Ilustracja do zestawu: Gen, DNA i RNA - NOWA Biologia na czasie 3 (ZP)

Biologia

Gen, DNA i RNA - NOWA Biologia na czasie 3 (ZP)

Sprawdzony zestaw
Szkoła średnia
32 fiszek32 pytań w 4 etapachnotatka

Zestaw o genie oraz budowie i funkcjach kwasów nukleinowych. Uczysz się budowy genu (eksony, introny, geny ciągłe i nieciągłe), budowy DNA i RNA, zasady komplementarności, upakowania DNA w chromosomie, przebiegu replikacji i rodzajów RNA, a w quizie liczysz skład nukleotydów na własnych danych.

Zestaw do podręcznika

Dział 1, cz. 1. Genetyka molekularna: gen, budowa i rola kwasów nukleinowych

NOWA Biologia na czasie 3. Podręcznik. Zakres podstawowy (Nowa Era) - wszystkie rozdziały

1.Kwasy nukleinowe

Dwa rodzaje: DNA (kwas deoksyrybonukleinowy) - nośnik informacji genetycznej zapisanej w genach - oraz RNA (kwas rybonukleinowy), potrzebny do odczytania tej informacji i ujawnienia się cech.

2.Genetyka molekularna

Nauka, która bada, w jaki sposób DNA współdziała z RNA podczas wykształcania cech organizmów - np. jak informacja z genu prowadzi do wytworzenia białka, od którego zależy cecha.

3.Gen

Podstawowa jednostka dziedziczenia: fragment DNA zawierający informację o budowie białka lub cząsteczki RNA. Nowy organizm otrzymuje geny rodziców i dzięki temu dziedziczy m.in. niektóre ich cechy.

4.Jaką informację o białku zawiera gen?

Jakie aminokwasy mają zbudować białko, ile ma ich być i w jakiej kolejności (sekwencji) mają się połączyć w długi łańcuch, nazywany polipeptydem.

5.Jak informacja z genu prowadzi do cechy organizmu?

Za pośrednictwem RNA informacja z DNA zostaje przetłumaczona na sekwencję aminokwasów białka. Od budowy białka zależą jego funkcje, a z funkcji wynikają cechy organizmu.

6.Od czego zależy kolor oczu, włosów i skóry?

Od barwników - melanin. Ich wytwarzanie zależy od wielu białek kodowanych przez różne geny, m.in. od białka MC1R; jedna z jego wersji odpowiada za rude włosy, jasną skórę i piegi.

7.Eksony

Sekwencje kodujące w części strukturalnej genu - zawierają informację o kolejności aminokwasów w białku albo o budowie RNA. W genie organizmu eukariotycznego przedzielają je introny.

8.Introny

Sekwencje niekodujące w części strukturalnej genu organizmu eukariotycznego - nie zawierają informacji ani o budowie białek, ani o budowie RNA. Leżą między eksonami.

9.Części regulatorowe genu

Odcinki genu leżące obok części strukturalnej, które uczestniczą w regulacji odczytywania informacji genetycznej. Gen organizmu eukariotycznego ma część strukturalną i części regulatorowe.

10.Dlaczego gen organizmu eukariotycznego nazywamy nieciągłym?

Bo jego eksony, czyli sekwencje kodujące, są przedzielone intronami - sekwencjami niekodującymi. Geny organizmów prokariotycznych, np. bakterii, nie mają intronów, dlatego nazywamy je ciągłymi.

11.Co poza budową cząsteczki zapisano w genie?

M.in. w jakich komórkach cząsteczka ma powstawać (np. insulina tylko w komórkach trzustki), dokąd ma trafić (np. do błony komórkowej) i jakie warunki są konieczne do jej wytworzenia.

12.Podwójna helisa

Struktura cząsteczki DNA: dwie nici ułożone równolegle do siebie i śrubowato skręcone wokół wspólnej osi. Każda nić składa się z mniejszych jednostek - nukleotydów.

13.Cztery rodzaje nukleotydów DNA

Każdy nukleotyd DNA ma resztę kwasu fosforowego(V) i deoksyrybozę - cukier pięciowęglowy, a różni się od innych zasadą azotową: adeniną, tyminą, cytozyną lub guaniną.

14.Sekwencja DNA

Kolejność, w jakiej nukleotydy łączą się w nici DNA. Zapisuje się ją literami zasad azotowych, np. GCATTA, bo nukleotydy różnią się od siebie tylko zasadą.

15.Zasada komplementarności

Zasady azotowe leżące naprzeciw siebie w dwóch niciach DNA łączą się w stały sposób: adenina z tyminą, a cytozyna z guaniną. Dlatego sekwencja jednej nici wyznacza sekwencję drugiej.

16.Jak obliczyć liczbę nukleotydów z daną zasadą w DNA?

Z zasady komplementarności: A = T i C = G. Gdy znasz liczbę C, odejmij od wszystkich nukleotydów podwojoną liczbę C - zostaje suma A i T; połowa tej sumy to liczba T.

17.DNA jako nośnik informacji genetycznej

DNA odpowiada za dziedziczenie cech: zygota - pierwsza komórka nowego organizmu, powstała w wyniku zapłodnienia - zawiera DNA obu rodziców, a geny zawierają informacje potrzebne do wytworzenia RNA i białek.

18.Chromatyna

DNA połączony w jądrze komórkowym z histonami - białkami, które pozwalają upakować przestrzennie długą nić kwasu nukleinowego. W tej postaci DNA występuje pomiędzy podziałami komórki.

19.Chromosom

Cząsteczka DNA związana z białkami. Podczas podziału komórki włókna chromatyny układają się w pętle i spiralnie się zwijają - chromatyna ma wtedy najbardziej skondensowaną postać.

20.Części chromosomu w dzielącej się komórce

1 - chromatyda: połówka chromosomu dzielącej się komórki, która zawiera jedną cząsteczkę DNA; 2 - centromer: miejsce połączenia dwóch chromatyd.

21.Replikacja DNA

Proces powielenia cząsteczek DNA, prowadzący do podwojenia ilości DNA w jądrze komórkowym. Zachodzi przed podziałem komórki, dzięki czemu informacja genetyczna trafia do komórek potomnych.

22.Jak przebiega replikacja DNA?

Cząsteczka macierzysta stopniowo rozplata się na dwie pojedyncze nici. Do każdej nici dobudowywane są na zasadzie komplementarności nukleotydy nowej nici. Powstają dwie potomne cząsteczki DNA.

23.Potomne cząsteczki DNA

Dwie cząsteczki powstałe w replikacji, identyczne z cząsteczką macierzystą. Każda ma jedną nić starą, pochodzącą z cząsteczki macierzystej, i jedną nową, zbudowaną na zasadzie komplementarności.

24.Polimeraza DNA

Enzym, który reguluje przebieg replikacji DNA: tworzy nowe nici DNA i kontroluje poprawność procesu - sprawdza, czy wstawione nukleotydy tworzą odpowiednie pary.

25.Dlaczego replikacja zachodzi przed każdym podziałem komórki?

Tworzą się dwie identyczne kopie materiału genetycznego. Dzięki temu komórki po mitozie mają tyle DNA, co komórka rodzicielska, a po mejozie - ilość DNA zredukowaną o połowę.

26.Jednoniciowa cząsteczka RNA

Tworzy ją jedna nić nukleotydów, ale w niektórych miejscach mogą powstawać fragmenty dwuniciowe. Zasady łączą się w nich komplementarnie: cytozyna z guaniną, a adenina z uracylem.

27.Czym nukleotyd RNA różni się od nukleotydu DNA?

Cukrem i jedną zasadą: ma rybozę zamiast deoksyrybozy i uracyl zamiast tyminy. Wspólne są reszta kwasu fosforowego(V) (reszta fosforanowa) oraz trzy zasady: adenina, cytozyna i guanina.

28.rRNA (rybosomowy RNA)

Rodzaj RNA, nazywany też rybosomalnym, który po połączeniu z białkami tworzy rybosomy - struktury, na których zachodzi biosynteza białek. To jeden z trzech głównych rodzajów RNA.

29.mRNA (informacyjny RNA)

Rodzaj RNA, który przenosi informację o budowie białka z jądra komórkowego na rybosomy. Ma zwykle postać jednej, długiej nici.

30.tRNA (transportujący RNA)

Rodzaj RNA, który transportuje aminokwasy na rybosomy. W cząsteczce tRNA wyróżniamy miejsce przyłączenia aminokwasu oraz antykodon.

31.Antykodon

Trzy nukleotydy cząsteczki tRNA, które podczas biosyntezy białek rozpoznają komplementarne nukleotydy na nici mRNA, czyli kodon. Np. antykodon GAG rozpoznaje kodon CUC.

32.Kodon

Trzy kolejne nukleotydy nici mRNA rozpoznawane przez antykodon tRNA na zasadzie komplementarności: adenina łączy się z uracylem, a cytozyna z guaniną. Np. kodon GUG jest rozpoznawany przez antykodon CAC.

Notatka

Kwasy nukleinowe, gen i cechy organizmu

Cechy i funkcjonowanie organizmu zależą od jego materiału genetycznego, czyli DNA (kwasu deoksyrybonukleinowego). DNA jest nośnikiem informacji genetycznej zapisanej w genach. Do odczytania tej informacji i ujawnienia się cech potrzebny jest RNA (kwas rybonukleinowy). To, jak DNA współdziała z RNA podczas wykształcania cech, bada .

to podstawowa jednostka dziedziczenia: fragment DNA z informacją o budowie białka lub cząsteczki RNA. Nowy organizm otrzymuje geny rodziców i dlatego dziedziczy m.in. niektóre ich cechy.

Ważne

Genem jest także fragment DNA z informacją o budowie samej cząsteczki RNA, nie tylko fragment kodujący białko.

Każde białko to łańcuch aminokwasów, czyli polipeptyd. Gen określa, jakie aminokwasy budują białko, ile ich jest i w jakiej kolejności (sekwencji) się łączą. Informacja z DNA zostaje za pośrednictwem RNA przetłumaczona na sekwencję aminokwasów. Od budowy białka zależą jego funkcje, a z funkcji wynikają cechy organizmu.

Poza budową cząsteczki gen zawiera m.in. informację o rodzaju komórek, w których ta cząsteczka ma powstawać. Zapisane są w nim też miejsce, do którego ma trafić (np. do mitochondrium), i warunki jej wytworzenia (np. podwyższona temperatura otoczenia). Te rodzaje informacji zbiera mapa.

Mapa myśli: Informacje zapisane w genie

Budowa genu

Geny organizmów eukariotycznych (jądrowych), np. człowieka, składają się z części strukturalnej i części regulatorowych. Każda z tych części ma inną rolę.

Budowa genu organizmu eukariotycznego

Część strukturalna zawiera informację o budowie cząsteczki. Przeplatają się w niej dwa rodzaje odcinków:

eksony
sekwencje kodujące, z informacją o kolejności aminokwasów w białku albo o budowie RNA
introny
sekwencje niekodujące, bez informacji o budowie białek i RNA

Części regulatorowe leżą obok części strukturalnej i uczestniczą w regulacji odczytywania informacji genetycznej.

Gen, w którym eksony są przedzielone intronami, nazywamy genem nieciągłym - takie są geny organizmów eukariotycznych. Geny organizmów prokariotycznych (bezjądrowych), np. bakterii, nie mają intronów, dlatego są genami ciągłymi.

Budowa i funkcje DNA

Cząsteczkę DNA tworzą dwie nici ułożone równolegle i śrubowato skręcone wokół wspólnej osi. Taką strukturę nazywamy podwójną helisą. Każda nić jest łańcuchem nukleotydów.

Nukleotyd DNA ma trzy części: resztę kwasu fosforowego(V), pięciowęglowy cukier deoksyrybozę i jedną z czterech zasad azotowych. Są to adenina (A), tymina (T), cytozyna (C) i guanina (G). Reszta fosforanowa i cukier są we wszystkich nukleotydach DNA takie same. Dlatego w DNA są cztery rodzaje nukleotydów - tyle, ile zasad.

Kolejność nukleotydów w nici to . Zapisuje się ją literami zasad azotowych.

Obie nici łączą się za pośrednictwem zasad leżących naprzeciw siebie. Zgodnie z zasadą komplementarności adenina łączy się z tyminą, a cytozyna z guaniną. Sekwencja jednej nici wyznacza więc sekwencję drugiej, np. naprzeciw TCCGAT leży AGGCTA.

DNA jest nośnikiem informacji genetycznej, czyli odpowiada za dziedziczenie cech po rodzicach. Zygota - pierwsza komórka nowego organizmu, powstała w wyniku zapłodnienia - zawiera DNA obu osobników rodzicielskich. W genach są informacje niezbędne do wytworzenia RNA i białek.

2

nici w cząsteczce DNA

3

części nukleotydu

4

rodzaje nukleotydów DNA

Jak obliczyć liczbę nukleotydów w DNA

W cząsteczce DNA naprzeciw każdej adeniny stoi tymina, a naprzeciw każdej cytozyny - guanina. Dlatego w całej dwuniciowej cząsteczce liczba nukleotydów z A równa się liczbie nukleotydów z T, a liczba z C - liczbie z G.

Schemat rozwiązania:

  • zapisz równości: A = T oraz C = G
  • znaną liczbę pomnóż przez 2 - to suma jednej pary zasad
  • odejmij tę sumę od liczby wszystkich nukleotydów - zostaje suma drugiej pary
  • podziel wynik przez 2

Przykład

DNA ma 420 nukleotydów, w tym 63 z guaniną: C+G=126C + G = 126, A+T=420−126=294A + T = 420 - 126 = 294, więc A=294:2=147A = 294 : 2 = 147.

Wynik sprawdzisz drugą drogą. Skoro A = T i G = C, nukleotydy z A i G stanowią razem połowę cząsteczki. Zatem A=210−63=147A = 210 - 63 = 147.

Tak samo liczy się udział procentowy nukleotydów. Jeśli adenina stanowi 22%, to tymina też 22%, a cytozyna i guanina razem - pozostałe 56%. Guanina stanowi więc 28%. Sprawdzenie: G=50%−22%=28%G = 50\% - 22\% = 28\%.

DNA w jądrze komórkowym

DNA występuje głównie w jądrze komórkowym. Cząsteczki DNA łączą się w nim z histonami - białkami, które pozwalają przestrzennie upakować długą nić kwasu nukleinowego. Tak powstaje . W tej postaci DNA występuje między podziałami komórki. Cząsteczkę DNA związaną z białkami nazywamy chromosomem.

Podczas podziału komórki włókna chromatyny układają się w pętle i spiralnie się zwijają. Chromatyna ma wtedy najbardziej skondensowaną postać. składa się wtedy z dwóch chromatyd połączonych centromerem. Każda chromatyda to połówka chromosomu z jedną cząsteczką DNA. Obie cząsteczki DNA powstały wcześniej w replikacji.

Podobne nazwy oznaczają co innego: chromatyna to DNA połączony z histonami, a chromatyda - połówka chromosomu w dzielącej się komórce.

Replikacja DNA

to proces powielenia cząsteczek DNA, który podwaja ilość DNA w jądrze komórkowym. Zachodzi w jądrze przed każdym podziałem komórki. Dzięki niej informacja genetyczna może trafić do komórek potomnych.

Replikacja przebiega w trzech etapach:

  • cząsteczka macierzysta stopniowo rozplata się na dwie pojedyncze nici
  • przy każdej nici powstaje nowa nić z nukleotydów dobudowywanych na zasadzie komplementarności
  • powstają dwie , identyczne z cząsteczką macierzystą

Zapamiętaj

Każda potomna cząsteczka DNA ma jedną nić starą, pochodzącą z cząsteczki macierzystej, i jedną nić nową.

Przebieg replikacji reguluje enzym . Tworzy on nowe nici DNA i kontroluje poprawność procesu, czyli sprawdza, czy wstawione nukleotydy tworzą odpowiednie pary. Dzięki temu cząsteczki potomne są wierną kopią macierzystej.

Replikacja przed podziałem daje dwie identyczne kopie materiału genetycznego. Komórki powstałe w wyniku mitozy mają więc tyle DNA co komórka rodzicielska. Komórki powstałe w wyniku mejozy mają ilość DNA zredukowaną o połowę.

Budowa RNA i porównanie z DNA

RNA, podobnie jak DNA, składa się z nukleotydów. Cząsteczkę RNA tworzy jedna nić, choć w niektórych miejscach mogą powstawać fragmenty dwuniciowe. Zasady łączą się w nich komplementarnie: cytozyna z guaniną, a adenina z uracylem. Na przykład naprzeciw odcinka CAUG leży odcinek GUAC.

Nukleotyd RNA ma resztę kwasu fosforowego(V), pięciowęglowy cukier rybozę i jedną z czterech zasad azotowych: adeninę, uracyl, cytozynę lub guaninę. Różnice między kwasami nukleinowymi zestawia tabela.

CechaDNARNA
Liczba nicidwie (podwójna helisa)jedna
Cukierdeoksyrybozaryboza
Zasady azotoweA, T, C, GA, U, C, G
Rodzajejeden rodzajrRNA, mRNA, tRNA
Roladziedziczenie cechbiosynteza białek

Rodzaje RNA, kodon i antykodon

RNA uczestniczy przede wszystkim w biosyntezie białek. Wyróżniamy trzy główne rodzaje RNA:

rRNArybosomowy RNA
po połączeniu z białkami tworzy rybosomy, na których zachodzi biosynteza białek
mRNAinformacyjny RNA
przenosi zapisaną w genie informację o budowie białka z jądra komórkowego na rybosomy; ma zwykle postać jednej, długiej nici
tRNAtransportujący RNA
transportuje aminokwasy na rybosomy; ma miejsce przyłączenia aminokwasu oraz

Rybosom jest więc miejscem, w którym współdziałają rRNA, mRNA i tRNA.

Rodzaje RNA w biosyntezie białek

to trzy kolejne nukleotydy nici mRNA. Antykodon to trzy nukleotydy cząsteczki tRNA, które podczas biosyntezy białek rozpoznają kodon na zasadzie komplementarności. Adenina łączy się wtedy z uracylem, a cytozyna z guaniną. Na przykład antykodon UUG rozpoznaje kodon AAC.

Ważne

Kodon leży na nici mRNA, a antykodon - w cząsteczce tRNA; obie trójki nukleotydów są do siebie komplementarne.

W skrócie

  • 01Gen to fragment DNA z informacją o budowie białka lub RNA; od budowy białka zależą jego funkcje, a od funkcji - cechy organizmu.
  • 01Gen zapisuje też, w jakich komórkach, dokąd i w jakich warunkach ma powstać cząsteczka.
  • 02Część strukturalna genu eukariotycznego składa się z eksonów (kodujących) i intronów (niekodujących), a części regulatorowe uczestniczą w odczytywaniu informacji.
  • 02Geny z intronami (organizmy eukariotyczne) są nieciągłe, a geny bez intronów (organizmy prokariotyczne, np. bakterie) - ciągłe.
  • 03Nukleotydy DNA mają tę samą resztę fosforanową i deoksyrybozę, a różnią się zasadą azotową: A, T, C albo G.
  • 03W dwóch niciach DNA adenina łączy się z tyminą, a cytozyna z guaniną, więc jedna nić wyznacza sekwencję drugiej.
  • 04W dwuniciowej cząsteczce DNA liczba nukleotydów z A równa się liczbie z T, a z C - liczbie z G; tak samo jest z ich udziałem procentowym.
  • 05Między podziałami DNA z histonami tworzy chromatynę, a w czasie podziału chromatyna jest najbardziej skondensowana.
  • 05Chromosom w dzielącej się komórce ma dwie chromatydy - dwie cząsteczki DNA połączone centromerem.
  • 06W replikacji do każdej starej nici dobudowywana jest komplementarna nić nowa, więc powstają dwie cząsteczki identyczne z macierzystą.
  • 06Polimeraza DNA tworzy nowe nici i kontroluje, czy nukleotydy tworzą odpowiednie pary.
  • 07RNA ma jedną nić, rybozę zamiast deoksyrybozy i uracyl zamiast tyminy.
  • 07We fragmentach dwuniciowych RNA adenina łączy się z uracylem, a cytozyna z guaniną.
  • 08rRNA z białkami tworzy rybosomy, mRNA przenosi na nie informację o budowie białka, a tRNA - aminokwasy.
  • 08Antykodon tRNA rozpoznaje komplementarny kodon na nici mRNA.

Pojęcia z fiszek

Podcast

Ładuję…

Karty pracy

Ćwiczenia do wydruku na ten temat

Komórka i chemizm życia - sprawdzianSzkoła średnia, klasa 1

Otwórz kartę pracy

Białka, cukry, lipidy i kwasy nukleinowe - chemizm życiaSzkoła średnia, klasa 1

Otwórz kartę pracy

Quizy w tym zestawie

32 pytań w 4 etapach

  1. Etap 1: Gen i informacja genetyczna

    Etap 1 · 9 fiszek · 8 pytań

  2. Etap 2: Budowa i funkcje DNA

    Etap 2 · 8 fiszek · 8 pytań

  3. Etap 3: Replikacja DNA

    Etap 3 · 8 fiszek · 8 pytań

  4. Etap 4: Budowa i rodzaje RNA

    Etap 4 · 7 fiszek · 8 pytań

  5. Powtórka z całości

    15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów

Sprawdzian do druku

Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną

Sprawdzam sprawdzian…

Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem

WhatsApp

Podobne zestawy

Fiszki z biologii, klasa 3 liceum

Wyszukiwarka

Szukasz czegoś innego?

Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.