Ilustracja do zestawu: Dziedziczenie cech i płci - NOWA Biologia na czasie 3 (ZP)

Biologia

Dziedziczenie cech i płci - NOWA Biologia na czasie 3 (ZP)

Sprawdzony zestaw
Szkoła średnia
28 fiszek32 pytań w 4 etapachnotatka

Zestaw uczy dominacji pełnej i niepełnej, kodominacji i alleli wielokrotnych na przykładzie grup krwi układu AB0 oraz dziedziczenia wielogenowego. Obejmuje też kariotyp człowieka, dziedziczenie płci i cechy sprzężone z płcią - daltonizm i hemofilię - z krzyżówkami do samodzielnego rozwiązania.

Zestaw do podręcznika

Dział 2, cz. 2. Genetyka klasyczna: inne sposoby dziedziczenia cech, dziedziczenie płci, cechy sprzężone z płcią

NOWA Biologia na czasie 3. Podręcznik. Zakres podstawowy (Nowa Era) - wszystkie rozdziały

1.Dziedziczenie jednogenowe

Wykształcenie danej cechy zależy od jednego genu. Ten gen może występować w dwóch wersjach (allelach) albo w większej liczbie alleli, a o fenotypie decyduje para alleli w genotypie.

2.Dominacja pełna (zupełna)

Jeden allel (dominujący) w pełni dominuje nad drugim (recesywnym), dlatego heterozygota ma taki sam fenotyp jak homozygota dominująca. Tak dziedziczą się np. obecność piegów i barwa kwiatów grochu.

3.Dominacja niepełna (niezupełna)

Żaden allel nie dominuje w pełni nad drugim, więc heterozygota ma cechę pośrednią między homozygotą dominującą a homozygotą recesywną. Do pełnej wartości cechy dominującej potrzeba dwóch alleli dominujących.

4.Jak dziedziczy się barwa kwiatów wyżlinu większego?

Z dominacją niepełną: AA ma kwiaty czerwone, Aa - różowe, a aa - białe. Krzyżówka dwóch roślin różowych daje stosunek genotypów i fenotypów 1 : 2 : 1, bo każdy genotyp ma inny fenotyp.

5.Czy fenotyp heterozygoty zdradza jej genotyp?

Przy dominacji pełnej nie, bo heterozygota wygląda jak homozygota dominująca. Przy dominacji niepełnej tak, bo tylko heterozygota ma cechę pośrednią, więc każdy genotyp ma inny fenotyp.

6.Kodominacja (współdominacja)

Dwa allele jednego genu są równorzędne - żaden nie jest dominujący ani recesywny. Heterozygota wytwarza białka kodowane przez oba allele, więc ujawniają się obie cechy, np. antygeny A i B w grupie krwi AB.

7.Allele wielokrotne

Allele genu, który występuje w co najmniej trzech wersjach, np. allele IAI^A, IBI^B oraz ii warunkujące grupy krwi układu AB0. Jeden osobnik ma najwyżej dwa z nich - po jednym od każdego z rodziców.

8.Od czego zależy grupa krwi w układzie AB0?

Od antygenów na powierzchni erytrocytów. Allel IAI^A warunkuje obecność antygenu A, allel IBI^B - antygenu B, a allel ii nie koduje żadnego z tych antygenów.

9.Jakie stosunki dominacji łączą allele grup krwi?

Allele IAI^A i IBI^B są kodominujące, więc osoba IAIBI^A I^B ma oba antygeny. Każdy z nich w pełni dominuje nad recesywnym allelem ii, dlatego u heterozygoty IAiI^A i ujawnia się tylko antygen A.

10.Dlaczego osoba z grupą krwi A albo B może mieć dwa różne genotypy?

Bo allele IAI^A i IBI^B dominują nad allelem ii: grupę A daje IAIAI^A I^A albo IAiI^A i, grupę B - IBIBI^B I^B albo IBiI^B i. Grupy AB (IAIBI^A I^B) i 0 (iiii) mają po jednym genotypie.

11.Co wpisuje się na brzegach, a co w kratkach szachownicy Punnetta?

Na brzegach stoją gamety matki i ojca - każda ma tylko jeden allel danego genu. Każda kratka to jedno możliwe połączenie gamet, czyli genotyp potomka, z którego odczytujesz fenotyp.

12.Jak wykluczyć grupę krwi rodzica na podstawie potomka?

Każdy rodzic przekazuje dziecku jeden allel. Ustal, który allel dziecko musiało dostać od nieznanego rodzica - wykluczona jest każda grupa krwi, której genotyp nie zawiera tego allelu.

13.Dziedziczenie wielogenowe

Cechę warunkuje wiele współdziałających genów, a ostateczny efekt fenotypowy zależy od ekspresji ich wszystkich. Tak dziedziczą się u człowieka m.in. wzrost, masa ciała i barwa skóry.

14.Dlaczego białe koty o niebieskich oczach często nie słyszą?

Jeden gen wpływa u nich na wiele cech: dominujący allel działający na melanocyty (komórki wytwarzające barwniki) wywołuje jednocześnie białe futro, niebieskie tęczówki i głuchotę.

15.Kariotyp

Zestaw wszystkich chromosomów w komórce diploidalnej. Kariotyp człowieka liczy 46 chromosomów tworzących 23 pary, dlatego liczba 46 w zapisie kariotypu oznacza chromosomy, a nie pary.

16.Autosomy

Chromosomy, które są takie same u kobiet i u mężczyzn. W kariotypie człowieka tworzą 22 pary, a razem z jedną parą chromosomów płci składają się na wszystkie 23 pary.

17.Chromosomy płci

Para chromosomów, które zawierają geny warunkujące płeć organizmu. Kobieta ma dwa chromosomy X, a mężczyzna - duży chromosom X i mały chromosom Y. Tę parę oznaczają litery na końcu zapisu kariotypu, np. 46,XY.

18.Od czego zależy, czy dziecko będzie synem?

Komórka jajowa zawsze ma chromosom X, a połowa plemników ma chromosom X, druga połowa - Y. Plemnik X daje córkę (XX), plemnik Y - syna (XY), więc szansa na każdą płeć wynosi 50%.

19.Cechy sprzężone z płcią

Cechy warunkowane przez geny leżące na chromosomach płci, głównie na chromosomie X. Przykładami są daltonizm i hemofilia, a ich allele zapisujemy literą obok znaku chromosomu, np. XdX^d.

20.Dlaczego to głównie cechy sprzężone z chromosomem X?

Chromosom Y zawiera niewiele genów, związanych przede wszystkim z wykształceniem męskich cech płciowych. Na chromosomie X leży natomiast wiele genów odpowiadających za cechy niedotyczące płci.

21.Daltonizm

Zaburzenie polegające na niewłaściwym rozpoznawaniu barwy czerwonej i zielonej. Warunkuje je recesywny allel XdX^d na chromosomie X, a allel dominujący XDX^D - prawidłowe widzenie barw.

22.Kiedy mężczyzna jest daltonistą?

Gdy na jego jedynym chromosomie X leży allel dd (genotyp XdYX^d Y). Mężczyzna ma tylko jeden allel genu sprzężonego z chromosomem X, więc ten allel zawsze się ujawnia; przy genotypie XDYX^D Y rozróżnia barwy prawidłowo.

23.Nosicielka daltonizmu

Kobieta o genotypie XDXdX^D X^d: allel dominujący zapewnia jej prawidłowe rozróżnianie barw, ale allel XdX^d może przekazać dzieciom. Daltonistką jest tylko kobieta XdXdX^d X^d.

24.Hemofilia

Choroba sprzężona z płcią wywołana mutacjami w genach odpowiedzialnych za wytwarzanie czynników krzepnięcia krwi. Objawia się długotrwałymi i obfitymi krwawieniami, nawet po drobnych urazach; groźne są rozległe krwawienia wewnętrzne.

25.Jak zapisujemy genotypy przy hemofilii?

Allel XHX^H warunkuje prawidłową krzepliwość krwi, a recesywny XhX^h - hemofilię. Zdrowy mężczyzna to XHYX^H Y, chory - XhYX^h Y, a kobieta nosicielka to XHXhX^H X^h.

26.Dlaczego kobiety rzadziej mają daltonizm i hemofilię?

Allele obu chorób są recesywne i leżą na chromosomie X. Mężczyźnie do ujawnienia cechy wystarczy jeden taki allel, a kobieta musi go mieć na obu chromosomach X.

27.Skąd syn ma chromosom X?

Zawsze od matki, bo od ojca dostaje chromosom Y. Córka dostaje po jednym chromosomie X od każdego z rodziców, dlatego allele sprzężone z X dziedziczy od obojga.

28.Potomstwo nosicielki daltonizmu i mężczyzny bez daltonizmu

Każdy syn ma 50% szans na daltonizm (XdYX^d Y), a każda córka - 50% szans, że będzie nosicielką (XDXdX^D X^d). Allel dd przekazuje dzieciom matka, a ojciec XDYX^D Y daje córkom allel DD.

Notatka

Dominacja pełna i niepełna

Przy dziedziczeniu jednogenowym cechę warunkuje jeden gen, który ma dwa allele albo więcej. Fenotyp zależy od tego, jak działają wobec siebie dwa allele obecne w genotypie.

Przy dominacji pełnej (zupełnej) allel dominujący w pełni dominuje nad allelem recesywnym. Heterozygota ma więc taki sam fenotyp jak homozygota dominująca. Tak dziedziczy się np. obecność piegów u człowieka i barwa kwiatów grochu zwyczajnego.

Przy dominacji niepełnej (niezupełnej) żaden allel nie dominuje w pełni nad drugim. Do pełnej wartości cechy dominującej potrzeba dwóch alleli dominujących, dlatego heterozygota ma cechę pośrednią. Tak dziedziczy się barwa kwiatów wyżlinu większego: homozygoty mają kwiaty czerwone albo białe, a heterozygoty - różowe.

Przy dominacji niepełnej potomstwo homozygoty dominującej i recesywnej ma więc inny fenotyp niż oboje rodzice. Krzyżówka dwóch heterozygot daje wtedy ten sam stosunek genotypów i fenotypów: 1 : 2 : 1.

Ważne

Przy dominacji pełnej po fenotypie nie odróżnisz heterozygoty od homozygoty dominującej, a przy dominacji niepełnej każdy genotyp ma inny fenotyp.

Kodominacja i allele wielokrotne

Przy (współdominacji) dwa allele jednego genu są równorzędne: żaden nie jest dominujący ani recesywny. Heterozygota wytwarza białka kodowane przez oba allele, więc ujawniają się u niej obie cechy.

Trzy stosunki dominacji najłatwiej rozróżnić po fenotypie heterozygoty.

Stosunek dominacjiFenotyp heterozygotyPrzykład
dominacja pełnajak homozygota dominującapiegi, barwa kwiatów grochu
dominacja niepełnajedna cecha pośredniabarwa kwiatów wyżlinu
kodominacjaobie cechy narazgrupa krwi AB

Gen może też mieć więcej niż dwa allele. Gdy ma co najmniej trzy allele, nazywamy je allelami wielokrotnymi. W populacji może ich być kilka, ale osobnik ma najwyżej dwa, bo od każdego z rodziców dostaje jeden.

Grupy krwi w układzie AB0

Grupa krwi w układzie AB0 zależy od antygenów na powierzchni erytrocytów. Warunkują ją trzy allele jednego genu, więc to przykład alleli wielokrotnych.

  • IAI^A - warunkuje obecność antygenu A,
  • IBI^B - warunkuje obecność antygenu B,
  • ii - nie koduje żadnego z tych antygenów.

Między allelami IAI^A i IBI^B zachodzi kodominacja, dlatego osoba z obydwoma ma na erytrocytach antygeny A i B. Każdy z tych alleli w pełni dominuje nad recesywnym allelem ii. Homozygota recesywna iiii nie ma żadnego z dwóch antygenów.

Z tych zależności wynikają genotypy czterech grup krwi: A to IAIAI^A I^A albo IAiI^A i, B to IBIBI^B I^B albo IBiI^B i, AB to IAIBI^A I^B, a 0 to iiii.

Jak rozwiązać krzyżówkę grup krwi

Zadanie: matka ma grupę krwi AB, a ojciec - grupę B i jest heterozygotą. Jakie grupy krwi mogą mieć ich dzieci?

  • Oznacz allele: IAI^A, IBI^B i ii.
  • Zapisz genotypy rodziców: matka IAIBI^A I^B, ojciec IBiI^B i.
  • Wypisz gamety: matka wytwarza IAI^A i IBI^B, ojciec - IBI^B i ii.
  • Na brzegach szachownicy Punnetta wpisz gamety, a w kratkach - genotypy dzieci.
  • Odczytaj grupy krwi i sformułuj odpowiedź.

Odpowiedź: dzieci mogą mieć grupę B, A albo AB. Prawdopodobieństwo grupy B wynosi 50% (IBIBI^B I^B albo IBiI^B i), grupy A - 25% (IAiI^A i), a grupy AB - 25% (IAIBI^A I^B). Grupa 0 jest wykluczona, bo matka nie ma allelu ii.

Sprawdzenie drugą drogą: dziecko ma grupę B zawsze, gdy od matki dostanie IBI^B, czyli z szansą 12\frac{1}{2}. Grupa A wymaga IAI^A od matki i ii od ojca: 12⋅12=14\frac{1}{2} \cdot \frac{1}{2} = \frac{1}{4}.

Podobnie ustala się, jaką grupę krwi może mieć rodzic. Gdy matka ma grupę 0, a dziecko grupę A, dziecko ma genotyp IAiI^A i. Allel IAI^A dostało od ojca, więc ojciec ma grupę A albo AB, a grupy B i 0 są wykluczone.

Zapamiętaj

Każdy rodzic przekazuje dziecku jeden allel, więc w genotypie rodzica musi być allel, który dziecko od niego dostało.

Dziedziczenie wielogenowe

Przy dziedziczeniu wielogenowym cechę warunkuje nie jeden gen, ale wiele współdziałających genów. Ostateczny efekt fenotypowy zależy od ekspresji ich wszystkich. Tak dziedziczą się u człowieka m.in. wzrost, masa ciała i barwa skóry.

Rodzaje dziedziczenia różnią się więc liczbą genów, które warunkują jedną cechę. Obecność piegów, barwa kwiatów grochu i wyżlinu oraz grupa krwi zależą od jednego genu.

Rodzaje dziedziczenia cech i przykłady cech u człowieka i roślin

Zdarza się też sytuacja odwrotna: jeden gen wpływa na wiele cech organizmu. Przykładem są białe koty z niebieskimi oczami: często nie słyszą. Dominujący allel działający na melanocyty, czyli komórki wytwarzające barwniki, powoduje u nich jednocześnie białe futro, niebieskie tęczówki i głuchotę.

Kariotyp i dziedziczenie płci

to zestaw wszystkich chromosomów w komórce diploidalnej. Kariotyp człowieka liczy 46 chromosomów, które tworzą 23 pary.

autosomy
22 pary, takie same u kobiet i u mężczyzn,
chromosomy płci
1 para z genami warunkującymi płeć: u kobiety dwa chromosomy X, u mężczyzny duży X i mały Y.

W zapisie kariotypu liczba oznacza wszystkie chromosomy, a litery - chromosomy płci: kobieta to 46,XX, a mężczyzna - 46,XY.

U człowieka płeć zależy od tego, który plemnik połączy się z komórką jajową. Każda komórka jajowa ma chromosom X. Połowa plemników ma chromosom X, a druga połowa - chromosom Y. Plemnik z chromosomem X daje córkę, a plemnik z chromosomem Y - syna.

Dlatego genetyczne prawdopodobieństwo urodzenia syna wynosi zawsze 50%, tak samo jak córki.

46

chromosomów w kariotypie człowieka

23

pary chromosomów

22

pary autosomów

50%

prawdopodobieństwo urodzenia syna (tyle samo - córki)

Cechy sprzężone z płcią. Daltonizm

Cechę nazywamy sprzężoną z płcią, gdy warunkuje ją gen leżący na chromosomie płci, głównie na chromosomie X. Chromosom Y ma niewiele genów, związanych przede wszystkim z męskimi cechami płciowymi. Na chromosomie X leży wiele genów cech niedotyczących płci. Allele takich cech zapisujemy literą obok znaku X.

to niewłaściwe rozpoznawanie barwy czerwonej i zielonej. Warunkuje go recesywny allel XdX^d, a dominujący allel XDX^D - prawidłowe widzenie barw.

Mężczyzna ma jeden chromosom X, więc jego jedyny allel tego genu zawsze się ujawnia. Kobieta ma dwa allele, a z jednym allelem XdX^d jest nosicielką i rozróżnia barwy prawidłowo. Dlatego daltonizm występuje dużo częściej u mężczyzn niż u kobiet.

Wszystkie możliwe genotypy zestawia tabela.

GenotypKtoWidzenie barw
XDYX^D Ymężczyznaprawidłowe
XdYX^d Ymężczyznadaltonizm
XDXDX^D X^Dkobietaprawidłowe
XDXdX^D X^dnosicielkaprawidłowe
XdXdX^d X^dkobietadaltonizm

Hemofilia i krzyżówki cech sprzężonych z płcią

to choroba sprzężona z płcią, wywołana mutacjami w genach czynników krzepnięcia krwi. Objawia się długotrwałymi i obfitymi krwawieniami, nawet po drobnych urazach. Szczególnie groźne są rozległe krwawienia wewnętrzne. Warunkuje ją recesywny allel XhX^h, a allel XHX^H - prawidłową krzepliwość krwi.

Krzyżówkę cechy sprzężonej z płcią rozwiązuje się tymi samymi krokami co krzyżówkę grup krwi. Allele zapisuje się przy chromosomie X, bo chromosom Y nie ma tego genu. Matka wytwarza gamety z chromosomem X, a ojciec - gamety z chromosomem X albo z chromosomem Y.

Zapamiętaj

Syn dostaje chromosom X zawsze od matki, a od ojca - chromosom Y; córka dostaje po jednym chromosomie X od każdego z rodziców.

Zadanie: córka pewnej pary choruje na hemofilię. Jakie genotypy mogą mieć jej rodzice?

  • Oznacz allele: XHX^H i XhX^h.
  • Zapisz genotyp córki: XhXhX^h X^h.
  • Ustal, skąd pochodzą jej allele: jeden chromosom X ma od ojca, a drugi od matki.
  • Zapisz genotyp ojca: jego jedyny chromosom X niesie allel hh, czyli XhYX^h Y.
  • Zapisz możliwe genotypy matki: XHXhX^H X^h albo XhXhX^h X^h.

Odpowiedź: ojciec choruje na hemofilię, a matka jest nosicielką albo też choruje.

Sprawdzenie drugą drogą: ojciec XHYX^H Y dałby córce allel XHX^H, a matka XHXHX^H X^H - też tylko XHX^H. Córka nie miałaby wtedy dwóch alleli XhX^h.

W skrócie

  • 01Przy dominacji pełnej heterozygota ma fenotyp homozygoty dominującej, a przy dominacji niepełnej - cechę pośrednią między fenotypami obu homozygot.
  • 02Przy kodominacji heterozygota wytwarza białka obu alleli i ujawnia obie cechy; allele wielokrotne to co najmniej trzy wersje jednego genu.
  • 03Allele IAI^A i IBI^B są kodominujące i dominują nad ii, dlatego grupy A i B mają po dwa genotypy, a grupy AB i 0 - po jednym.
  • 04Krzyżówkę rozwiązuje się po kolei: allele, genotypy rodziców, gamety, szachownica Punnetta, odpowiedź z fenotypami dzieci.
  • 05Przy dziedziczeniu wielogenowym jedną cechę warunkuje wiele współdziałających genów, np. wzrost i barwę skóry człowieka.
  • 06Kariotyp człowieka to 22 pary autosomów i para chromosomów płci (XX lub XY), a płeć dziecka wyznacza chromosom płci w plemniku.
  • 07Recesywny allel cechy sprzężonej z chromosomem X ujawnia się u mężczyzny zawsze, a u kobiety tylko wtedy, gdy ma go na obu chromosomach X.
  • 08Allele hemofilii zapisuje się jak allele daltonizmu: przy chromosomie X, a chromosom Y nie ma tego genu.

Pojęcia z fiszek

Podcast

Ładuję…

Karty pracy

Ćwiczenia do wydruku na ten temat

Genetyka - dziedziczenie cech i krzyżówki genetyczneSzkoła średnia, klasa 3

Otwórz kartę pracy

Quizy w tym zestawie

32 pytań w 4 etapach

  1. Etap 1: Dominacja pełna i niepełna

    Etap 1 · 3 fiszki · 8 pytań

  2. Etap 2: Grupy krwi i inne sposoby dziedziczenia

    Etap 2 · 11 fiszek · 8 pytań

  3. Etap 3: Kariotyp i dziedziczenie płci

    Etap 3 · 9 fiszek · 8 pytań

  4. Etap 4: Krzyżówki cech sprzężonych z płcią

    Etap 4 · 5 fiszek · 8 pytań

  5. Powtórka z całości

    15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów

Sprawdzian do druku

Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną

Sprawdzam sprawdzian…

Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem

WhatsApp

Podobne zestawy

Fiszki z biologii, klasa 3 liceum

Wyszukiwarka

Szukasz czegoś innego?

Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.