populacji tworzą pulę genową populacji. Pule wszystkich populacji gatunku składają się na pulę genową gatunku, więc pula populacji jest jej częścią.

Pula genowa populacji a pula genowa gatunku

Osobniki różnych gatunków nie krzyżują się, więc nie wymieniają genów. Allel nie przechodzi z puli jednego gatunku do puli drugiego, dlatego gatunek nazywamy izolowaną pulą genową.

Specjacja i mechanizmy izolacji rozrodczej

to proces powstawania nowego gatunku. Zachodzi przez stopniowe gromadzenie się różnic między populacjami jednego gatunku. Różnice biorą się np. z losowych mutacji, które wprowadzają do populacji nowe allele. Allele lepiej przystosowujące do warunków środowiska utrwalają się w kolejnych pokoleniach. W końcu osobniki tych populacji nie mogą się już krzyżować i stanowią odrębne gatunki.

Gromadzeniu się różnic sprzyja brak wymiany genów między populacjami. Dlatego specjację wzmacniają , które tę wymianę uniemożliwiają. Należą do nich m.in.:

bezpłodność mieszańców
osobniki obu populacji krzyżują się, ale mieszańce nie wydają własnego potomstwa
odmienne zachowania godowe
osobniki nie dobierają się w pary, choć mogą żyć obok siebie
izolacja sezonowa
populacje rozmnażają się w różnym czasie, np. rośliny kwitną w innym okresie
zmiany w budowie narządów rozrodczych
uniemożliwiają krzyżowanie się, nawet gdy osobniki się spotkają

Spośród tych czterech mechanizmów tylko przy bezpłodności mieszańców do krzyżowania dochodzi, a allele zatrzymują się na pokoleniu mieszańców. Trzy pozostałe nie dopuszczają do krzyżowania. Wykształcenie się mechanizmów izolacji najczęściej wiąże się z pojawieniem się barier geograficznych.

Specjacja z barierą geograficzną i bez niej

Rodzaje specjacji różnią się tym, co dzieli populację wyjściową na grupy.

Rodzaj specjacjiCo dzieli populacjęPrzykład
spowodowana barierą geograficznąprzeszkoda w terenie, np. lodowiec, góra, morzejeż zachodni i jeż wschodni
bez bariery geograficznejnp. przyczyny ekologiczne: inne siedliska, różne zachowania godowe, preferencje pokarmowenasionnica jabłkówka

Bariera przerywa przepływ genów między grupami. Każda grupa tworzy oddzielną populację i przystosowuje się do środowiska po swojej stronie. U osobników obu populacji zachodzą losowe mutacje, a utrwalają się warianty cech korzystne w danym środowisku.

Ważne

O tym, czy powstały odrębne gatunki, świadczy stan po zniknięciu bariery: osobniki odrębnych gatunków nie krzyżują się, choć znów żyją na jednym terenie.

Bez bariery grupy żyją na wspólnym obszarze, ale osobniki różnych grup przestają się ze sobą krzyżować. Larwy nasionnicy jabłkówki, owada z Ameryki Północnej, żerowały zwykle na owocach głogu. Ok. 200 lat temu część z nich przeszła na owoce jabłoni. Owady składają jaja na owocach, na których żerowały jako larwy, i zwykle krzyżują się w obrębie swojej grupy. Może to doprowadzić do rozdzielenia się tego gatunku na dwa odrębne.

Miejsce człowieka wśród naczelnych

Antropogeneza to procesy ewolucyjne, w których wyniku powstał . Poznajemy je m.in. dzięki badaniom skamieniałości, analizie DNA i badaniu pokrewieństwa z innymi gatunkami.

Człowiek należy do królestwa zwierząt i do rzędu naczelnych. Naczelne łączy m.in. dobrze rozwinięty zmysł wzroku, przynajmniej jedna para kończyn chwytnych i silnie rozwinięte zachowania społeczne. Lemury i wyraki to naczelne spoza małp właściwych.

Grupy, do których należy człowiek, od najszerszej:

  • małpokształtne - obejmują małpy właściwe
  • małpy właściwe - dzielą się na małpy szerokonose, np. wyjce, i
  • małpy wąskonose - obejmują koczkodanowce, np. mandryle, oraz
  • człekokształtne - zredukowany ogon, przeciwstawny kciuk, długie opiekowanie się potomstwem; gibony, orangutany, goryle, szympansy i człowiek
  • człowiekowate - dobrze rozwinięty mózg i złożone zachowania społeczne; orangutany, goryle, szympansy i człowiek
  • rodzaj człowiek - wyprostowana postawa ciała, dwunożny chód, dłonie zdolne do precyzyjnego chwytu
  • gatunek człowiek rozumny (Homo sapiens) - zredukowane owłosienie, abstrakcyjne myślenie, posługiwanie się mową
Podział małp wąskonosych

Gibony należą do człekokształtnych, ale tworzą osobną rodzinę gibonowatych. Każda węższa grupa ma też cechy grup, w których się mieści - np. orangutan ma cechy człowiekowatych, człekokształtnych i naczelnych.

Drzewo filogenetyczne i pokrewieństwo z szympansami

Drzewo filogenetyczne pokazuje, jak od wspólnych przodków rozchodziły się linie rozwojowe. Każdy węzeł to ostatni wspólny przodek linii, które w nim się rozchodzą. Gatunki współczesne to końce oddzielnych linii, więc żaden z nich nie jest przodkiem drugiego.

Zapamiętaj

Im młodszy jest węzeł łączący linie dwóch gatunków, tym bliżej są one spokrewnione.

Najbliżej spokrewnione z człowiekiem są szympansy. Człowiek od nich nie pochodzi: linie człowieka i szympansów wyszły od wspólnego przodka żyjącego ok. 6 mln lat temu. Pokrewieństwo potwierdzają badania genetyczne - informacja genetyczna człowieka i szympansa różni się o ok. 1,2%. Tak mała różnica świadczy o bliskim pokrewieństwie.

ok. 6 mln lat

wspólny przodek człowieka i szympansów

ok. 1,2%

różnica informacji genetycznej człowieka i szympansa

Jak rozwiązać: pokrewieństwo na drzewie

Przykład: linie gatunków K i L rozeszły się ok. 4 mln lat temu, a linie M i N - ok. 9 mln lat temu. Wspólna linia K i L oddzieliła się od wspólnej linii M i N ok. 13 mln lat temu. Który gatunek jest najbliżej spokrewniony z M?

  • znajdź węzeł, w którym linia M łączy się z linią każdego z pozostałych gatunków
  • porównaj wiek tych węzłów
  • wskaż gatunek albo gatunki z najmłodszym węzłem

M łączy się z N w węźle sprzed ok. 9 mln lat, a z K i z L dopiero w węźle sprzed ok. 13 mln lat. Najbliżej spokrewniony z M jest więc N. Sprawdzenie inną drogą: węzeł sprzed ok. 4 mln lat jest najmłodszy na drzewie, ale łączy tylko K z L, więc nie dotyczy M.

Człowiek a inne człekokształtne: cechy wspólne i różnice

Najbliższe pokrewieństwo spośród łączy człowieka z innymi człekokształtnymi. Do tej grupy zaliczono człowieka m.in. na podstawie cech morfologicznych, anatomii porównawczej i genetyki.

Wspólne są cechy budowy: brak ogona, długie kończyny z obrotowymi stawami, chwytne dłonie z przeciwstawnym kciukiem i paznokciami oraz obuoczne widzenie i rozróżnianie barw. Wspólne są też zachowania: korzystanie z narzędzi, samoświadomość, szybkie uczenie się, komunikowanie się, wyrażanie emocji bogatą mimiką i długi okres dzieciństwa.

Po ogonie zostały u człowieka zrośnięte szczątkowe kręgi ogonowe, czyli (ogonowa). To narząd szczątkowy, który mają wszyscy ludzie. Atawizm, np. silne owłosienie, pojawia się tylko u niektórych osób.

Człowieka wyróżniają: dwunożność, wyprostowana postawa ciała, zdolność mowy, większy mózg i bardzo duże możliwości intelektualne oraz zredukowane owłosienie. Tylko człowiek tworzy dobra kultury, np. muzykę, obrazy i literaturę, oraz posługuje się rozbudowanym systemem wartości. Ma też większe zdolności manualne i jako jedyny posługuje się złożonymi narzędziami.

Cechy człowieka

Ważne

Cecha wspólna człowiekowi i innym człekokształtnym nie pozwala odróżnić człowieka; rozstrzyga dopiero cecha specyficzna dla człowieka.

Budowa ciała człowieka i szympansa

Różnice w budowie ciała między człowiekiem a innymi człekokształtnymi dobrze widać w porównaniu z szympansem. Człowiek chodzi na dwóch nogach, a szympans porusza się zwykle w postawie czworonożnej, podpierając się kończynami górnymi.

CechaCzłowiekSzympans
mózgoczaszkawiększa pojemnośćmniejsza pojemność
trzewioczaszkaspłaszczonawysunięta do przodu
wały nadoczodołoweniewydatnewydatne
kręgosłupesowatywygięty w łuk
miednicakrótka i szerokadługa i wąska
kończyna górnakrótsza od dolnejdłuższa od dolnej
stopawysklepiona, bez przeciwstawnego paluchachwytna dzięki przeciwstawnemu paluchowi
owłosienie ciałazredukowaneniezredukowane

W skrócie

  • 01Pula genowa populacji to allele wszystkich jej osobników, a pula genowa gatunku to suma pul wszystkich jego populacji.
  • 01Gatunek to izolowana pula genowa: osobniki różnych gatunków nie krzyżują się i nie wymieniają genów.
  • 02Specjacja zachodzi przez stopniowe gromadzenie się różnic między populacjami jednego gatunku, aż ich osobniki nie mogą się krzyżować.
  • 02Mechanizmy izolacji rozrodczej to m.in. bezpłodność mieszańców, odmienne zachowania godowe, izolacja sezonowa i zmiany w budowie narządów rozrodczych.
  • 03Specjacja z barierą geograficzną zaczyna się od rozdzielenia populacji przeszkodą w terenie, np. lodowcem, górą albo morzem.
  • 03Specjacja bez bariery zachodzi na wspólnym obszarze, gdy populację dzielą na grupy np. inne siedliska, preferencje pokarmowe albo zachowania godowe.
  • 04Człowiek rozumny należy kolejno do naczelnych, małpokształtnych, małp właściwych, małp wąskonosych, człekokształtnych, człowiekowatych i rodzaju człowiek.
  • 05Szympansy są najbliżej spokrewnione z człowiekiem, ale człowiek od nich nie pochodzi: obie linie wyszły od wspólnego przodka sprzed ok. 6 mln lat.
  • 06Brak ogona, chwytne dłonie z przeciwstawnym kciukiem, obuoczne widzenie i bogata mimika łączą człowieka z innymi człekokształtnymi.
  • 06Tylko człowiek mówi, tworzy dobra kultury, ma rozbudowany system wartości i posługuje się złożonymi narzędziami.
  • 07Człowiek ma większą mózgoczaszkę, spłaszczoną trzewioczaszkę, esowaty kręgosłup, krótką i szeroką miednicę oraz wysklepioną stopę.
  • 07Szympans ma wysuniętą trzewioczaszkę, wydatne wały nadoczodołowe, kręgosłup wygięty w łuk, długą i wąską miednicę oraz chwytną stopę.

Pojęcia z fiszek

Podcast

Ładuję…

Quizy w tym zestawie

32 pytań w 4 etapach

  1. Etap 1: Grupy osobników i ich allele

    Etap 1 · 8 fiszek · 8 pytań

  2. Etap 2: Rozdzielanie się populacji

    Etap 2 · 9 fiszek · 8 pytań

  3. Etap 3: Systematyka i drzewa filogenetyczne

    Etap 3 · 10 fiszek · 8 pytań

  4. Etap 4: Podobieństwa i różnice

    Etap 4 · 10 fiszek · 8 pytań

  5. Powtórka z całości

    15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów

Sprawdzian do druku

Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną

Sprawdzam sprawdzian…

Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem

WhatsApp

Podobne zestawy

Fiszki z biologii, klasa 3 liceum

Wyszukiwarka

Szukasz czegoś innego?

Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.