Ilustracja do zestawu: Obwodowy i autonomiczny układ nerwowy - Biologia na czasie 3 (ZR, 2024)

Biologia

Obwodowy i autonomiczny układ nerwowy - Biologia na czasie 3 (ZR, 2024)

Sprawdzony zestaw
Szkoła średnia
40 fiszek46 pytań w 5 etapachnotatka

Zestaw obejmuje budowę obwodowego układu nerwowego, łuk odruchowy, odruchy bezwarunkowe i warunkowe, ich rolę w uczeniu się oraz rodzaje pamięci. Dalej: układ współczulny i przywspółczulny, sen, substancje psychoaktywne i uzależnienia, a także choroba Alzheimera, choroba Parkinsona, depresja, rdzeniowy zanik mięśni i metody diagnostyki układu nerwowego.

Zestaw do podręcznika

Dział 8, cz. 2. Układ nerwowy: obwodowy i autonomiczny układ nerwowy, higiena i choroby układu nerwowego

Biologia na czasie 3. Podręcznik. Zakres rozszerzony. Edycja 2024 (Nowa Era) - wszystkie rozdziały

1.Obwodowy układ nerwowy

Część układu nerwowego zbudowana z nerwów i zwojów nerwowych. Zapewnia komunikację OUN z narządami: przewodzi informacje od receptorów do OUN i od OUN do narządów wykonawczych oraz uczestniczy w odruchach.

2.Nerw

Pęczek włókien nerwowych, czyli wypustek neuronów (aksonów lub dendrytów), przebiegający poza OUN i podtrzymywany przez tkankę łączną właściwą. Osłonki mielinowe izolują poszczególne włókna, co zapobiega zakłóceniom w przesyłaniu impulsów.

3.Zwój nerwowy

Skupienie ciał komórek nerwowych leżące poza ośrodkowym układem nerwowym, widoczne jako zgrubienie na nerwie. Zwoje kontrolują czynności narządów.

4.Splot nerwowy

Miejsce, w którym nerwy wymieniają między sobą włókna nerwowe. Przykładem jest splot trzewny (słoneczny) - część autonomicznego układu nerwowego, która unerwia narządy wewnętrzne, m.in. żołądek i jelita.

5.Nerw mieszany

Nerw zawierający dwa rodzaje włókien: czuciowe, które przewodzą impulsy od receptorów do OUN, i ruchowe, które przewodzą impulsy z OUN do efektorów, np. mięśni lub gruczołów.

6.Nerwy czaszkowe

12 par nerwów, które mają początek w mózgowiu i opuszczają czaszkę przez otwory w jej podstawie. Unerwiają głównie głowę i szyję; wyjątkami są nerw błędny (m.in. serce, płuca, żołądek, jelita) i nerw dodatkowy (mięśnie obręczy barkowej).

7.Nerwy rdzeniowe

31 par nerwów, które mają początek w rdzeniu kręgowym i opuszczają kanał kręgowy przez otwory międzykręgowe. Unerwiają skórę, mięśnie, narządy wewnętrzne i naczynia krwionośne.

8.Odruch

Szybka, automatyczna i powtarzalna reakcja organizmu na bodziec ze środowiska zewnętrznego lub wewnętrznego. Zachodzi z udziałem obwodowego i ośrodkowego układu nerwowego, ale bez udziału świadomości.

9.Łuk odruchowy

Droga pobudzenia od receptora do efektora: receptor → droga dośrodkowa (neuron czuciowy) → ośrodek nerwowy (np. w rdzeniu kręgowym) → droga odśrodkowa (neuron ruchowy) → efektor, czyli narząd wykonawczy - głównie mięsień albo gruczoł.

10.Odruch monosynaptyczny a polisynaptyczny

Odruch monosynaptyczny ma jedną synapsę: neuron czuciowy łączy się bezpośrednio z ruchowym, a receptor i efektor leżą w jednym narządzie (np. odruch kolanowy). W polisynaptycznym są co najmniej dwie synapsy i neuron pośredniczący, a receptor i efektor leżą w różnych narządach.

11.Odruchy bezwarunkowe

Wrodzone, gatunkowe odruchy, takie same u wszystkich przedstawicieli gatunku i dziedziczone. Ich ośrodki leżą w rdzeniu kręgowym lub w mózgowiu poza korą mózgu; przykłady: odruch ssania, odruch kaszlu.

12.Odruchy warunkowe

Nabyte, osobnicze odruchy, które powstają na bazie bezwarunkowych z udziałem kory mózgu i nie są dziedziczone. Utrwalają się, gdy są powtarzane, a bez ćwiczenia słabną i wygasają.

13.Klasyczny odruch warunkowy

Powstaje, gdy bodziec obojętny (np. dźwięk dzwonka w doświadczeniu Pawłowa z psami) wielokrotnie pojawia się razem z bodźcem bezwarunkowym (kluczowym) lub krótko przed nim. W końcu sam wywołuje reakcję - staje się bodźcem warunkowym.

14.Instrumentalny odruch warunkowy

Odruch wytwarzany w toku nauki, w którym ważna jest motywacja, czyli dążenie do zaspokojenia potrzeby. Poprawne wykonanie czynności daje nagrodę albo pozwala uniknąć kary - tak przebiega np. tresura zwierząt.

15.Odruchy warunkowe a uczenie się

Odruchy warunkowe stanowią podstawę uczenia się: powstają dzięki tworzeniu nowych połączeń synaptycznych między neuronami, głównie w korze mózgu, a słabną, gdy te połączenia zanikają. Im większa motywacja, tym szybciej powstaje odruch warunkowy.

16.Pamięć krótkotrwała a długotrwała

Pamięć krótkotrwała ma niewielką pojemność (zwykle 6-8 pozycji) i bez powtarzania traci informacje po kilku sekundach lub minutach. Długotrwała ma pojemność w zasadzie nieograniczoną; trafiają do niej informacje powtarzane, a następnie klasyfikowane i grupowane w kategorie.

17.Myślenie abstrakcyjne

Zdolność wyciągania wniosków z doświadczeń, która kształtuje się w trakcie rozwoju. Umożliwia świadome uczenie się, rozwijanie wyobraźni oraz planowanie działań i przewidywanie ich skutków.

18.Antagonizm czynnościowy

Przeciwstawne działanie układu współczulnego i przywspółczulnego. Oba przekazują impulsy do tych samych narządów, ale za pośrednictwem innych nerwów, i wywołują w nich przeciwne skutki.

19.Układ współczulny

Część autonomicznego układu nerwowego, która aktywuje się w sytuacji stresowej i mobilizuje organizm do walki lub ucieczki. Przeważają wtedy procesy kataboliczne, do komórek dociera więcej tlenu i substancji odżywczych, a rezerwy energetyczne są uruchamiane.

20.Układ przywspółczulny

Część autonomicznego układu nerwowego, która dominuje w czasie relaksu i snu oraz po obfitym posiłku. Pobudza procesy anaboliczne, trawienie i gromadzenie zapasów, a po stresie przywraca funkcje organizmu do poziomu wyjściowego.

21.Autonomiczna regulacja serca i źrenic

Układ współczulny przyspiesza pracę serca i rozszerza źrenice, a układ przywspółczulny spowalnia pracę serca i zwęża źrenice; przywspółczulny pobudza też wydzielanie łez, a współczulny je hamuje.

22.Autonomiczna regulacja dróg oddechowych

Układ współczulny powoduje rozkurcz mięśni gładkich oskrzeli, czyli rozszerzenie dróg oddechowych. Układ przywspółczulny powoduje skurcz tych mięśni i zwężenie dróg oddechowych.

23.Autonomiczna regulacja trawienia

Układ przywspółczulny pobudza wydzielanie śliny, soku żołądkowego i soku trzustkowego oraz ruchy żołądka i perystaltykę jelit. Układ współczulny hamuje te czynności, bo w stresie trawienie nie jest potrzebne.

24.Układ autonomiczny a glukoza we krwi

Układ współczulny pobudza wątrobę do uwalniania glukozy do krwi i hamuje wydzielanie insuliny, więc w stresie stężenie glukozy we krwi rośnie. Układ przywspółczulny pobudza wątrobę do wchłaniania glukozy z krwi oraz wydzielanie insuliny.

25.Budowa układu współczulnego

Ośrodki leżą w istocie szarej rdzenia kręgowego w odcinku piersiowo-lędźwiowym. Włókna przedzwojowe biegną do pni współczulnych - zwojów po obu stronach kręgosłupa - a z nich włókna zazwojowe docierają do narządów.

26.Budowa układu przywspółczulnego

Ośrodki leżą w pniu mózgu (w śródmózgowiu i rdzeniu przedłużonym) oraz w odcinku krzyżowym rdzenia kręgowego. Długie włókna przedzwojowe kończą się w zwojach w narządach lub tuż przy nich, skąd krótkie włókna zazwojowe biegną do narządów.

27.Neuroprzekaźniki układu autonomicznego

W układzie współczulnym neuroprzekaźnikami są acetylocholina, noradrenalina i adrenalina, a w układzie przywspółczulnym - tylko acetylocholina. Acetylocholina działa więc w obu częściach układu autonomicznego.

28.Sen i cykl snu

Fizjologiczny stan odpoczynku całego ciała, który łatwo przerywają bodźce zewnętrzne. Składa się z faz NREM i REM, tworzących cykl trwający ok. 90 min; w nocy cykl powinien się powtórzyć od 4 do 6 razy.

29.Faza NREM a faza REM

W fazie NREM gałki oczne nie wykonują szybkich ruchów, akcja serca zwalnia, ciśnienie spada, a oddech jest regularny. W fazie REM gałki oczne szybko się poruszają, tętno i ciśnienie się wahają, a oddech jest nieregularny.

30.Znaczenie snu

Podczas snu informacje z pamięci krótkotrwałej przechodzą do długotrwałej, rośnie poziom hormonu wzrostu we krwi, a ośrodkowy układ nerwowy się regeneruje: odnawiają się synapsy i powstają nowe połączenia między neuronami.

31.Substancje psychoaktywne

Związki zmieniające stan świadomości i zachowanie przez działanie na układ nerwowy, m.in. narkotyki, dopalacze (często o nieznanym składzie), alkohol, nikotyna (działa pobudzająco) i niektóre leki, np. nasenne lub uspokajające.

32.Uzależnienie

Psychiczny przymus wykonywania czynności mimo jej negatywnych skutków, np. przyjmowania szkodliwej substancji. Wiąże się ze wzrostem poziomu dopaminy w układzie nagrody, czyli strukturach mózgu odpowiedzialnych m.in. za odczuwanie przyjemności.

33.Alkohol

Silnie uzależniająca substancja; jej częste spożywanie prowadzi do alkoholizmu, który może dotknąć każdego. W układzie nerwowym alkohol wywołuje m.in. zmiany nastroju, utratę koordynacji ruchów i zaburzenia pamięci, a wątrobę uszkadza, np. powodując marskość.

34.Choroba Alzheimera

Choroba neurodegeneracyjna: nieprawidłowe białka tworzą toksyczne złogi w neuronach i wokół nich, a kora mózgowa zanika. Objawy to m.in. zaburzenia pamięci, mowy i orientacji; częsty wysiłek umysłowy opóźnia ich pojawienie się.

35.Choroba Parkinsona

Choroba neurodegeneracyjna, w której obumierają komórki nerwowe śródmózgowia wytwarzające dopaminę. Objawy to m.in. drżenie kończyn, sztywność mięśni i spowolnienie ruchowe; uważa się, że ryzyko zmniejsza dieta bogata w witaminy E, B6 i C.

36.Depresja

Zaburzenie nastroju z długotrwałym obniżeniem samopoczucia, utratą zainteresowań i spadkiem koncentracji. Przyczyny są złożone, m.in. genetyczne, stres i samotność; objawy trwające ponad dwa tygodnie trzeba omówić ze specjalistą.

37.Kryzys psychiczny

Bardzo silna reakcja na trudną sytuację życiową, np. śmierć bliskiej osoby lub przemoc. Objawia się m.in. rozdrażnieniem, smutkiem, bezradnością i problemami ze snem; nieleczony może prowadzić do poważnych problemów psychicznych, w tym depresji.

38.Elektroencefalografia (EEG)

Badanie czynności bioelektrycznej mózgu: elektrody umieszczone na głowie rejestrują zmiany potencjału elektrycznego wynikające z pracy kory mózgowej. Badania diagnostyczne układu nerwowego zleca neurolog.

39.Tomografia komputerowa a rezonans magnetyczny

Obie metody dają obrazy wnętrza organizmu, np. mózgu. Tomografia komputerowa (TK) wykorzystuje promieniowanie rentgenowskie, a rezonans magnetyczny (MRI) - pole magnetyczne, bez tego promieniowania; obie służą m.in. do diagnozy chorób Alzheimera i Parkinsona.

40.Rdzeniowy zanik mięśni (SMA) i terapia genowa

Choroba genetyczna: mutacja genu SMN1 uniemożliwia wytwarzanie białka SMN, więc obumierają neurony ruchowe rdzenia i zanikają mięśnie szkieletowe. Terapia genowa wprowadza do komórek prawidłowy gen SMN1 za pośrednictwem zmodyfikowanego genetycznie wirusa.

Notatka

Obwodowy układ nerwowy

łączy ośrodkowy układ nerwowy z narządami ciała. Przekazuje informacje od receptorów do OUN, a informacje o reakcji - z OUN do narządów wykonawczych. Uczestniczy też w reakcjach odruchowych.

Budują go nerwy i zwoje nerwowe. to pęczek włókien nerwowych (aksonów lub dendrytów), który biegnie poza OUN. Włókna podtrzymuje i chroni tkanka łączna właściwa. Osłonka mielinowa każdego włókna działa jak izolator elektryczny, więc równoczesne impulsy w jednym nerwie nie oddziałują na siebie.

Zwoje nerwowe to skupienia ciał komórek nerwowych poza OUN, widoczne jako zgrubienia na nerwach; kontrolują czynności narządów. W splotach nerwowych nerwy wymieniają między sobą włókna. Splot trzewny (słoneczny) należy do układu autonomicznego i unerwia narządy wewnętrzne, m.in. żołądek i jelita.

Ze względu na kierunek przewodzenia wyróżnia się:

nerwy czuciowe
ich włókna przewodzą impulsy od receptorów do OUN
nerwy ruchowe
ich włókna przewodzą impulsy z OUN do efektorów, np. mięśni lub gruczołów
nerwy mieszane
zawierają włókna obu rodzajów.

(12 par) zaczynają się w mózgowiu i opuszczają czaszkę przez otwory w jej podstawie. Unerwiają głównie głowę i szyję; wyjątki to nerw błędny (serce, oskrzela, płuca, żołądek, jelita) i nerw dodatkowy (mięśnie obręczy barkowej). (31 par) zaczynają się w rdzeniu kręgowym i opuszczają kanał kręgowy przez otwory międzykręgowe. Unerwiają skórę, mięśnie, narządy wewnętrzne i naczynia krwionośne.

12

par nerwów czaszkowych

31

par nerwów rdzeniowych

Łuk odruchowy i rodzaje odruchów

to szybka, automatyczna i powtarzalna reakcja na bodziec z otoczenia albo z wnętrza ciała. Zachodzi z udziałem obwodowego i ośrodkowego układu nerwowego, ale bez udziału świadomości. Pobudzenie biegnie drogą zwaną łukiem odruchowym:

receptor
wolne zakończenie nerwowe albo komórka zmysłowa, w której powstaje pobudzenie
droga dośrodkowa (czuciowa)
neuron czuciowy prowadzi impuls do ośrodka
ośrodek nerwowy
w rdzeniu kręgowym albo w mózgowiu
droga odśrodkowa (ruchowa)
neuron ruchowy prowadzi impuls do efektora
efektor
narząd wykonawczy, głównie mięsień albo gruczoł.

W odruchu monosynaptycznym neuron czuciowy łączy się wprost z ruchowym, więc synapsa jest jedna. Receptor i efektor leżą w tym samym narządzie, np. w mięśniu w odruchu kolanowym. W odruchu polisynaptycznym między nimi leży co najmniej jeden neuron pośredniczący, a synapsy są co najmniej dwie. Receptor i efektor leżą wtedy w różnych narządach.

są wrodzone, gatunkowe i dziedziczne. Należą do nich m.in. odruch ssania, kaszel, odruch wymiotny, odruch podeszwowy, kolanowy i odruchy utrzymania postawy. są nabyte i osobnicze. Nie są dziedziczone i mogą się zmieniać pod wpływem środowiska albo woli. Powstają na bazie bezwarunkowych przez całe życie, co pozwala dostosować się do warunków. Ślina wydziela się np. w odruchu bezwarunkowym po włożeniu cytryny do ust, a w odruchu warunkowym - już na jej widok.

Zapamiętaj

Odruch warunkowy wymaga udziału kory mózgu, a ośrodki odruchów bezwarunkowych leżą w rdzeniu kręgowym albo w mózgowiu poza korą.

Odruchy warunkowe i uczenie się

W doświadczeniu Iwana Pawłowa pokarm w pysku psa wywoływał ślinienie, więc był bodźcem bezwarunkowym (kluczowym). Dźwięk dzwonka na początku nie wywoływał ślinienia - był bodźcem obojętnym. Pawłow wielokrotnie dzwonił podczas podawania pokarmu. Po pewnym czasie pies ślinił się na sam dzwonek: dźwięk stał się bodźcem warunkowym, a ślinienie - reakcją warunkową.

powstaje, gdy bodziec obojętny pojawia się razem z bodźcem bezwarunkowym albo krótko przed nim. Takie skojarzenie trzeba wiele razy powtórzyć.

powstaje w toku nauki, a ważna jest w nim motywacja, czyli dążenie do zaspokojenia potrzeby. Poprawnie wykonana czynność daje nagrodę albo pozwala uniknąć kary.

Odruchy warunkowe są podstawą uczenia się, czyli nabywania i przechowywania informacji tak, by można je było później wykorzystać. Powstają dzięki nowym połączeniom synaptycznym, głównie w korze mózgu, a słabną, gdy te połączenia zanikają. Im większa motywacja, tym szybciej powstają.

Pamięć to zdolność przechowywania i odtwarzania informacji. Pamięć sensoryczna ma dużą pojemność, ale trzyma informacje ze zmysłów ok. sekundy. Krótkotrwała mieści zwykle 6-8 pozycji i bez powtarzania traci je po kilku sekundach lub minutach. Do długotrwałej, o pojemności w zasadzie nieograniczonej, trafiają informacje powtarzane, a potem klasyfikowane i grupowane w kategorie.

Ludzie uczą się przez przyzwyczajanie się albo metodą prób i błędów. W trakcie rozwoju kształtuje się , czyli zdolność wyciągania wniosków z doświadczeń. Umożliwia ono świadome uczenie się, rozwijanie wyobraźni, planowanie działań i przewidywanie ich skutków.

Układ współczulny i przywspółczulny

Autonomiczny układ nerwowy odbiera bodźce z wnętrza ciała i reguluje pracę narządów wewnętrznych. Somatyczny układ nerwowy odbiera bodźce z otoczenia i kieruje ruchami świadomymi. Oba współpracują, co pozwala utrzymać homeostazę.

Układ autonomiczny dzieli się na i . Oba unerwiają te same narządy, ale innymi nerwami, i działają na nie przeciwnie - to .

Układ współczulny aktywuje się w stresie i mobilizuje organizm do walki, ucieczki albo wysiłku. Przeważają wtedy procesy kataboliczne, a do komórek dociera więcej tlenu i substancji odżywczych. Układ przywspółczulny dominuje podczas relaksu, snu i po obfitym posiłku. Pobudza procesy anaboliczne, trawienie i gromadzenie zapasów, a po stresie przywraca funkcje do poziomu wyjściowego.

Skutki działania obu układów zestawia tabela.

NarządWspółczulnyPrzywspółczulny
okorozszerza źrenice, hamuje łzyzwęża źrenice, pobudza łzy
śliniankihamuje wydzielanie ślinypobudza wydzielanie śliny
oskrzelarozkurcz mięśni gładkichskurcz mięśni gładkich
serceprzyspiesza pracęspowalnia pracę
żołądek, jelitahamuje sok żołądkowy, ruchy i perystaltykępobudza te czynności
wątroba, trzustkauwalnianie glukozy, mniej żółci i insulinywchłanianie glukozy, więcej żółci i insuliny
pęcherz moczowyrozszerza ścianykurczy ściany
narządy płciowezwęża naczyniarozszerza naczynia

Ważne

Drogi oddechowe rozszerza układ współczulny, bo rozkurcza mięśnie gładkie oskrzeli; przywspółczulny je kurczy i zwęża drogi oddechowe.

Budowa układu współczulnego i przywspółczulnego

Układ współczulny ma budowę segmentową i trzy części. Część ośrodkową tworzą ośrodki w istocie szarej rdzenia kręgowego w odcinku piersiowo-lędźwiowym, m.in. ośrodek naczynioruchowy i ośrodek wydzielania potu. Ośrodek naczynioruchowy leży także w rdzeniu przedłużonym. Włókna przedzwojowe biegną z nich do pni współczulnych, czyli zwojów leżących po obu stronach kręgosłupa. Część obwodową tworzą włókna zazwojowe, które biegną ze zwojów pnia do narządów.

Układ przywspółczulny ma część mózgową, z ośrodkami w śródmózgowiu i rdzeniu przedłużonym, oraz część rdzeniową, z ośrodkami w istocie szarej odcinka krzyżowego rdzenia kręgowego. Długie włókna przedzwojowe kończą się w zwojach, które nie tworzą zwartego pnia. Zwoje leżą w narządach albo w ich bezpośrednim sąsiedztwie, a do narządów biegną z nich krótkie włókna zazwojowe.

Zapamiętaj

Neuroprzekaźnikami układu współczulnego są acetylocholina, noradrenalina i adrenalina, a układu przywspółczulnego - tylko acetylocholina.

Adrenalina jest także hormonem wydzielanym przez rdzeń nadnerczy.

Higiena układu nerwowego i sen

Szybkie tempo życia, stres, za mało snu i nadmiar bodźców obciążają układ nerwowy i mogą prowadzić do chorób. Układ nerwowy chronią:

  • regularny i odpowiednio długi sen,
  • aktywność fizyczna i zdrowa dieta,
  • odpoczynek z dala od ekranów komputera, telefonu i tabletu,
  • unikanie nadmiaru stresu, urazów mechanicznych i używek.

Sen to stan spoczynku, który łatwo przerywają bodźce zewnętrzne, np. głośny dźwięk. Składa się z dwóch faz:

faza NREM
gałki oczne nie wykonują szybkich ruchów, akcja serca zwalnia, ciśnienie tętnicze spada, a oddech jest regularny,
faza REM
gałki oczne wykonują szybkie ruchy, akcja serca i ciśnienie się wahają, a oddech jest nieregularny.

Obie fazy tworzą cykl snu trwający ok. 90 min, który w nocy powinien się powtórzyć od 4 do 6 razy. Zapotrzebowanie na sen zmienia się z wiekiem: noworodek przesypia ok. dwóch trzecich doby, a dorosły ok. jednej trzeciej. Podczas snu:

  • informacje z pamięci krótkotrwałej przechodzą do pamięci długotrwałej,
  • w dwóch pierwszych cyklach występuje szczyt wydzielania hormonu wzrostu, co sprzyja prawidłowemu wzrostowi,
  • OUN się regeneruje: odnawiają się synapsy i powstają nowe połączenia między neuronami; sen wspiera też układ odpornościowy.

90 min

jeden cykl snu

4-6

cykli snu w ciągu nocy

Substancje psychoaktywne i uzależnienia

zmieniają stan świadomości i zachowanie, bo działają na układ nerwowy. to psychiczny przymus wykonywania czynności mimo jej negatywnych skutków zdrowotnych, np. przyjmowania szkodliwej substancji. Taka czynność zwiększa poziom dopaminy w układzie nagrody, czyli strukturach mózgu odpowiedzialnych m.in. za odczuwanie przyjemności.

Skutki uzależnienia to m.in. utrata pamięci i kłopoty ze skupieniem uwagi, zmiany nastroju i agresja, zatrucia i uszkodzenia narządów wewnętrznych, konflikty w rodzinie i wykluczenie społeczne. Przedawkowanie może skończyć się śmiercią.

Do substancji psychoaktywnych należą m.in.:

  • substancje narkotyczne - działają pobudzająco, hamująco albo halucynogennie; szybko uzależniają i wymuszają przyjmowanie coraz większych dawek,
  • dopalacze - działają podobnie jak narkotyki, a ich skład często jest nieznany, więc nawet jednorazowe zażycie może skończyć się śmiercią,
  • - silnie uzależnia, a alkoholizm może dotknąć każdego; zaburza nastrój, koordynację ruchów i pamięć, podnosi tętno i ciśnienie krwi, uszkadza wątrobę i trzustkę,
  • nikotyna - działa pobudzająco; jest w wyrobach tytoniowych i w płynach do e-papierosów; długofalowy wpływ e-papierosów na zdrowie nie został jeszcze zbadany,
  • leki psychoaktywne, np. przeciwbólowe, nasenne i uspokajające - przyjmowane niezgodnie z zaleceniami mogą uzależniać; uzależnienie od leków to lekomania.

Choroby układu nerwowego i diagnostyka

i to choroby neurodegeneracyjne, w których giną komórki nerwowe.

CechaChoroba AlzheimeraChoroba Parkinsona
przyczynatoksyczne złogi nieprawidłowych białek w neuronach i wokół nichobumieranie neuronów śródmózgowia wytwarzających dopaminę
objawyzaburzenia pamięci, mowy i orientacji, zmiany nastrojudrżenie kończyn, sztywność mięśni, spowolnienie ruchowe
ryzykowiek powyżej 65 lat, płeć żeńska, cukrzyca, choroba w rodzinienajczęściej wiek powyżej 60 lat
profilaktykabrak; wysiłek umysłowy opóźnia objawybrak; uważa się, że pomaga dieta z witaminami E, B6, C i aktywny tryb życia
diagnostykaobserwacja, wywiad rodzinny, TK, MRI, testy neuropsychologiczneobserwacja, TK, MRI

Depresja to zaburzenie nastroju z długotrwałym obniżeniem samopoczucia, które utrudnia codzienne funkcjonowanie. Jej przyczyny są złożone: geny, zaburzenia przekazywania informacji w mózgu, choroby przewlekłe, uzależnienia, stres i samotność. Objawy to m.in. obniżony nastrój, utrata zainteresowań, zmęczenie, spadek koncentracji, niska samoocena i zaburzenia snu. Chronią bliskie relacje, zdrowy sen, aktywność fizyczna oraz konsultacje psychologiczne i psychiatryczne. Gdy objawy trwają ponad dwa tygodnie, trzeba porozmawiać ze specjalistą.

to bardzo silna reakcja na trudną sytuację, np. śmierć bliskiej osoby. Objawia się m.in. złością, smutkiem i problemami ze snem. Nieleczony może prowadzić do depresji.

Rdzeniowy zanik mięśni (SMA) to choroba genetyczna: mutacja genu SMN1 uniemożliwia wytwarzanie białka SMN, więc neurony ruchowe rdzenia obumierają, a mięśnie szkieletowe zanikają. Terapia genowa wprowadza prawidłowy gen SMN1 do komórek za pomocą zmodyfikowanego genetycznie wirusa.

Badania układu nerwowego zleca neurolog. (EEG) rejestruje elektrodami zmiany potencjału wynikające z pracy kory mózgowej. Tomografia komputerowa (TK) daje obrazy wnętrza ciała dzięki promieniowaniu rentgenowskiemu, a rezonans magnetyczny (MRI) - dzięki polu magnetycznemu.

W skrócie

  • 01Obwodowy układ nerwowy tworzą nerwy i zwoje; nerwy czaszkowe zaczynają się w mózgowiu, a rdzeniowe - w rdzeniu kręgowym.
  • 02Łuk odruchowy to receptor, droga dośrodkowa, ośrodek nerwowy, droga odśrodkowa i efektor; odruch monosynaptyczny nie ma neuronu pośredniczącego.
  • 03Klasyczny odruch warunkowy powstaje, gdy bodziec obojętny wielokrotnie towarzyszy bodźcowi bezwarunkowemu albo krótko go poprzedza.
  • 03Odruchy warunkowe powstają dzięki nowym połączeniom synaptycznym, głównie w korze mózgu, i wygasają, gdy nie są utrwalane.
  • 04Układ współczulny mobilizuje organizm w stresie, a przywspółczulny dominuje w spoczynku; oba działają na te same narządy przeciwnie.
  • 05Ośrodki układu współczulnego leżą w odcinku piersiowo-lędźwiowym rdzenia, a przywspółczulnego - w pniu mózgu i odcinku krzyżowym rdzenia.
  • 05Zwoje współczulne tworzą pnie wzdłuż kręgosłupa, a zwoje przywspółczulne leżą w narządach albo tuż przy nich.
  • 06Sen składa się z cykli faz NREM i REM po ok. 90 min; w czasie snu informacje przechodzą do pamięci długotrwałej, a OUN się regeneruje.
  • 07Uzależnienie wiąże się ze wzrostem poziomu dopaminy w układzie nagrody i prowadzi do przymusu powtarzania szkodliwej czynności.
  • 08W chorobie Alzheimera złogi białek uszkadzają neurony, a kora zanika; w chorobie Parkinsona giną neurony śródmózgowia wytwarzające dopaminę.

Pojęcia z fiszek

Podcast

Ładuję…

Quizy w tym zestawie

46 pytań w 5 etapach

  1. Etap 1: Budowa obwodowego układu nerwowego

    Etap 1 · 7 fiszek · 8 pytań

  2. Etap 2: Łuk odruchowy i odruchy bezwarunkowe

    Etap 2 · 4 fiszki · 8 pytań

  3. Etap 3: Odruchy warunkowe, uczenie się i pamięć

    Etap 3 · 6 fiszek · 10 pytań

  4. Etap 4: Układ współczulny i przywspółczulny

    Etap 4 · 11 fiszek · 10 pytań

  5. Etap 5: Sen, uzależnienia i choroby

    Etap 5 · 12 fiszek · 10 pytań

  6. Powtórka z całości

    15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów

Sprawdzian do druku

Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną

Sprawdzam sprawdzian…

Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem

WhatsApp

Podobne zestawy

Fiszki z biologii, klasa 3 liceum

Wyszukiwarka

Szukasz czegoś innego?

Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.