Ilustracja do zestawu: Zaburzenia tarczycy i stres - Biologia na czasie 3 (ZR, 2024)

Biologia

Zaburzenia tarczycy i stres - Biologia na czasie 3 (ZR, 2024)

Sprawdzony zestaw
Szkoła średnia
29 fiszek33 pytań w 4 etapachnotatka

Zestaw obejmuje przyczyny i diagnostykę zaburzeń hormonalnych oraz skutki niedoczynności i nadczynności tarczycy, m.in. kretynizm i chorobę Gravesa-Basedowa. Uczy też przebiegu reakcji stresowej, roli adrenaliny i kortyzolu, skutków długotrwałego stresu, a na koniec - porównania cukrzycy typu I i II oraz insulinooporności.

Zestaw do podręcznika

Dział 10, cz. 2. Układ hormonalny: nadczynność i niedoczynność gruczołów dokrewnych, stres

Biologia na czasie 3. Podręcznik. Zakres rozszerzony. Edycja 2024 (Nowa Era) - wszystkie rozdziały

1.Przyczyny zaburzeń hormonalnych

Główne przyczyny to nadczynność gruczołu (wydziela zbyt dużo hormonów), niedoczynność gruczołu (wydziela zbyt mało) i nowotwory gruczołów zaburzające wydzielanie hormonów. Leczeniem tych zaburzeń zajmuje się endokrynologia.

2.Badanie poziomu hormonów we krwi

Hormony gruczołów dokrewnych są uwalniane do krwi, więc ich poziom najłatwiej oznaczyć w osoczu. To zwykle pierwszy krok diagnostyki: na podstawie wyniku lekarz może rozpoznać nadczynność lub niedoczynność gruczołu i rozpocząć leczenie - najczęściej terapię hormonalną.

3.Diagnostyka zmian nowotworowych gruczołu

Przy podejrzeniu nowotworu wykonuje się USG, które wykrywa nieprawidłowości w budowie narządu, np. guzy. Fragment zmiany pobiera się podczas biopsji, a badanie histopatologiczne wycinka określa, czy zmiana jest łagodna, czy złośliwa.

4.Jaki gruczoł zaznaczono i za co odpowiada?

Tarczycę. Wydziela tyroksynę, trójjodotyroninę i kalcytoninę, dzięki którym reguluje m.in. przemiany metaboliczne i produkcję ciepła w tkankach, poziom wapnia we krwi oraz pracę układu nerwowego i rozrodczego.

5.Powiększenie tarczycy

Objaw, który występuje zarówno przy niedoczynności tarczycy u dorosłych, jak i przy nadczynności tarczycy (m.in. w chorobie Gravesa-Basedowa). Samo nie rozstrzyga o rodzaju zaburzenia - pomaga w tym badanie poziomu hormonów tarczycy we krwi.

6.Niedoczynność tarczycy u dorosłych

Tarczyca wydziela za mało hormonów, więc przemiany metaboliczne zwalniają. Objawami są m.in. zwiększenie masy ciała, zmęczenie, sucha i szorstka skóra oraz obwisłe powieki.

7.Kretynizm

Skutek niedoboru tyroksyny i trójjodotyroniny u dzieci: zaburzenie związane z opóźnionym rozwojem psychoruchowym, niekiedy z karłowatością tarczycową. Wynika z tego, że hormony tarczycy są niezbędne do prawidłowej pracy układu nerwowego.

8.Niedobór kalcytoniny

Kalcytonina obniża poziom wapnia we krwi, blokując uwalnianie wapnia z kości. Jej niedobór przy niedoczynności tarczycy może więc prowadzić do nadmiaru wapnia we krwi.

9.Nadczynność tarczycy

Tarczyca wydziela za dużo hormonów, więc przyspiesza tempo przemiany materii - stąd m.in. utrata masy ciała. Objawami są też drżenie rąk, ogólne osłabienie i bezsenność.

10.Choroba Gravesa-Basedowa

Choroba tarczycy, z którą może być związana jej nadczynność. Obok przyspieszonego tempa przemiany materii i utraty masy ciała typowe są powiększenie tarczycy i wytrzeszcz gałek ocznych.

11.Stres

Fizjologiczna i psychologiczna reakcja organizmu na działanie stresorów, czyli zewnętrznych lub wewnętrznych czynników powodujących zmianę funkcjonowania organizmu. To, co wywołuje stres, często zależy od osoby.

12.Rodzaje stresorów

Stresory fizyczne (np. uraz, hałas, ból), psychiczne zewnętrzne (np. trudna sytuacja w szkole, nadmiar obowiązków) i psychiczne wewnętrzne, tkwiące w samej osobie (np. perfekcjonizm, niska samoocena, pesymizm).

13.Rola podwzgórza w reakcji stresowej

Podwzgórze kontroluje reakcję na stresor dwiema drogami: nerwową - pobudza układ współczulny, a ten rdzeń nadnerczy - oraz hormonalną - pobudza przysadkę do wydzielania kortykotropiny, która stymuluje korę nadnerczy.

14.Adrenalina i noradrenalina w reakcji stresowej

Wydziela je rdzeń nadnerczy pobudzony przez układ współczulny; działają już w pierwszej minucie. Przygotowują do walki lub ucieczki, m.in. przyspieszają pracę serca, podnoszą ciśnienie krwi i - dzięki rozkładowi glikogenu w wątrobie - stężenie glukozy.

15.Skutki adrenaliny w oddychaniu i ukrwieniu

Adrenalina i noradrenalina rozszerzają oskrzela i przyspieszają oddech, zwiększają ukrwienie mózgu i mięśni szkieletowych, a naczynia krwionośne w skórze zwężają (stąd bladość skóry). Rozszerzają też źrenice.

16.Kortyzol w reakcji stresowej

Wydziela go kora nadnerczy pobudzona przez kortykotropinę (jej wydzielanie wywołuje kortykoliberyna podwzgórza); działa po ok. 30 minutach. Podnosi stężenie glukozy, hamuje reakcje alergiczne i stany zapalne oraz zwrotnie hamuje podwzgórze i przysadkę.

17.Glukoneogeneza

Synteza glukozy z niecukrowych substratów, np. aminokwasów, zachodząca w wątrobie pod wpływem kortyzolu. Aminokwasy pochodzą wtedy z innych narządów, głównie z mięśni szkieletowych, dlatego długotrwały stres prowadzi do zaników mięśniowych.

18.Stres krótkotrwały

Zazwyczaj działa mobilizująco, np. pozwala skupić uwagę podczas trudnego sprawdzianu. Po ustąpieniu stresora organizm wraca do wcześniejszego sposobu funkcjonowania.

19.Stres długotrwały (przewlekły)

Działa szkodliwie: wzmaga napięcie emocjonalne, zaburza koncentrację, zapamiętywanie i podejmowanie decyzji. Może prowadzić m.in. do przewlekłego zmęczenia, nerwicy lękowej i depresji, a także zmniejsza odporność na infekcje.

20.Choroby związane z długotrwałym stresem

Długotrwale utrzymujący się stres może prowadzić m.in. do nadciśnienia tętniczego, miażdżycy i choroby wrzodowej żołądka, a u kobiet - do zatrzymania cyklu miesiączkowego.

21.Stadium wyczerpania

Stan, do którego dochodzi, gdy stresory działają zbyt intensywnie lub zbyt długo: reakcja stresowa nie ulega zahamowaniu, a wysoki poziom kortyzolu utrzymuje się we krwi przez długi czas.

22.Przewlekły nadmiar kortyzolu a kości i żołądek

Kortyzol powoduje demineralizację kości i zmniejsza wchłanianie jonów wapnia w jelitach, co może prowadzić do osteoporozy. Pobudza też wydzielanie kwasu solnego, co sprzyja uszkodzeniom błony śluzowej żołądka.

23.Przewlekły nadmiar kortyzolu a metabolizm

Utrzymuje wysoki poziom glukozy we krwi, co może przyczyniać się do cukrzycy, zwiększa katabolizm białek, prowadząc do zaników mięśniowych, i uwalnia kwasy tłuszczowe z tkanki tłuszczowej, co może prowadzić do spadku masy ciała.

24.Przewlekły nadmiar kortyzolu a odporność

Upośledza działanie układu odpornościowego: hamuje reakcje zapalne (część obrony nieswoistej) i syntezę przeciwciał oraz zmniejsza liczbę m.in. limfocytów. Dlatego przewlekły stres zwiększa podatność na infekcje.

25.Endorfiny

Hormony peptydowe wydzielane podczas wysiłku fizycznego, wywołujące m.in. dobre samopoczucie. Dlatego aktywność fizyczna - obok odpoczynku, zdrowej diety i prośby o pomoc specjalisty - pomaga zdrowo rozładować stres.

26.Cukrzyca

Choroba metaboliczna, której głównym objawem jest stale podwyższony poziom glukozy we krwi. Zaburza on pracę wielu narządów, m.in. oczu, nerek i serca. Ze względu na przyczynę wyróżnia się cukrzycę typu I i typu II.

27.Cukrzyca typu I

Choroba autoimmunizacyjna: własny układ odpornościowy niszczy komórki trzustki, więc brakuje insuliny. Objawy, m.in. wzmożone pragnienie, częste oddawanie moczu i zapach acetonu z ust, pojawiają się nagle, zwykle do 30. roku życia.

28.Cukrzyca typu II

Rozwija się w związku z otyłością i niezdrowym trybem życia: tkanki stają się mniej wrażliwe na insulinę, a z czasem uszkodzeniu ulegają komórki trzustki. Objawy narastają powoli, zwykle po 35. roku życia, więc chorobę często wykrywa się przypadkiem.

29.Insulinooporność

Obniżenie wrażliwości tkanek na działanie insuliny, typowe dla cukrzycy typu II. Mimo obecności insuliny we krwi komórki słabo pobierają glukozę, więc jej stężenie we krwi długo pozostaje podwyższone.

Notatka

Przyczyny i diagnostyka zaburzeń hormonalnych

Hormony biorą udział w wielu procesach, m.in. w reakcji stresowej. Zarówno zbyt mała, jak i zbyt duża ilość hormonu może zaburzyć homeostazę i prowadzić do poważnych skutków zdrowotnych. Główne to:

nadczynność gruczołu
gruczoł wydziela zbyt dużo hormonów
niedoczynność gruczołu
gruczoł wydziela zbyt mało hormonów
nowotwory gruczołów
zmiany nowotworowe zaburzają wydzielanie hormonów.

Leczeniem zaburzeń funkcji gruczołów dokrewnych zajmuje się endokrynologia.

Gruczoły dokrewne uwalniają hormony prosto do krwi, dlatego ich poziom najłatwiej oznaczyć w osoczu. Badanie krwi jest zwykle pierwszym krokiem diagnostyki. Jego wynik może wskazywać nadczynność lub niedoczynność gruczołu, a lekarz na tej podstawie rozpoczyna leczenie. W zaburzeniach pracy gruczołów dokrewnych najczęściej stosuje się terapię hormonalną.

Przy podejrzeniu zmian nowotworowych wykonuje się dodatkowo badanie USG, które wykrywa nieprawidłowości w budowie narządu, np. guzy. Fragment widocznej zmiany pobiera się podczas biopsji. Badanie histopatologiczne wycinka określa charakter zmiany (łagodna albo złośliwa) i pozwala dobrać leczenie.

Niedoczynność i nadczynność tarczycy

Tarczyca wydziela tyroksynę, trójjodotyroninę i kalcytoninę. Odpowiada za przemiany metaboliczne, produkcję ciepła w tkankach, właściwy poziom wapnia we krwi oraz pracę układu nerwowego i rozrodczego. Dlatego organizmowi szkodzi zarówno jej niedoczynność, jak i nadczynność.

CechaNiedoczynność tarczycyNadczynność tarczycy
ilość hormonówza małoza dużo
przemiany metabolicznezwolnioneprzyspieszone tempo przemiany materii
objawy u dorosłychpowiększenie tarczycy, zwiększenie masy ciała, zmęczenie, sucha i szorstka skóra, obwisłe powiekipowiększenie tarczycy, utrata masy ciała, wytrzeszcz gałek ocznych, drżenie rąk, ogólne osłabienie, bezsenność

U dzieci niedobór tyroksyny i trójjodotyroniny prowadzi do kretynizmu, czyli zaburzenia związanego z opóźnionym rozwojem psychoruchowym, a niekiedy także do karłowatości tarczycowej. Hormony tarczycy są bowiem niezbędne do prawidłowej pracy układu nerwowego. Przy niedoczynności może też brakować kalcytoniny, która blokuje uwalnianie wapnia z kości. Jej niedobór może więc prowadzić do nadmiaru wapnia we krwi.

może być związana z chorobą Gravesa-Basedowa. Jej objawy to m.in. przyspieszone tempo przemiany materii, utrata masy ciała, i wytrzeszcz gałek ocznych.

Powiększenie tarczycy występuje w obu zaburzeniach, dlatego samo nie wskazuje ich rodzaju. Nadczynność albo niedoczynność pozwala rozpoznać badanie poziomu hormonów tarczycy we krwi.

Stres i stresory

to fizjologiczna i psychologiczna reakcja organizmu na działanie stresorów. Stresory to zewnętrzne lub wewnętrzne czynniki, które zmieniają funkcjonowanie organizmu. To, co wywołuje stres, często ma podłoże indywidualne. Na przykład spotkanie z pająkiem stresuje osobę, która się ich boi, a u innych nie wywołuje żadnej reakcji.

Wyróżnia się trzy grupy stresorów:

stresory fizyczne
np. uraz, choroba, hałas, silne bodźce wzrokowe lub dotykowe, ból,
stresory psychiczne zewnętrzne
np. duże zmiany w życiu, trudna sytuacja w domu, pracy lub szkole, trudności w relacjach z ludźmi, problemy finansowe, nadmiar obowiązków,
stresory psychiczne wewnętrzne
tkwią w samej osobie, np. pesymizm, perfekcjonizm, niska samoocena, nierealistyczne oczekiwania wobec życia, niezdolność do pogodzenia się ze zmianami.

Przykład

Skręcona kostka to stresor fizyczny (uraz), przeprowadzka do innego miasta - psychiczny zewnętrzny, a przekonanie, że wszystko skończy się źle - psychiczny wewnętrzny (pesymizm).

Stres krótkotrwały i długotrwały

Stres krótkotrwały zwykle działa mobilizująco, np. pozwala skupić uwagę. Po ustąpieniu stresora organizm wraca do wcześniejszego sposobu funkcjonowania. (przewlekły) działa szkodliwie: wzmaga napięcie emocjonalne, zaburza koncentrację, zapamiętywanie i podejmowanie decyzji. Może prowadzić m.in. do:

  • przewlekłego zmęczenia, nerwicy lękowej i depresji,
  • nadciśnienia tętniczego, miażdżycy i choroby wrzodowej żołądka,
  • zatrzymania cyklu miesiączkowego u kobiet i problemów z erekcją u mężczyzn,
  • spadku odporności, przez co organizm jest bardziej podatny na infekcje.

Przebieg reakcji stresowej

Najważniejszą strukturą odpowiedzialną za homeostazę jest podwzgórze. Kontroluje ono reakcję na stresor dwiema drogami, które pobudzają dwie części nadnerczy:

  • droga nerwowa - podwzgórze impulsami nerwowymi aktywuje układ współczulny, a ten pobudza rdzeń nadnerczy do wydzielania adrenaliny i noradrenaliny,
  • droga hormonalna - podwzgórze wydziela kortykoliberynę, która pobudza przysadkę do wydzielania kortykotropiny, a ta stymuluje korę nadnerczy do wydzielania kortyzolu.

Zapamiętaj

Rdzeń nadnerczy pobudzają nerwy układu współczulnego, a korę nadnerczy - hormon tropowy przysadki, czyli kortykotropina.

Adrenalina i noradrenalina działają już w pierwszej minucie i przygotowują organizm do walki lub ucieczki. Przyspieszają pracę serca i podnoszą ciśnienie krwi. Zwiększają ukrwienie mózgu i mięśni szkieletowych, a naczynia krwionośne w skórze zwężają, stąd bladość skóry. Rozszerzają oskrzela i źrenice oraz przyspieszają oddech. Pobudzają rozkład glikogenu w wątrobie, więc rośnie stężenie glukozy we krwi. Adrenalina jest hormonem rdzenia nadnerczy, a zarazem neuroprzekaźnikiem układu współczulnego, obok acetylocholiny i noradrenaliny.

Kortyzol działa po ok. 30 minutach. Pobudza wątrobę do , czyli syntezy glukozy z niecukrowych substratów, np. aminokwasów pobieranych głównie z mięśni szkieletowych. Podnosi też ciśnienie krwi. Obniża działanie układu odpornościowego, bo hamuje reakcje alergiczne i stany zapalne. Zwrotnie hamuje podwzgórze i przysadkę i w ten sposób reguluje natężenie reakcji stresowej.

Skutki adrenaliny i noradrenaliny oraz kortyzolu w stresie

Długotrwały stres a nadmiar kortyzolu

Gdy stresory działają zbyt intensywnie lub zbyt długo, może dojść do . Reakcja stresowa nie ulega wtedy zahamowaniu, a wysoki poziom kortyzolu utrzymuje się we krwi przez długi czas.

Ważne

Stadium wyczerpania nie oznacza, że kora nadnerczy przestaje wydzielać kortyzol - przeciwnie, jego poziom długo pozostaje wysoki.

Przewlekły nadmiar kortyzolu powoduje m.in.:

  • demineralizację kości i mniejsze wchłanianie jonów wapnia w jelitach, co może prowadzić do osteoporozy,
  • pobudzenie wydzielania kwasu solnego i uszkodzenia błony śluzowej żołądka,
  • uwalnianie kwasów tłuszczowych z tkanki tłuszczowej, co może prowadzić do spadku masy ciała,
  • hamowanie syntezy kwasów nukleinowych w komórkach,
  • utrzymywanie wysokiego poziomu glukozy we krwi, co sprzyja rozwojowi ,
  • zwiększenie katabolizmu białek, prowadzące do zaników mięśniowych.

Nadmiar kortyzolu upośledza też działanie układu odpornościowego. Hamuje reakcje zapalne, które są częścią obrony nieswoistej, oraz syntezę przeciwciał. Zmniejsza liczbę eozynofili, bazofili i limfocytów i powoduje zanik tkanki limfatycznej. Dlatego osoba w przewlekłym stresie łatwiej ulega infekcjom.

Radzenie sobie ze stresem

Stresu nie da się całkowicie wyeliminować, ale można go zdrowo rozładowywać:

  • odpoczynek, np. spacer, relaksująca muzyka czy sen, umożliwia regenerację organizmu,
  • zrównoważona dieta umożliwia prawidłowe funkcjonowanie organizmu,
  • podczas aktywności fizycznej są wydzielane - hormony peptydowe wywołujące m.in. dobre samopoczucie,
  • gdy trudno poradzić sobie z emocjami, warto poprosić o pomoc specjalistę, np. psychologa.

Cukrzyca typu I i typu II

Cukrzyca to choroba metaboliczna, której głównym objawem jest stale podwyższony poziom glukozy we krwi. Zaburza on pracę wielu narządów, m.in. oczu, nerek i serca. Ze względu na przyczynę wyróżnia się cukrzycę typu I i typu II.

CechaCukrzyca typu ICukrzyca typu II
przyczynawłasny układ odpornościowy niszczy komórki trzustki (choroba autoimmunizacyjna), więc brakuje insulinyotyłość i niezdrowy tryb życia prowadzą do insulinooporności, a z czasem do uszkodzenia komórek trzustki i niedoboru insuliny
objawym.in. niski poziom insuliny na czczo, wzmożone pragnienie, częste oddawanie moczu, zapach acetonu z ustm.in. senność po posiłkach, chroniczne zmęczenie, lekko wzmożone pragnienie, częste oddawanie moczu, powolne gojenie się ran
począteknagle, zwykle do 30. roku życiapowoli, zwykle po 35. roku życia; często wykrywana przypadkiem
leczeniedożywotnie przyjmowanie insulinyzmiana diety i aktywność fizyczna, często także insulina w zastrzykach

to obniżenie wrażliwości tkanek na działanie insuliny. Insulina jest wtedy we krwi, ale komórki słabo na nią reagują, więc stężenie glukozy długo pozostaje podwyższone. Przy niedoborze insuliny glukoza też jest wysoka, ale stężenie insuliny jest niskie.

Wpływ różnych czynników na wrażliwość tkanek na insulinę bada się w doświadczeniach na zwierzętach. Przykładowo, aby sprawdzić, czy codzienny bieg w kołowrotku wpływa na tę wrażliwość u myszy, grupa badawcza ma kołowrotek, a kontrolna - nie. Poza tym obie grupy żyją w tych samych warunkach. Zmienną niezależną jest aktywność ruchowa, a zależną - stężenie glukozy i insuliny we krwi.

W skrócie

  • 01Zaburzenia hormonalne wywołują nadczynność gruczołu, jego niedoczynność albo nowotwór, który zaburza wydzielanie hormonów.
  • 01Diagnostykę zaczyna się od oznaczenia poziomu hormonów we krwi; przy podejrzeniu nowotworu dochodzą USG, biopsja i badanie histopatologiczne.
  • 02Niedoczynność tarczycy spowalnia przemiany metaboliczne, a nadczynność je przyspiesza; powiększenie tarczycy może wystąpić w obu zaburzeniach.
  • 02Niedobór hormonów tarczycy u dziecka prowadzi do kretynizmu, a nadczynność tarczycy może być związana z chorobą Gravesa-Basedowa.
  • 03Stresory dzieli się na fizyczne, psychiczne zewnętrzne i psychiczne wewnętrzne; ten sam czynnik nie u każdego wywołuje stres.
  • 03Stres krótkotrwały zwykle mobilizuje, a długotrwały szkodzi psychice i narządom oraz zmniejsza odporność.
  • 04W stresie podwzgórze pobudza rdzeń nadnerczy drogą nerwową, a korę nadnerczy drogą hormonalną przez przysadkę.
  • 04Adrenalina i noradrenalina działają w pierwszej minucie, a kortyzol po ok. 30 minutach; oba hormony podnoszą stężenie glukozy i ciśnienie krwi.
  • 05W stadium wyczerpania reakcja stresowa nie zostaje zahamowana i wysoki poziom kortyzolu długo utrzymuje się we krwi.
  • 05Przewlekły nadmiar kortyzolu osłabia kości i odporność, prowadzi do zaników mięśniowych, a utrzymując wysoki poziom glukozy, sprzyja cukrzycy.
  • 06Cukrzyca typu I wynika z niszczenia komórek trzustki przez układ odpornościowy, a typu II wiąże się z otyłością i insulinoopornością.
  • 06Wysoka glukoza przy normalnej lub wysokiej insulinie wskazuje na insulinooporność, a przy niskiej insulinie - na niedobór insuliny.

Pojęcia z fiszek

Podcast

Ładuję…

Quizy w tym zestawie

33 pytań w 4 etapach

  1. Etap 1: Niedoczynność i nadczynność tarczycy

    Etap 1 · 11 fiszek · 9 pytań

  2. Etap 2: Stres i reakcja stresowa

    Etap 2 · 8 fiszek · 8 pytań

  3. Etap 3: Skutki długotrwałego stresu

    Etap 3 · 7 fiszek · 8 pytań

  4. Etap 4: Cukrzyca, badania i podsumowanie

    Etap 4 · 3 fiszki · 8 pytań

  5. Powtórka z całości

    15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów

Sprawdzian do druku

Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną

Sprawdzam sprawdzian…

Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem

WhatsApp

Podobne zestawy

Fiszki z biologii, klasa 3 liceum

Wyszukiwarka

Szukasz czegoś innego?

Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.