Ilustracja do zestawu: Dowody ewolucji i dobór naturalny - NOWA Biologia na czasie 3 (ZP)

Biologia

Dowody ewolucji i dobór naturalny - NOWA Biologia na czasie 3 (ZP)

Sprawdzony zestaw
Szkoła średnia
38 fiszek33 pytań w 4 etapachnotatka

Zestaw obejmuje dowody ewolucji: bezpośrednie (obserwacje, zapis kopalny, żywe skamieniałości) i pośrednie (biogeografia, biochemia, anatomia porównawcza, embriologia), a także dywergencję, konwergencję i drzewa filogenetyczne. Druga część wyjaśnia, jak działa dobór naturalny, jakie warunki go umożliwiają i czym różnią się jego rodzaje.

Zestaw do podręcznika

Dział 4, cz. 1. Ewolucja organizmów: źródła wiedzy o ewolucji, dobór naturalny - główny mechanizm ewolucji

NOWA Biologia na czasie 3. Podręcznik. Zakres podstawowy (Nowa Era) - wszystkie rozdziały

1.Ewolucja biologiczna

Proces stopniowych i nieodwracalnych zmian grup organizmów w kolejnych pokoleniach. W jego wyniku powstają nowe gatunki, zwykle lepiej przystosowane do środowiska. Ewolucja nie dotyczy pojedynczego osobnika.

2.Ewolucjonizm

Nauka badająca mechanizmy ewolucji biologicznej. Jest interdyscyplinarna, bo łączy odkrycia różnych dziedzin naukowych, m.in. genetyki, biologii molekularnej, geologii oraz ekologii.

3.Dowody bezpośrednie ewolucji

Pochodzą z obserwacji zmian u współcześnie żyjących gatunków, także tzw. żywych skamieniałości, oraz z analizy zapisu kopalnego. Ewolucji nie widać w jednym pokoleniu, dlatego danych o jej mechanizmach dostarczają np. obserwacje szybko rozmnażających się owadów i mikroorganizmów.

4.Dowody pośrednie ewolucji

Wnioski z porównania grup organizmów pod względem występowania, budowy i funkcjonowania. Dostarczają ich m.in. biogeografia, anatomia porównawcza i embriologia. Pozwalają badać ewolucyjne pokrewieństwo organizmów.

5.Jak powstaje szczep bakterii oporny na antybiotyk?

Antybiotyk zabija bakterie nieoporne, a przeżywają nieliczne, które już wcześniej miały allele oporności, i przekazują tę cechę potomstwu. Lek nie wywołuje nowej cechy - wybiera osobniki oporne obecne w populacji (np. szczep gronkowca złocistego MRSA).

6.Paleontologia

Nauka zajmująca się organizmami kopalnymi. Analiza zapisu kopalnego pozwala poznać budowę wymarłych gatunków, a dzięki datowaniu - ustalić, kiedy nastąpiły istotne zmiany, np. redukcja liczby palców w linii ewolucyjnej konia.

7.Skamieniałości

Zachowane szczątki kopalne organizmów oraz ślady ich działalności, np. skamieniałe kości, odlewy muszli czy odciski tropów zwierząt. Do zapisu kopalnego należą też całe organizmy zachowane np. w bursztynie (owady).

8.Formy pośrednie

Skamieniałości organizmów, które mają cechy charakterystyczne dla dwóch grup systematycznych. Dowodzą, że jedne grupy wywodzą się od innych, powstałych wcześniej; przykładem jest archeopteryks - ptak mający wiele cech gadów.

9.Żywe skamieniałości

Gatunki, które w prawie niezmienionej formie przetrwały wiele milionów lat, np. dziobak. Ich budowa mówi o wymarłych krewnych, a porównanie ich sekwencji genetycznych z sekwencjami krewnych pozwala wnioskować o tempie ewolucji.

10.Biogeografia

Bada różnice w rozmieszczeniu gatunków na Ziemi: występowanie endemitów oraz zmiany zasięgów organizmów w różnych epokach geologicznych, które pokazują wpływ czynników środowiska, np. zlodowaceń, na ewolucję gatunków.

11.Endemit

Gatunek charakterystyczny wyłącznie dla danego obszaru, np. australijski koala. Występowanie endemitów analizuje biogeografia, dlatego należy ono do pośrednich dowodów ewolucji.

12.Sekwencje aminokwasów i nukleotydów jako dowód ewolucji

Wspólne dla organizmów są budowa i funkcje cząsteczek oraz kod genetyczny, a sekwencje aminokwasów w białkach i nukleotydów w DNA są podobne. Im mniej różnic w sekwencjach dwóch grup, tym bliższe ich pokrewieństwo.

13.Anatomia porównawcza

Porównuje budowę organizmów i z podobieństw oraz różnic wnioskuje o ich pochodzeniu. Dowodem ewolucji jest m.in. wspólny plan budowy organizmów w obrębie tej samej grupy systematycznej.

14.Embriologia

Dostarcza dowodów ewolucji wynikających z podobieństwa wczesnych faz rozwojowych spokrewnionych organizmów; np. wczesne zarodki ryby, płaza, gada i ptaka są do siebie bardzo podobne.

15.Narządy szczątkowe

Narządy, które uległy uwstecznieniu u współcześnie żyjących organizmów. U człowieka to m.in. kość guziczna (ogonowa) - pozostałość po kręgach ogonowych - oraz zęby mądrości.

16.Cechy atawistyczne (atawizmy)

Cechy nietypowe, występujące tylko u niektórych osobników, ale charakterystyczne dla ich przodków. U człowieka to np. bardzo silne owłosienie ciała, dodatkowe brodawki sutkowe czy krótki ogon.

17.Dywergencja

Proces prowadzący do zróżnicowania organizmów o wspólnym pochodzeniu, gdy przystosowują się one do odmiennych warunków środowiska lub pełnienia różnych funkcji. Jej efektem są narządy homologiczne - przykład homologii.

18.Narządy homologiczne

Narządy o wspólnym pochodzeniu i takim samym planie budowy, które mogą różnić się wyglądem, bo pełnią różne funkcje. Powstają w wyniku dywergencji, np. liście roślin okrytonasiennych czy kończyny przednie ssaków.

19.Modyfikacje liści okrytonasiennych

Narządy homologiczne: mają wspólny plan budowy liścia, ale przystosowały się do różnych funkcji, np. liście pułapkowe dzbanecznika chwytają drobne bezkręgowce, a ciernie kaktusów chronią przed roślinożercami.

20.Kończyny przednie ssaków jako narządy homologiczne

Mają ten sam plan budowy kości, bo ssaki pochodzą od wspólnego przodka, ale przystosowały się do różnych funkcji, np. płetwa delfina służy do pływania, a skrzydło nietoperza - do lotu.

21.Konwergencja

Proces prowadzący do podobieństwa organizmów o różnym pochodzeniu, które przystosowują się do podobnych warunków środowiska lub pełnią te same funkcje. Powstają analogie, np. podobny wygląd niespokrewnionych wilczomleczy i kaktusów z pustyń.

22.Narządy analogiczne

Narządy o różnym pochodzeniu i odmiennej budowie anatomicznej, podobne, bo pełnią te same funkcje. Powstają w wyniku konwergencji, np. skrzydła ptaków (przekształcone kończyny) i owadów (fałdy powłoki ciała).

23.Wąsy czepne grochu i winorośli

To narządy analogiczne: u grochu powstały z przekształconych liści, a u winorośli - z łodygi. Pełnią tę samą funkcję - owijają się wokół podpory, dzięki czemu roślina rośnie ku górze i ma lepszy dostęp do światła.

24.Oczy kręgowców i ośmiornic

Wyewoluowały niezależnie jako przystosowanie do aktywnego trybu życia, ale mają wspólne struktury, np. źrenicę i siatkówkę. Różni je m.in. położenie aksonów: u kręgowców leżą nad warstwą fotoreceptorów, a u ośmiornic - pod nią.

25.Drzewo filogenetyczne (rodowe)

Graficzne przedstawienie rozwoju rodowego organizmów, czyli filogenezy. Podobnie jak drzewo genealogiczne obrazuje pokrewieństwo, ale grup organizmów, a nie osobników; dziś duże znaczenie w jego budowie ma porównanie sekwencji aminokwasów i nukleotydów.

26.Węzeł drzewa filogenetycznego

Miejsce rozdzielenia gałęzi; oznacza ostatniego wspólnego przodka grup, które od niego odchodzą. Pień drzewa odnosi się do wspólnego przodka wszystkich grup, a gałęzie oznaczają powstawanie nowych grup rozwojowych.

27.Jak ustalić pokrewieństwo na drzewie filogenetycznym?

Cechy wspólne grup wyznaczają węzły drzewa. Im więcej cech wspólnych mają dwie grupy, tym później się rozdzieliły i tym bliżej są spokrewnione; np. żółw i pies mają wspólne cechy: kręgosłup, czworonożność i błony płodowe.

28.Dobór naturalny

Mechanizm ewolucji (selekcja naturalna): największe szanse na przeżycie i wydanie potomstwa ma osobnik najlepiej przystosowany do warunków środowiska, więc to jego cechy przechodzą na potomstwo. Darwin uznał go za najważniejszy mechanizm ewolucji.

29.Czym dobór sztuczny różni się od naturalnego?

W doborze sztucznym o selekcji decyduje człowiek - do rozrodu wybiera osobniki o cechach dla siebie korzystnych, a proces jest zaplanowany (np. rasy psów). W naturalnym decyduje środowisko i proces nie jest zaplanowany.

30.Nadmierna rozrodczość

Osobniki zwykle mają więcej potomstwa, niż może przetrwać w środowisku, więc do okresu rozrodczego dożywają nieliczne i to one przekazują cechy potomstwu. Na przykład żaba trawna składa do 4 tys. jaj.

31.Zmienność genetyczna

Różnice między osobnikami jednego gatunku wynikające z mutacji oraz rekombinacji. Dzięki niej osobniki są różnie przystosowane, a gdy warunki się zmienią i korzystne staną się inne cechy, gatunek może przetrwać.

32.Walka o byt

Tak Darwin nazwał konkurencję organizmów o ograniczone zasoby środowiska, np. światło, pokarm czy schronienie - w obrębie gatunku i między gatunkami. Wygrywają osobniki z cechami dającymi przewagę, np. kamuflażem albo kolcami.

33.Cechy adaptacyjne

Cechy korzystne w danych warunkach środowiska, które utrwala dobór naturalny. Odpowiadające za nie allele mogą już występować w populacji albo powstać w wyniku mutacji; w efekcie z jednego gatunku mogą powstać nowe.

34.Zięby Darwina

Ok. 20 blisko spokrewnionych gatunków ptaków z Galapagos, potomków jednego przodka jedzącego nasiona. Na wyspach było dużo rodzajów pokarmu i mało konkurentów, więc w wyniku doboru naturalnego powstały gatunki o dziobach przystosowanych do różnego pokarmu.

35.Dobór stabilizujący

Rodzaj doboru naturalnego, który utrwala w populacji pośrednią (średnią) wartość cechy, bo osobniki o wartościach skrajnych mają mniejsze szanse. Przykład: masa ciała noworodków najczęściej wynosi 3-3,5 kg.

36.Dobór kierunkowy

Rodzaj doboru naturalnego, który utrwala w populacji jedną skrajną wartość cechy, więc rozkład cechy przesuwa się w jedną stronę. Często wiąże się ze stałym nasilaniem cechy zwiększającej szanse przeżycia, np. coraz lepszy wzrok orłów.

37.Dobór różnicujący

Rodzaj doboru naturalnego, który eliminuje z populacji osobniki o średniej wartości cechy, więc przeważają osobniki o wartościach skrajnych. Np. drapieżniki uczą się rozpoznawać typowe wstężyki, więc lepiej przeżywają osobniki o nietypowym ubarwieniu muszli.

38.Dobór płciowy

Dobór, w którym selekcjonerem są osobniki jednej płci, najczęściej samice. Prowadzi do dymorfizmu płciowego i może utrwalać cechy utrudniające przeżycie, np. barwny ogon pawia, bo zwiększają one szansę na potomstwo.

Notatka

Ewolucja biologiczna i źródła wiedzy o niej

to stopniowe i nieodwracalne zmiany grup organizmów zachodzące w kolejnych pokoleniach. W jej wyniku powstają nowe gatunki, zwykle lepiej przystosowane do środowiska. Ewolucja nie dotyczy pojedynczego osobnika.

Mechanizmy ewolucji bada . To nauka interdyscyplinarna: łączy odkrycia m.in. genetyki, biologii molekularnej, geologii i ekologii.

Wiedza o przebiegu ewolucji pochodzi z dwóch rodzajów dowodów. Dowodów bezpośrednich dostarczają obserwacje współcześnie żyjących gatunków i analiza zapisu kopalnego. Dowody pośrednie to wnioski z porównania występowania, budowy i funkcjonowania organizmów. Pozwalają one badać ewolucyjne pokrewieństwo organizmów.

Źródła obu rodzajów dowodów zestawia schemat.

Rodzaje dowodów ewolucji

Dowody bezpośrednie: obserwacje i zapis kopalny

Ewolucji nie widać w jednym pokoleniu, dlatego z obserwacji trudno analizować jej mechanizmy. Część danych dają obserwacje np. owadów i mikroorganizmów: szybko się rozmnażają, więc w krótkim czasie widać u nich zmiany w wielu pokoleniach.

Tak obserwuje się powstawanie szczepów bakterii opornych na antybiotyk. Nieliczne komórki mogą mieć allele oporności. Przeżywają kurację i przekazują oporność potomstwu. Lek nie tworzy oporności, tylko sprawia, że zostają bakterie, które miały ją wcześniej.

bada organizmy kopalne. Zapis kopalny pokazuje budowę wymarłych gatunków, a datowanie - kiedy zaszły istotne zmiany ewolucyjne. Należą do niego m.in.:

  • , np. skamieniałe fragmenty kości,
  • ślady działania organizmów, np. gniazda, odchody i tropy,
  • odciski i odlewy, np. liści,
  • całe zachowane organizmy, np. owady w bursztynie.

W linii ewolucyjnej konia domowego nastąpiła m.in. redukcja liczby palców. Przodek konia (Hyracotherium) żył ok. 50 mln lat temu i był wielkości psa. Jego kończyny przednie miały cztery palce, a tylne - trzy.

ok. 50 mln

lat temu żył przodek konia

4

palce w jego kończynie przedniej

3

palce w jego kończynie tylnej

to skamieniałości organizmów z cechami dwóch grup systematycznych, np. archeopteryks. Dowodzą, że jedne grupy wywodzą się od innych, powstałych wcześniej.

to gatunki, które w prawie niezmienionej formie przetrwały wiele milionów lat. Należy do nich dziobak - ssak, którego samice składają jaja i karmią młode mlekiem. Budowa i tryb życia takich gatunków mówią o wymarłych krewnych. Porównanie sekwencji genetycznych jednych i drugich pozwala m.in. wnioskować o tempie ewolucji.

Dowody pośrednie

Dowody pośrednie pochodzą z porównywania grup organizmów pod względem występowania, budowy i funkcjonowania. Dostarczają ich cztery grupy dziedzin:

biogeografia
bada rozmieszczenie gatunków na Ziemi: występowanie endemitów i zmiany zasięgów organizmów w różnych epokach geologicznych,
biochemia, genetyka i biologia molekularna
wskazują m.in. wspólną budowę i funkcje cząsteczek, wspólny kod genetyczny oraz podobne sekwencje aminokwasów w białkach i nukleotydów w DNA,
anatomia porównawcza
porównuje budowę organizmów; jej dowody to m.in. wspólny plan budowy w obrębie grupy systematycznej, i analogiczne, i ,
embriologia
wskazuje podobieństwo wczesnych faz rozwojowych spokrewnionych organizmów, np. zarodków kręgowców.

Endemit to gatunek charakterystyczny wyłącznie dla danego obszaru, np. australijski koala. Zmiany zasięgów pomagają z kolei wyjaśnić wpływ czynników środowiska, np. zlodowaceń, na ewolucję gatunków.

Podobieństwo sekwencji ocenia się, licząc różnice w tym samym białku albo odcinku DNA u różnych grup organizmów. Im mniej różnic w sekwencjach dwóch grup, tym bliższe ich pokrewieństwo.

Narządy szczątkowe i cechy atawistyczne łatwo pomylić. Narządy szczątkowe to narządy, które uległy uwstecznieniu u współcześnie żyjących organizmów. U człowieka to m.in. kość guziczna (ogonowa), czyli pozostałość kręgów ogonowych, oraz zęby mądrości. Cechy atawistyczne są nietypowe: występują tylko u niektórych osobników, ale były charakterystyczne dla ich przodków. U człowieka to np. bardzo silne owłosienie ciała albo zbyt mocno rozwinięte kły.

Dywergencja i konwergencja

Głównym czynnikiem powodującym ewolucję są warunki środowiska, w których żyje dana grupa organizmów. Pod ich wpływem dochodzi do albo . Procesy te różnią się pochodzeniem organizmów i tym, czy organizmy przystosowują się do warunków odmiennych, czy podobnych.

ProcesPochodzenie grupWarunki lub funkcjeCo powstaje
dywergencjawspólneodmiennehomologie, np. narządy homologiczne - ten sam plan budowy
konwergencjaróżnepodobneanalogie, np. narządy analogiczne - odmienna budowa anatomiczna

Ważne

O homologii decyduje wspólne pochodzenie i plan budowy, a nie wygląd: narządy homologiczne mogą różnić się wyglądem, gdy pełnią różne funkcje.

Narządem homologicznym jest np. kończyna przednia orangutana. Służy do chwytania gałęzi i manipulowania przedmiotami, a jej cechą charakterystyczną jest przeciwstawny kciuk. Mimo to ma ten sam plan budowy kości co kończyny przednie innych ssaków.

Przykładem konwergencji są delfiny (ssaki) i rekiny (ryby). Mają podobny opływowy kształt ciała, który zmniejsza tarcie w wodzie - to analogia. Ich płetwy to : rusztowaniem płetwy delfina są kości, a płetwy rekina - chrzęstne promienie.

Konwergencja może dotyczyć także złożonych narządów. Oczy kręgowców i oczy ośmiornic mają wiele wspólnych struktur, np. źrenicę i siatkówkę. Różni je m.in. położenie aksonów względem warstwy fotoreceptorów siatkówki.

Drzewo filogenetyczne

Rozwój rodowy organizmów to filogeneza. Jej przebieg ustala się na podstawie dowodów ewolucji i przedstawia jako (rodowe). Podobnie jak drzewo genealogiczne, obrazuje ono pokrewieństwo, ale grup organizmów, a nie osobników.

Dawniej drzewa budowano na podstawie podobieństw w budowie, biorąc pod uwagę głównie cechy pojawiające się po raz pierwszy w danej grupie. Obecnie duże znaczenie ma analiza sekwencji aminokwasów w białkach i nukleotydów w DNA. Takie drzewo zbudowano np. na podstawie budowy cytochromu c - białka uczestniczącego w oddychaniu tlenowym.

Elementy drzewa:

pień
wspólny przodek wszystkich grup przedstawionych na drzewie
gałęzie
powstawanie nowych grup rozwojowych
węzły
miejsca rozdzielenia gałęzi, czyli ostatni wspólni przodkowie grup, które od nich odchodzą.

Ważne

Każda grupa organizmów tworzy osobną gałąź, a cechy wspólne wyznaczają węzły: im więcej cech wspólnych mają dwie grupy, tym później się rozdzieliły.

Jak zbudować drzewo z tabeli cech - przykład dla rekina, kury, królika i konia:

  • wypisz cechy grup: kręgosłup mają wszystkie cztery, błony płodowe w rozwoju zarodkowym - kura, królik i koń, a młode mlekiem karmią królik i koń,
  • pierwszy węzeł (kręgosłup) łączy wszystkie grupy, a od pnia najwcześniej oddziela się rekin, który ma z resztą najmniej cech wspólnych,
  • drugi węzeł (błony płodowe) oddziela kurę od pary królik - koń,
  • trzeci węzeł (karmienie młodych mlekiem) łączy królika i konia - to najbliżej spokrewniona para,
  • sprawdzenie drugą drogą: królik i koń mają 3 cechy wspólne, kura i koń - 2, a rekin i koń - 1.

Dobór naturalny i warunki jego działania

W XIX w. Charles Darwin, angielski przyrodnik, zbadał m.in. wyspy Galapagos i sformułował teorię ewolucji. Za najważniejszy mechanizm ewolucji uznał (selekcję naturalną).

Dobór naturalny polega na tym, że największe szanse na przeżycie i wydanie potomstwa ma osobnik najlepiej przystosowany do warunków środowiska. Opisując go, Darwin inspirował się doborem sztucznym, stosowanym w hodowli zwierząt i uprawie roślin.

W doborze sztucznym o selekcji decyduje człowiek, który do rozrodu wybiera osobniki o cechach dla siebie korzystnych. Ten proces jest zaplanowany. W doborze naturalnym o selekcji decyduje środowisko, a proces nie jest zaplanowany.

Według Darwina dobór naturalny może zachodzić, ponieważ:

  • osobniki cechuje - mają zwykle więcej potomstwa, niż może przetrwać w środowisku,
  • między osobnikami jednego gatunku występuje zmienność; w ewolucji znaczenie ma , wynikająca z mutacji i rekombinacji,
  • osobniki konkurują ze sobą o ograniczone zasoby środowiska, np. dostęp do światła, pokarm czy schronienie.

Tę konkurencję Darwin nazwał walką o byt. Toczy się ona w obrębie jednego gatunku i pomiędzy gatunkami. Wygrywają ją osobniki, których cechy dają przewagę, np. szybkość drapieżnika albo kamuflaż ofiary. Takie osobniki częściej przeżywają i przekazują swoje geny potomstwu. W ten sposób w populacji utrwalają się cechy korzystne w danych warunkach.

Dobór naturalny - warunki i skutki

Zależność warunków i skutków doboru pokazuje schemat.

Cechy adaptacyjne i powstawanie nowych gatunków

Dobór naturalny prowadzi do utrwalenia cech adaptacyjnych, czyli cech korzystnych w danych warunkach środowiska.

Zapamiętaj

Allele odpowiadające za mogą już występować w populacji albo powstać w wyniku mutacji, a dobór utrwala cechy korzystne w danych warunkach.

Zmienność genetyczna sprawia, że osobniki są w różny sposób przystosowane do środowiska. Gdy warunki się zmienią, korzystne mogą stać się inne cechy. Dzięki zmienności genetycznej gatunek może wtedy przetrwać. W efekcie działania doboru z jednego wyjściowego gatunku mogą powstawać nowe gatunki.

Przykładem są - grupa ok. 20 blisko spokrewnionych gatunków ptaków z wysp Galapagos. Ich wspólny przodek pochodził z Ameryki Południowej i żywił się nasionami. Na wyspach było dużo rodzajów pokarmu i niewiele gatunków ptaków, z którymi zięby musiały konkurować. Potomkowie przystosowywali się do zdobywania różnego pokarmu, więc powstały gatunki o różnych kształtach dziobów, m.in.:

darwinka wielkodzioba
je nasiona o twardych łupinach, ma masywny dziób
darwinka kaktusowa
je kwiaty i owoce kaktusów, ma długi i ostry dziób
kłowacz wegetariański
je pąki, młode liście i nasiona, ma krótki i gruby dziób
kłowacz kaktusowy
wydobywa larwy spod kory drzew cierniem kaktusa trzymanym w dziobie.

ok. 20 - gatunków zięb Darwina na wyspach Galapagos

Rodzaje doboru naturalnego i dobór płciowy

W sytuacji modelowej (bez doboru naturalnego) cecha ma w populacji rozkład normalny: najczęściej występuje jej wartość pośrednia. Dobór zmienia ten rozkład, bo osobniki o niektórych wartościach cechy mają mniejsze szanse. Trzy główne rodzaje doboru naturalnego to:

Rodzaj doboruCo utrwala albo eliminujeRozkład cechy po doborze
dobór stabilizującyutrwala wartość pośrednią (średnią)węższy, szczyt pośrodku
dobór kierunkowyutrwala jedną skrajną wartośćprzesunięty w jedną stronę
dobór różnicującyeliminuje osobniki o średniej wartościdwa szczyty przy wartościach skrajnych

często wiąże się ze stałym nasilaniem się cechy, która zwiększa szanse na przeżycie.

Jak rozpoznać rodzaj doboru w opisie:

  • ustal, które osobniki mają większe, a które mniejsze szanse na przeżycie i rozród,
  • gdy mniejsze szanse mają osobniki o obu skrajnych wartościach cechy, to ,
  • gdy największe szanse mają osobniki o jednej skrajnej wartości cechy, to dobór kierunkowy,
  • gdy mniejsze szanse mają osobniki o średniej wartości cechy, to .

Nie zawsze o przetrwaniu osobników decyduje środowisko. W doborze płciowym selekcjonerem są osobniki jednej płci, najczęściej samice. Samce rywalizują ze sobą, walcząc albo prezentując atuty, np. śpiew, barwne upierzenie czy zachowania godowe. prowadzi do dymorfizmu płciowego, czyli różnic w wyglądzie samców i samic. Niekiedy utrwala cechy, które utrudniają przeżycie, np. zwiększają ryzyko złapania przez drapieżniki. Takie cechy są jednak atrakcyjne dla płci przeciwnej i zwiększają szansę na posiadanie potomstwa.

W skrócie

  • 01Ewolucja to stopniowe i nieodwracalne zmiany grup organizmów w kolejnych pokoleniach, a nie zmiany pojedynczego osobnika.
  • 01Dowody bezpośrednie pochodzą z obserwacji żyjących gatunków i z zapisu kopalnego, a pośrednie - z porównywania grup organizmów.
  • 02Obserwacje dają dane o mechanizmach ewolucji głównie u organizmów szybko się rozmnażających, np. owadów i bakterii.
  • 02Zapis kopalny obejmuje skamieniałości, ślady działania organizmów, odciski, odlewy i całe organizmy; formy pośrednie łączą cechy dwóch grup.
  • 03Dowodów pośrednich dostarczają biogeografia, biochemia z biologią molekularną i genetyką, anatomia porównawcza oraz embriologia.
  • 03Narząd szczątkowy jest uwstecznionym narządem współczesnego organizmu, a cecha atawistyczna to cecha przodków pojawiająca się tylko u niektórych osobników.
  • 04Dywergencja różnicuje organizmy o wspólnym pochodzeniu i daje narządy homologiczne o tym samym planie budowy.
  • 04Konwergencja upodabnia organizmy o różnym pochodzeniu żyjące w podobnych warunkach i daje narządy analogiczne o odmiennej budowie.
  • 05Drzewo filogenetyczne przedstawia filogenezę, czyli rozwój rodowy grup organizmów, a nie pokrewieństwo osobników.
  • 05Pień to wspólny przodek wszystkich grup, gałęzie to nowe grupy, a węzły to ostatni wspólni przodkowie grup, które się od nich rozchodzą.
  • 06Dobór naturalny może działać, bo osobniki mają nadmiar potomstwa, różnią się genetycznie i konkurują o ograniczone zasoby.
  • 06W doborze naturalnym selekcji dokonuje środowisko bez planu, a w doborze sztucznym - człowiek według swojego planu.
  • 07Cechy adaptacyjne to cechy korzystne w danych warunkach środowiska, które utrwala dobór naturalny.
  • 07Zięby Darwina powstały z jednego przodka jedzącego nasiona dzięki przystosowaniu do różnego pokarmu przy małej konkurencji.
  • 08Dobór stabilizujący utrwala średnią wartość cechy, kierunkowy - jedną skrajną, a różnicujący eliminuje osobniki o średniej wartości cechy.
  • 08W doborze płciowym selekcjonerem są osobniki jednej płci, zwykle samice, a utrwalane cechy mogą utrudniać przeżycie, ale zwiększają szansę na potomstwo.

Pojęcia z fiszek

Podcast

Ładuję…

Karty pracy

Ćwiczenia do wydruku na ten temat

Ewolucja - dobór naturalny, specjacja i dowody ewolucjiSzkoła średnia, klasa 3

Otwórz kartę pracy

Quizy w tym zestawie

33 pytań w 4 etapach

  1. Etap 1: Zmiany grup organizmów

    Etap 1 · 8 fiszek · 8 pytań

  2. Etap 2: Porównujemy organizmy

    Etap 2 · 10 fiszek · 8 pytań

  3. Etap 3: Podobieństwa i pokrewieństwo

    Etap 3 · 10 fiszek · 8 pytań

  4. Etap 4: Jak działa dobór naturalny

    Etap 4 · 10 fiszek · 9 pytań

  5. Powtórka z całości

    15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów

Sprawdzian do druku

Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną

Sprawdzam sprawdzian…

Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem

WhatsApp

Podobne zestawy

Fiszki z biologii, klasa 3 liceum

Wyszukiwarka

Szukasz czegoś innego?

Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.