Ilustracja do zestawu: Receptory i narząd wzroku - Biologia na czasie 3 (ZR, 2024)

Biologia

Receptory i narząd wzroku - Biologia na czasie 3 (ZR, 2024)

Sprawdzony zestaw
Szkoła średnia
40 fiszek45 pytań w 5 etapachnotatka

Zestaw obejmuje rodzaje receptorów i narządy zmysłów zwierząt: linię boczną, oczy proste i złożone, narządy słuchu, statocysty, błędnik błoniasty i chemorecepcję. Druga część dotyczy oka człowieka: błon gałki ocznej, siatkówki, akomodacji, mechanizmu widzenia, widzenia przestrzennego, wad wzroku, chorób oczu i higieny wzroku.

Zestaw do podręcznika

Dział 9, cz. 1. Narządy zmysłów: narządy zmysłów u zwierząt, budowa i działanie narządu wzroku

Biologia na czasie 3. Podręcznik. Zakres rozszerzony. Edycja 2024 (Nowa Era) - wszystkie rozdziały

1.Receptor

Wyspecjalizowana komórka lub wolne zakończenie nerwowe (dendryt), które reaguje na określony bodziec i przekazuje informację o nim w postaci impulsów nerwowych do ośrodkowego układu nerwowego, gdzie jest ona przetwarzana.

2.Narząd zmysłu

Skupisko komórek receptorowych, którym zwykle towarzyszą komórki ułatwiające odbiór bodźca; receptory bywają też rozproszone w ciele. Narządy zmysłów służą podstawowym zmysłom: dotykowi, wzrokowi, słuchowi, równowadze, węchowi i smakowi.

3.Eksteroreceptory a interoreceptory

Podział receptorów według miejsca pochodzenia bodźca: eksteroreceptory odbierają bodźce ze środowiska zewnętrznego (np. fotoreceptory w oku), a interoreceptory - z wnętrza organizmu (np. baroreceptory w ścianach naczyń krwionośnych).

4.Mechanoreceptory

Receptory bodźców mechanicznych: dotyku, ucisku, rozciągania i wibracji. Leżą głównie w powłokach ciała, w narządach słuchu i równowagi oraz w naczyniach krwionośnych (baroreceptory reagujące na zmiany ciśnienia krwi).

5.Chemoreceptory

Receptory bodźców chemicznych, m.in. smakowych i węchowych. Leżą głównie w powłokach ciała, w jamie gębowej, w narządach węchu i w ścianach naczyń krwionośnych (osmoreceptory reagujące na zmiany ciśnienia osmotycznego płynów ustrojowych).

6.Termoreceptory

Receptory odbierające zmiany temperatury. Znajdują się zwykle w powłokach ciała oraz w narządach wewnętrznych; w skórze człowieka są to receptory zimna i ciepła.

7.Nocyceptory (nocyreceptory)

Receptory bólu obecne w różnych narządach ciała. Reagują na bodźce uszkadzające tkanki - mechaniczne, chemiczne, termiczne lub elektryczne - i umożliwiają organizmowi reakcję na takie bodźce.

8.Elektroreceptory

Receptory odbierające zmiany natężenia i kierunku pola elektrycznego, położone w powłokach ciała niektórych zwierząt. Dają im dodatkowy zmysł elektryczny, np. rybom chrzęstnoszkieletowym.

9.Linia boczna

Narząd zmysłu dotyku ryb, larw płazów i niektórych dorosłych płazów: receptory tuż pod skórą, ułożone w jednej linii w kanalikach wzdłuż ciała, rozgałęzionych na głowie. Odbiera ruchy i drgania wody wywołane przez inne zwierzęta lub fale odbite od przeszkód.

10.Narząd wzroku u zwierząt

Oczy zbudowane z fotoreceptorów, które zamieniają bodźce świetlne na impulsy nerwowe; u wielu zwierząt uczestniczy w tym barwnik rodopsyna, rozkładany przez światło. Większość zwierząt ma oczy proste, a większość stawonogów - oczy złożone.

11.Ewolucja oka prostego

Najprostsze są skupiska komórek światłoczułych (np. u skąposzczetów), które odróżniają światło od ciemności. Oczy kubkowe (np. wirków) mają fotoreceptory w zagłębieniu powłoki i określają kierunek światła, a oczy pęcherzykowe (głowonogi, kręgowce) dają ostry obraz.

12.Oczy złożone

Oczy większości stawonogów (wijów, owadów i części skorupiaków) zbudowane z wielu ommatidiów; każde zawiera fotoreceptory, komórki barwnikowe i soczewkę. Tworzą obraz mozaikowy - sumę obrazów z ommatidiów, a jego jakość zależy od liczby ommatidiów.

13.Oko pęcherzykowe głowonogów a kręgowców

Narządy analogiczne, powstałe w ewolucji niezależnie. U głowonogów włókna nerwowe leżą pod warstwą fotoreceptorów i biegną wprost w nerw wzrokowy; u kręgowców leżą nad nią, więc światło przechodzi przez kilka warstw komórek, a droga impulsu jest dłuższa.

14.Narządy słuchu u zwierząt

Odbierają i analizują drgania powietrza lub wody dzięki mechanoreceptorom. Owady słyszą dzięki narządom tympanalnym, większość kręgowców - dzięki narządowi spiralnemu w uchu wewnętrznym, a u niektórych ryb dźwięki wzmacnia pęcherz pławny.

15.Statocysta

Narząd równowagi bezkręgowców: pęcherzyk zbudowany z orzęsionego nabłonka, w którym leżą mineralne kryształy - statolity. Informuje zwierzę o położeniu organizmu w przestrzeni.

16.Błędnik błoniasty

Narząd równowagi kręgowców w uchu wewnętrznym: zwykle trzy przewody półkoliste oraz komórki rzęsate z otolitami w przedsionku. Zmiana położenia ciała porusza płyn w przewodach i przesuwa otolity, a nacisk na rzęski wywołuje impuls nerwowy.

17.Rozmieszczenie chemoreceptorów u zwierząt

Chemoreceptory mają wszystkie zwierzęta. U bezkręgowców leżą często na całym ciele, najliczniej w okolicy otworu gębowego i na czułkach; u kręgowców wodnych narządy węchu leżą zwykle na grzbietowej stronie głowy, a u lądowych - w jamie nosowej.

18.Błony gałki ocznej

Ścianę gałki ocznej tworzą trzy błony: zewnętrzna włóknista, środkowa naczyniowa i wewnętrzna światłoczuła, czyli siatkówka. Błona włóknista z tyłu jest nieprzezroczystą, mocną twardówką, a z przodu - przezroczystą, bardziej wypukłą rogówką.

19.Naczyniówka

Część błony naczyniowej z rozbudowaną siecią naczyń włosowatych, które odżywiają gałkę oczną. Zawiera ciemny barwnik pochłaniający światło, co zapobiega odbiciom światła wewnątrz gałki ocznej.

20.Ciało rzęskowe

Pierścieniowata środkowa część błony naczyniowej. Jej najważniejszy element, mięsień rzęskowy, zmienia kształt soczewki - przezroczystej, dwuwypukłej struktury, która załamuje promienie świetlne.

21.Akomodacja oka

Zdolność skupiania obrazu na siatkówce, czyli ostrego widzenia obiektów bez względu na odległość. Skurcz mięśnia rzęskowego uwypukla soczewkę (widzenie bliskie), a jego rozkurcz spłaszcza soczewkę (widzenie dalekie).

22.Tęczówka i adaptacja oka

Tęczówka ma w centrum otwór - źrenicę, a jej barwa zależy od ilości melaniny. Dwa antagonistyczne mięśnie gładkie tęczówki zwężają albo rozszerzają źrenicę, co umożliwia adaptację oka do różnego oświetlenia.

23.Pręciki

Fotoreceptory niewrażliwe na barwę, zawierające rodopsynę; dobrze działają w półmroku i odpowiadają za postrzeganie kształtu i ruchu. Przeważają w obwodowej części siatkówki, dlatego przy słabym świetle lepiej widać obiekty z boku.

24.Czopki

Fotoreceptory wrażliwe na barwę, zawierające jodopsynę; działają najlepiej przy intensywnym oświetleniu i umożliwiają dostrzeganie szczegółów obrazu. Jest ich mniej niż pręcików - ok. 7 mln w jednym oku.

25.Plamka a tarcza nerwu wzrokowego

Plamka (plamka żółta) leży na środku siatkówki, ma najwięcej czopków i daje największą ostrość widzenia. Tarcza nerwu wzrokowego (dawniej plamka ślepa) to początek nerwu wzrokowego bez komórek receptorowych - nie odbiera światła.

26.Warstwy siatkówki

Od strony ciała szklistego: komórki zwojowe (ich aksony tworzą nerw wzrokowy), komórki dwubiegunowe i warstwa nerwowo-nabłonkowa z pręcikami, czopkami i nabłonkiem barwnikowym. Światło dochodzi do fotoreceptorów, a impuls wraca do komórek zwojowych.

27.Aparat ochronny gałki ocznej

Powieki chronią gałkę i rozprowadzają łzy, spojówka wytwarza śluz zmniejszający tarcie powiek, a gruczoły łzowe narządu łzowego wydzielają łzy, które nawilżają i oczyszczają rogówkę i zawierają bakteriobójczy enzym lizozym. Brwi, podobnie jak rzęsy, zatrzymują kurz i pyły.

28.Aparat ruchowy oka

Sześć mięśni każdego oka, przyczepionych do ściany gałki ocznej i do ściany oczodołu. Są zbudowane z tkanki mięśniowej poprzecznie prążkowanej, działają zależnie od woli i poruszają gałką w oczodole.

29.Układ optyczny oka

Rogówka, płyn komory przedniej oka, soczewka i ciało szkliste wypełniające gałkę - elementy, które załamują promienie świetlne tak, że skupiają się one dokładnie na siatkówce. Płyn komory przedniej i ciało szkliste uczestniczą też w regulacji ciśnienia wewnątrzgałkowego.

30.Obraz na siatkówce

Po załamaniu w układzie optycznym na siatkówce powstaje obraz odwrócony i pomniejszony. Nerw wzrokowy przekazuje informację do ośrodka wzroku w płacie potylicznym kory mózgu, a mózg koryguje obraz.

31.Refrakcja oka

Zdolność załamywania promieni świetlnych przez wszystkie elementy układu optycznego oka, wyrażana w dioptriach. Zaburzenia refrakcji i akomodacji są przyczyną wad wzroku, np. krótkowzroczności.

32.Rodopsyna

Barwnik pręcików: opsyna połączona z cis-retinalem, pochodną witaminy A. Światło zmienia cis-retinal w trans-retinal, który odłącza się od opsyny, co wywołuje impuls nerwowy. W ciemności powstaje znowu cis-retinal i rodopsyna się odtwarza.

33.Skrzyżowanie wzrokowe

Miejsce połączenia nerwów wzrokowych, gdzie część włókien każdego nerwu przechodzi na stronę przeciwną. Dzięki temu kora wzrokowa w płacie potylicznym każdej półkuli dostaje informacje z obu oczu: lewa - z prawego pola widzenia, prawa - z lewego.

34.Widzenie przestrzenne

Widzenie stereoskopowe możliwe dzięki oczom z przodu głowy: pola widzenia obu oczu częściowo się pokrywają, więc mózg dostaje dwa nieco inne obrazy i składa je w jeden. Pozwala dokładnie ocenić odległość od obiektu.

35.Krótkowzroczność a dalekowzroczność

Przy krótkowzroczności promienie skupiają się przed siatkówką, nieostre są obiekty dalekie, a korekcja wymaga dwuwklęsłych soczewek rozpraszających. Przy dalekowzroczności skupiałyby się za siatkówką, nieostre są obiekty bliskie, korekcja - soczewki dwuwypukłe skupiające.

36.Astygmatyzm

Wada wzroku, w której oko nieprawidłowo skupia promienie świetlne w kilku miejscach. Obraz jest nieostry i zniekształcony niezależnie od odległości obiektu; wadę koryguje się soczewkami cylindrycznymi (walcowatymi).

37.Zaćma

Choroba, w której zmętniała soczewka słabiej przepuszcza promienie świetlne, więc obraz jest nieostry. Bywa wrodzona, nabyta w wyniku infekcji albo pojawia się w podeszłym wieku; leczy się ją, wszczepiając sztuczną soczewkę.

38.Jaskra

Choroba, w której nadmierny wzrost ciśnienia wewnątrz gałki ocznej nieodwracalnie uszkadza nerw wzrokowy i niektóre komórki siatkówki; w zaawansowanej postaci zawęża pole widzenia. Leczenie to m.in. leki obniżające to ciśnienie.

39.Zwyrodnienie plamki związane z wiekiem

Uszkodzenie siatkówki, zwłaszcza plamki, które zaburza widzenie centralnej części obrazu i może prowadzić do utraty wzroku. Głównym czynnikiem ryzyka jest wiek (zwykle po 50. roku życia), a bezpośrednie przyczyny nie są znane.

40.Daltonizm

Potoczna nazwa wrodzonej ślepoty barw: osoba nie widzi różnic między niektórymi barwami, najczęściej zieloną i czerwoną. Jest uwarunkowany genetycznie, nie można mu zapobiec; ocenia się go za pomocą barwnych tablic.

Notatka

Receptory i ich podział

Receptory to wyspecjalizowane komórki albo wolne zakończenia nerwowe (dendryty). Pobudzony receptor wysyła impulsy nerwowe do ośrodkowego układu nerwowego i dopiero tam informacja o bodźcu jest przetwarzana. Receptory bywają rozproszone w ciele albo skupione w narządach zmysłów.

Według miejsca pochodzenia bodźca wyróżnia się eksteroreceptory, odbierające bodźce ze środowiska zewnętrznego, oraz interoreceptory, odbierające bodźce z wnętrza organizmu. Drugi podział opiera się na rodzaju odbieranego bodźca.

ReceptoryBodziecGdzie głównie
mechanoreceptorydotyk, ucisk, rozciąganie, wibracjepowłoki ciała, narządy słuchu i równowagi, naczynia krwionośne
chemoreceptorysubstancje chemiczne, m.in. smakowe i węchowepowłoki ciała, jama gębowa, narządy węchu, naczynia krwionośne
termoreceptoryzmiany temperaturypowłoki ciała, narządy wewnętrzne
nocyceptory (nocyreceptory)bodźce uszkadzające tkankiróżne narządy ciała
fotoreceptoryświatło (barwa, natężenie)oczka i oczy
elektroreceptoryzmiany pola elektrycznegopowłoki ciała niektórych zwierząt

W ścianach naczyń krwionośnych działają m.in. dwa rodzaje interoreceptorów. Baroreceptory należą do i reagują na zmiany ciśnienia krwi. Osmoreceptory należą do i reagują na zmiany ciśnienia osmotycznego płynów ustrojowych.

Ważne

Oba podziały receptorów nakładają się: baroreceptor jest jednocześnie interoreceptorem i mechanoreceptorem.

odbierają bodźce mechaniczne, chemiczne, termiczne albo elektryczne, ale tylko takie, które uszkadzają tkanki. W skórze człowieka są receptory zimna i ciepła.

Dotyk, linia boczna i oczy zwierząt

to skupisko komórek receptorowych, którym zwykle towarzyszą komórki ułatwiające odbiór bodźca. Podstawowe zmysły to dotyk, wzrok, słuch, równowaga, węch i smak.

U różnych gatunków zmysły są rozwinięte w różnym stopniu, a jeden z nich bywa zmysłem dominującym. U ptaków, przystosowanych do lotu, jest nim zwykle wzrok. U większości ssaków dominuje słuch, przydatny na lądzie, ale u ssaków naczelnych - wzrok. Niektóre zwierzęta, np. ryby chrzęstnoszkieletowe, mają dodatkowy zmysł elektryczny.

Zmysł dotyku tworzą mechanoreceptory w powłoce ciała - komórki zmysłowe albo wolne zakończenia włókien nerwowych. Pierścienice mają receptory dotyku m.in. na czułkach, głaszczkach i wąsach, a stawonogi i ślimaki - na czułkach. U kręgowców receptory dotyku i receptory ucisku leżą w skórze.

Budowa skóry (przekrój)

Narządem dotyku jest też ryb, larw płazów i niektórych dorosłych płazów. Jej receptory leżą tuż pod skórą w kanalikach biegnących wzdłuż ciała i rozgałęzionych na głowie. Odbierają ruchy i drgania wody.

Oczy zawierają fotoreceptory, które zamieniają bodźce świetlne na impulsy nerwowe. U wielu zwierząt bierze w tym udział barwnik , rozkładany przez światło. Wśród oczu prostych najprostsze są skupiska komórek światłoczułych skąposzczetów (odróżniają światło od ciemności). Oczy kubkowe wirków określają kierunek światła, a oczy pęcherzykowe głowonogów i kręgowców dają ostry obraz. stawonogów tworzą obraz mozaikowy z wielu ommatidiów. Oczy pęcherzykowe głowonogów i kręgowców są narządami analogicznymi: u kręgowców włókna nerwowe leżą nad fotoreceptorami, więc światło przechodzi przez kilka warstw komórek.

Słuch, równowaga, węch i smak u zwierząt

W narządach słuchu i równowagi główną rolę odgrywają mechanoreceptory. Narząd słuchu odbiera i analizuje drgania powietrza lub wody:

  • narządy tympanalne - narządy słuchu owadów,
  • narząd spiralny w uchu wewnętrznym - narząd słuchu większości kręgowców,
  • pęcherz pławny - u niektórych ryb wzmacnia bodźce dźwiękowe.

Z kręgowców lądowych płazy, gady i ptaki mają błonę bębenkową i jedną kosteczkę słuchową - strzemiączko, a ssaki także młoteczek, kowadełko i ucho zewnętrzne. Nietoperze słyszą ultradźwięki.

Narządy równowagi informują o położeniu organizmu w przestrzeni. U bezkręgowców są to - pęcherzyki z orzęsionego nabłonka z kryształami mineralnymi, czyli statolitami. Podobnie działa w uchu wewnętrznym kręgowców. Tworzą go zwykle trzy przewody półkoliste oraz przedsionek z komórkami rzęsatymi i kryształami zwanymi otolitami. Gdy ciało zmienia położenie, płyn w przewodach się porusza, a otolity naciskają na inne rzęski. Powstaje impuls nerwowy biegnący do mózgowia.

Chemoreceptory mają wszystkie zwierzęta. Zależnie od gatunku są rozproszone w ciele albo skupione w narządach węchu i smaku. U bezkręgowców leżą często na całym ciele, najliczniej przy otworze gębowym i na czułkach. Kręgowce wodne mają narządy węchu zwykle na grzbietowej stronie głowy. U kręgowców lądowych narządy węchu leżą w jamie nosowej, a narządy smaku - głównie na języku i w powłoce jamy gębowej.

Najczulszy węch mają owady, które wykrywają pojedyncze cząsteczki. Pszczoła rozróżnia smaki, a na jej czułkach są receptory smaku i płytki porowate odbierające zapachy. Receptory smaku ma też u nasady języka i na przylgach pierwszej pary odnóży krocznych.

Budowa gałki ocznej i akomodacja

Oko składa się z gałki ocznej, nerwu wzrokowego i narządów dodatkowych. Gałka leży w kostnym oczodole wyściełanym tkanką tłuszczową i jest wypełniona galaretowatym ciałem szklistym. Jej ścianę tworzą trzy błony:

  • błona włóknista - z tyłu nieprzezroczysta, mocna twardówka chroniąca przed urazami, z przodu cieńsza, przezroczysta i bardziej wypukła rogówka, która skupia światło,
  • błona naczyniowa - , i tęczówka,
  • błona światłoczuła, czyli siatkówka z fotoreceptorami.

Naczyniówka odżywia gałkę dzięki sieci naczyń włosowatych, a jej ciemny barwnik pochłania światło i zapobiega odbiciom. Tęczówka ma barwę zależną od ilości melaniny, a w jej środku leży otwór - źrenica. Dwa mięśnie gładkie tęczówki działają antagonistycznie: jeden zwęża źrenicę, a drugi ją rozszerza. Tak zachodzi adaptacja oka do różnego oświetlenia, np. po zgaszeniu świateł w sali kinowej źrenice się rozszerzają.

Pierścieniowate ciało rzęskowe zawiera mięsień rzęskowy, który zmienia kształt soczewki - przezroczystej, dwuwypukłej struktury. Umożliwia to akomodację oka, czyli ostre widzenie obiektów bez względu na ich odległość. Przy patrzeniu na bliski obiekt mięsień rzęskowy się kurczy i soczewka się uwypukla. Przy patrzeniu w dal mięsień się rozkurcza i soczewka się spłaszcza. Na przykład gdy przenosimy wzrok z ekranu telefonu na odległy budynek, mięsień rzęskowy się rozkurcza.

U człowieka akomodacja polega na zmianie kształtu soczewki; u niektórych zwierząt ostrość nastawia zmiana odległości soczewki od siatkówki.

Siatkówka i fotoreceptory

Siatkówka ma trzy warstwy komórek. Od strony ciała szklistego leży warstwa komórek zwojowych, potem warstwa środkowa z komórkami dwubiegunowymi, a najgłębiej warstwa nerwowo-nabłonkowa z fotoreceptorami i nabłonkiem barwnikowym. Komórki dwubiegunowe to neurony z jednym aksonem i jednym dendrytem. Aksony komórek zwojowych łączą się w nerw wzrokowy.

Światło musi więc przejść przez komórki zwojowe i dwubiegunowe, zanim dotrze do fotoreceptorów. Impuls nerwowy biegnie w przeciwną stronę: z fotoreceptora przez komórkę dwubiegunową do komórki zwojowej.

nie rozróżniają barw, ale dobrze działają w półmroku i rejestrują kształt i ruch obiektów. rozróżniają barwy i szczegóły obrazu, ale potrzebują intensywnego oświetlenia. W jednym oku jest blisko 120 mln pręcików i ok. 7 mln czopków.

Plamka na środku siatkówki ma największe skupienie czopków, więc barwne obrazy na wprost widać bardzo wyraźnie. W obwodowej części siatkówki pręcików jest znacznie więcej. Dlatego słabo świecącą gwiazdę łatwiej dostrzec, gdy patrzy się nieco obok niej.

Ważne

W plamce przeważają czopki, a w obwodowej części siatkówki - pręciki; w półmroku lepiej widać więc obiekty z boku pola widzenia.

Tarcza nerwu wzrokowego (dawniej plamka ślepa) to początek nerwu wzrokowego. Nie ma w niej komórek receptorowych, więc nie odbiera bodźców świetlnych.

Fotoreceptory mają w szczytowych częściach dyski z barwnikami wzrokowymi: pręciki - rodopsynę, a czopki - jodopsynę. Rodopsyna składa się z białka błonowego opsyny i retinalu, pochodnej witaminy A. Światło przekształca cis-retinal w trans-retinal, który odłącza się od opsyny, i powstaje impuls nerwowy. W ciemności trans-retinal przechodzi w cis-retinal, wprost albo przez witaminę A, i rodopsyna się odtwarza.

120 mln

pręcików w jednym oku

7 mln

czopków w jednym oku

Narządy dodatkowe oka

Narządy dodatkowe oka to aparat ochronny i aparat ruchowy gałki ocznej. Aparat ochronny tworzą:

powieki
górna i dolna, fałdy zaopatrzone w mięśnie; chronią gałkę i rozprowadzają po niej łzy; na ich brzegach rosną rzęsy, a obok rzęs leżą gruczoły tarczkowe, których wydzielina natłuszcza brzegi powiek,
spojówka
gładka, wilgotna błona wyściełająca wnętrze powiek i część gałki; jej nabłonek wytwarza śluz zmniejszający tarcie,
narząd łzowy
jego gruczoły łzowe wydzielają łzy, które nawilżają i oczyszczają spojówkę i rogówkę; łzy zawierają bakteriobójczy enzym lizozym,
brwi
leżą nad powiekami górnymi i podobnie jak rzęsy zatrzymują kurz i pyły.

Łzy odpływają od kącika oka przez kanaliki łzowe do przewodu nosowo-łzowego, a nim do jamy nosowej.

Aparat ruchowy każdego oka to sześć mięśni: prosty górny, prosty dolny, prosty przyśrodkowy, prosty boczny, skośny górny i skośny dolny. Każdy z nich jest przyczepiony z jednej strony do ściany gałki ocznej, a z drugiej - do ściany oczodołu. Mięśnie te są zbudowane z tkanki mięśniowej poprzecznie prążkowanej i działają zależnie od woli. Różnią się tym od mięśni gładkich tęczówki.

Mechanizm widzenia i widzenie przestrzenne

Promienie odbite od oglądanego przedmiotu przechodzą przez : rogówkę, płyn komory przedniej, soczewkę i ciało szkliste. Elementy te załamują promienie tak, że skupiają się one dokładnie na siatkówce. Zdolność wszystkich tych elementów do załamywania promieni to refrakcja oka, wyrażana w dioptriach.

Na siatkówce powstaje obraz odwrócony i pomniejszony.

Widzenie łączy proces fizyczny, czyli załamanie światła, z procesem chemicznym, czyli rozkładem barwników wzrokowych w fotoreceptorach. Impuls przechodzi przez kolejne komórki siatkówki do nerwu wzrokowego, a nim do ośrodka wzroku w płacie potylicznym kory mózgu. Mózg koryguje obraz, więc obiekt jest postrzegany prawidłowo.

Ważne

odwraca układ optyczny oka, a prostuje go dopiero mózg - nie soczewka ani .

(stereoskopowe) jest możliwe dzięki oczom umieszczonym z przodu głowy. Każde oko rejestruje nieco inny obraz, ale pola widzenia obu oczu częściowo się pokrywają. Mózg składa dwa obrazy w jeden obraz przestrzenny, co pozwala dokładnie ocenić odległość i wielkość obiektów. Kąt widzenia obu oczu wynosi 180°, a obszar widzenia przestrzennego - 120-140°.

Nerwy wzrokowe łączą się w skrzyżowanie wzrokowe, gdzie część włókien każdego nerwu przechodzi na stronę przeciwną. Drogi wzrokowe prowadzą dalej do kory wzrokowej kresomózgowia. Lewa połowa kory wzrokowej odbiera informacje z lewych części siatkówek obu oczu, czyli z prawego pola widzenia. Prawa połowa - z prawych części siatkówek, czyli z lewego pola.

180°

kąt widzenia

120-140°

obszar widzenia przestrzennego

Wady, choroby i higiena wzroku

Wady wzroku wynikają z zaburzeń refrakcji i akomodacji.

WadaGdzie skupiają się promienieCo jest nieostreKorekcja
krótkowzrocznośćprzed siatkówkąobiekty dalekiesoczewki dwuwklęsłe rozpraszające
dalekowzrocznośćza siatkówką (skupiałyby się)obiekty bliskiesoczewki dwuwypukłe skupiające
astygmatyzmw kilku miejscachobraz z każdej odległości, zniekształconysoczewki cylindryczne (walcowate)

Krótkowzroczność bez korekcji i przy złej higienie pracy wzroku się nasila. Dalekowzroczność jest typowa dla ludzi starszych, których soczewka traci elastyczność.

zaćma
zmętnienie soczewki daje nieostry obraz; bywa wrodzona, nabyta w wyniku infekcji albo pojawia się w podeszłym wieku; leczenie to wszczepienie sztucznej soczewki,
jaskra
nadmierny wzrost ciśnienia w gałce ocznej nieodwracalnie uszkadza nerw wzrokowy i niektóre komórki siatkówki; zaawansowana zawęża pole widzenia; leczenie to m.in. leki obniżające to ciśnienie,
zwyrodnienie plamki
uszkodzenie siatkówki, zwłaszcza plamki, zaburza widzenie środka obrazu; główny czynnik ryzyka to wiek (zwykle po 50. roku życia); leczenie hamuje postęp choroby, m.in. dietą bogatą w warzywa i owoce,
daltonizm
wrodzona ślepota barw, najczęściej zieleni i czerwieni; jest uwarunkowany genetycznie i nie można mu zapobiec; ocenia się go barwnymi tablicami.

Oczom szkodzi za jasne i za słabe oświetlenie, stąd okulary przeciwsłoneczne w słońcu i zakaz czytania w półmroku. Zanieczyszczenia pyłowe i dym podrażniają oczy, więc w zapylonym miejscu chronią je okulary ochronne, a przy długiej pracy z bliska - przerwy na patrzenie w dal. Pokarmy bogate w kwasy omega-3, luteinę, zeaksantynę oraz witaminy B2 i A pomagają zapobiegać wadom i chorobom oczu, ale nie tym uwarunkowanym genetycznie.

W skrócie

  • 01Receptory dzieli się według miejsca pochodzenia bodźca (ekstero- i interoreceptory) oraz według rodzaju bodźca, np. na mechano-, chemo- i fotoreceptory.
  • 02Oczy proste rozwijały się od skupiska komórek światłoczułych przez oko kubkowe do oka pęcherzykowego.
  • 02Zmysłem dominującym ptaków i ssaków naczelnych jest zwykle wzrok, a większości pozostałych ssaków - słuch.
  • 03Statocysty bezkręgowców i błędnik błoniasty kręgowców działają podobnie: przy zmianie położenia ciała kryształy mineralne naciskają na komórki z rzęskami.
  • 03Chemoreceptory mają wszystkie zwierzęta, a u bezkręgowców leżą one często na całym ciele.
  • 04Przy patrzeniu z bliska mięsień rzęskowy kurczy się i uwypukla soczewkę, a przy patrzeniu w dal rozkurcza się i soczewka się spłaszcza.
  • 05Pręciki z rodopsyną działają w półmroku i nie rozróżniają barw, a czopki z jodopsyną rozróżniają barwy przy intensywnym oświetleniu.
  • 06Aparat ochronny oka tworzą powieki, spojówka, narząd łzowy i brwi, a aparat ruchowy - sześć mięśni poprzecznie prążkowanych.
  • 07Obraz na siatkówce jest odwrócony i pomniejszony, a mózg koryguje go w ośrodku wzroku w płacie potylicznym.
  • 07Każda połowa kory wzrokowej odbiera informacje z obu oczu, ale tylko z przeciwległego pola widzenia.
  • 08Krótkowzroczność koryguje się soczewkami rozpraszającymi, dalekowzroczność - skupiającymi, a astygmatyzm - soczewkami cylindrycznymi.

Pojęcia z fiszek

Podcast

Ładuję…

Quizy w tym zestawie

45 pytań w 5 etapach

  1. Etap 1: Receptory i ich rodzaje

    Etap 1 · 11 fiszek · 8 pytań

  2. Etap 2: Narządy zmysłów zwierząt

    Etap 2 · 11 fiszek · 10 pytań

  3. Etap 3: Budowa gałki ocznej

    Etap 3 · 7 fiszek · 9 pytań

  4. Etap 4: Narządy dodatkowe i mechanizm widzenia

    Etap 4 · 3 fiszki · 10 pytań

  5. Etap 5: Widzenie, wady i choroby oczu

    Etap 5 · 8 fiszek · 8 pytań

  6. Powtórka z całości

    15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów

Sprawdzian do druku

Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną

Sprawdzam sprawdzian…

Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem

WhatsApp

Podobne zestawy

Fiszki z biologii, klasa 3 liceum

Wyszukiwarka

Szukasz czegoś innego?

Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.