Biologia
Obwodowy i autonomiczny układ nerwowy - Biologia na czasie 3 (ZR, 2024)
Sprawdzony zestawZestaw obejmuje budowę obwodowego układu nerwowego, łuk odruchowy, odruchy bezwarunkowe i warunkowe, ich rolę w uczeniu się oraz rodzaje pamięci. Dalej: układ współczulny i przywspółczulny, sen, substancje psychoaktywne i uzależnienia, a także choroba Alzheimera, choroba Parkinsona, depresja, rdzeniowy zanik mięśni i metody diagnostyki układu nerwowego.
Zestaw do podręcznika
Dział 8, cz. 2. Układ nerwowy: obwodowy i autonomiczny układ nerwowy, higiena i choroby układu nerwowego
Biologia na czasie 3. Podręcznik. Zakres rozszerzony. Edycja 2024 (Nowa Era) - wszystkie rozdziały1.Obwodowy układ nerwowy
Część układu nerwowego zbudowana z nerwów i zwojów nerwowych. Zapewnia komunikację OUN z narządami: przewodzi informacje od receptorów do OUN i od OUN do narządów wykonawczych oraz uczestniczy w odruchach.
2.Nerw
Pęczek włókien nerwowych, czyli wypustek neuronów (aksonów lub dendrytów), przebiegający poza OUN i podtrzymywany przez tkankę łączną właściwą. Osłonki mielinowe izolują poszczególne włókna, co zapobiega zakłóceniom w przesyłaniu impulsów.
3.Zwój nerwowy
Skupienie ciał komórek nerwowych leżące poza ośrodkowym układem nerwowym, widoczne jako zgrubienie na nerwie. Zwoje kontrolują czynności narządów.
4.Splot nerwowy
Miejsce, w którym nerwy wymieniają między sobą włókna nerwowe. Przykładem jest splot trzewny (słoneczny) - część autonomicznego układu nerwowego, która unerwia narządy wewnętrzne, m.in. żołądek i jelita.
5.Nerw mieszany
Nerw zawierający dwa rodzaje włókien: czuciowe, które przewodzą impulsy od receptorów do OUN, i ruchowe, które przewodzą impulsy z OUN do efektorów, np. mięśni lub gruczołów.
6.Nerwy czaszkowe
12 par nerwów, które mają początek w mózgowiu i opuszczają czaszkę przez otwory w jej podstawie. Unerwiają głównie głowę i szyję; wyjątkami są nerw błędny (m.in. serce, płuca, żołądek, jelita) i nerw dodatkowy (mięśnie obręczy barkowej).
7.Nerwy rdzeniowe
31 par nerwów, które mają początek w rdzeniu kręgowym i opuszczają kanał kręgowy przez otwory międzykręgowe. Unerwiają skórę, mięśnie, narządy wewnętrzne i naczynia krwionośne.
8.Odruch
Szybka, automatyczna i powtarzalna reakcja organizmu na bodziec ze środowiska zewnętrznego lub wewnętrznego. Zachodzi z udziałem obwodowego i ośrodkowego układu nerwowego, ale bez udziału świadomości.
9.Łuk odruchowy
Droga pobudzenia od receptora do efektora: receptor → droga dośrodkowa (neuron czuciowy) → ośrodek nerwowy (np. w rdzeniu kręgowym) → droga odśrodkowa (neuron ruchowy) → efektor, czyli narząd wykonawczy - głównie mięsień albo gruczoł.
10.Odruch monosynaptyczny a polisynaptyczny
Odruch monosynaptyczny ma jedną synapsę: neuron czuciowy łączy się bezpośrednio z ruchowym, a receptor i efektor leżą w jednym narządzie (np. odruch kolanowy). W polisynaptycznym są co najmniej dwie synapsy i neuron pośredniczący, a receptor i efektor leżą w różnych narządach.
11.Odruchy bezwarunkowe
Wrodzone, gatunkowe odruchy, takie same u wszystkich przedstawicieli gatunku i dziedziczone. Ich ośrodki leżą w rdzeniu kręgowym lub w mózgowiu poza korą mózgu; przykłady: odruch ssania, odruch kaszlu.
12.Odruchy warunkowe
Nabyte, osobnicze odruchy, które powstają na bazie bezwarunkowych z udziałem kory mózgu i nie są dziedziczone. Utrwalają się, gdy są powtarzane, a bez ćwiczenia słabną i wygasają.
13.Klasyczny odruch warunkowy
Powstaje, gdy bodziec obojętny (np. dźwięk dzwonka w doświadczeniu Pawłowa z psami) wielokrotnie pojawia się razem z bodźcem bezwarunkowym (kluczowym) lub krótko przed nim. W końcu sam wywołuje reakcję - staje się bodźcem warunkowym.
14.Instrumentalny odruch warunkowy
Odruch wytwarzany w toku nauki, w którym ważna jest motywacja, czyli dążenie do zaspokojenia potrzeby. Poprawne wykonanie czynności daje nagrodę albo pozwala uniknąć kary - tak przebiega np. tresura zwierząt.
15.Odruchy warunkowe a uczenie się
Odruchy warunkowe stanowią podstawę uczenia się: powstają dzięki tworzeniu nowych połączeń synaptycznych między neuronami, głównie w korze mózgu, a słabną, gdy te połączenia zanikają. Im większa motywacja, tym szybciej powstaje odruch warunkowy.
16.Pamięć krótkotrwała a długotrwała
Pamięć krótkotrwała ma niewielką pojemność (zwykle 6-8 pozycji) i bez powtarzania traci informacje po kilku sekundach lub minutach. Długotrwała ma pojemność w zasadzie nieograniczoną; trafiają do niej informacje powtarzane, a następnie klasyfikowane i grupowane w kategorie.
17.Myślenie abstrakcyjne
Zdolność wyciągania wniosków z doświadczeń, która kształtuje się w trakcie rozwoju. Umożliwia świadome uczenie się, rozwijanie wyobraźni oraz planowanie działań i przewidywanie ich skutków.
18.Antagonizm czynnościowy
Przeciwstawne działanie układu współczulnego i przywspółczulnego. Oba przekazują impulsy do tych samych narządów, ale za pośrednictwem innych nerwów, i wywołują w nich przeciwne skutki.
19.Układ współczulny
Część autonomicznego układu nerwowego, która aktywuje się w sytuacji stresowej i mobilizuje organizm do walki lub ucieczki. Przeważają wtedy procesy kataboliczne, do komórek dociera więcej tlenu i substancji odżywczych, a rezerwy energetyczne są uruchamiane.
20.Układ przywspółczulny
Część autonomicznego układu nerwowego, która dominuje w czasie relaksu i snu oraz po obfitym posiłku. Pobudza procesy anaboliczne, trawienie i gromadzenie zapasów, a po stresie przywraca funkcje organizmu do poziomu wyjściowego.
21.Autonomiczna regulacja serca i źrenic
Układ współczulny przyspiesza pracę serca i rozszerza źrenice, a układ przywspółczulny spowalnia pracę serca i zwęża źrenice; przywspółczulny pobudza też wydzielanie łez, a współczulny je hamuje.
22.Autonomiczna regulacja dróg oddechowych
Układ współczulny powoduje rozkurcz mięśni gładkich oskrzeli, czyli rozszerzenie dróg oddechowych. Układ przywspółczulny powoduje skurcz tych mięśni i zwężenie dróg oddechowych.
23.Autonomiczna regulacja trawienia
Układ przywspółczulny pobudza wydzielanie śliny, soku żołądkowego i soku trzustkowego oraz ruchy żołądka i perystaltykę jelit. Układ współczulny hamuje te czynności, bo w stresie trawienie nie jest potrzebne.
24.Układ autonomiczny a glukoza we krwi
Układ współczulny pobudza wątrobę do uwalniania glukozy do krwi i hamuje wydzielanie insuliny, więc w stresie stężenie glukozy we krwi rośnie. Układ przywspółczulny pobudza wątrobę do wchłaniania glukozy z krwi oraz wydzielanie insuliny.
25.Budowa układu współczulnego
Ośrodki leżą w istocie szarej rdzenia kręgowego w odcinku piersiowo-lędźwiowym. Włókna przedzwojowe biegną do pni współczulnych - zwojów po obu stronach kręgosłupa - a z nich włókna zazwojowe docierają do narządów.
26.Budowa układu przywspółczulnego
Ośrodki leżą w pniu mózgu (w śródmózgowiu i rdzeniu przedłużonym) oraz w odcinku krzyżowym rdzenia kręgowego. Długie włókna przedzwojowe kończą się w zwojach w narządach lub tuż przy nich, skąd krótkie włókna zazwojowe biegną do narządów.
27.Neuroprzekaźniki układu autonomicznego
W układzie współczulnym neuroprzekaźnikami są acetylocholina, noradrenalina i adrenalina, a w układzie przywspółczulnym - tylko acetylocholina. Acetylocholina działa więc w obu częściach układu autonomicznego.
28.Sen i cykl snu
Fizjologiczny stan odpoczynku całego ciała, który łatwo przerywają bodźce zewnętrzne. Składa się z faz NREM i REM, tworzących cykl trwający ok. 90 min; w nocy cykl powinien się powtórzyć od 4 do 6 razy.
29.Faza NREM a faza REM
W fazie NREM gałki oczne nie wykonują szybkich ruchów, akcja serca zwalnia, ciśnienie spada, a oddech jest regularny. W fazie REM gałki oczne szybko się poruszają, tętno i ciśnienie się wahają, a oddech jest nieregularny.
30.Znaczenie snu
Podczas snu informacje z pamięci krótkotrwałej przechodzą do długotrwałej, rośnie poziom hormonu wzrostu we krwi, a ośrodkowy układ nerwowy się regeneruje: odnawiają się synapsy i powstają nowe połączenia między neuronami.
31.Substancje psychoaktywne
Związki zmieniające stan świadomości i zachowanie przez działanie na układ nerwowy, m.in. narkotyki, dopalacze (często o nieznanym składzie), alkohol, nikotyna (działa pobudzająco) i niektóre leki, np. nasenne lub uspokajające.
32.Uzależnienie
Psychiczny przymus wykonywania czynności mimo jej negatywnych skutków, np. przyjmowania szkodliwej substancji. Wiąże się ze wzrostem poziomu dopaminy w układzie nagrody, czyli strukturach mózgu odpowiedzialnych m.in. za odczuwanie przyjemności.
33.Alkohol
Silnie uzależniająca substancja; jej częste spożywanie prowadzi do alkoholizmu, który może dotknąć każdego. W układzie nerwowym alkohol wywołuje m.in. zmiany nastroju, utratę koordynacji ruchów i zaburzenia pamięci, a wątrobę uszkadza, np. powodując marskość.
34.Choroba Alzheimera
Choroba neurodegeneracyjna: nieprawidłowe białka tworzą toksyczne złogi w neuronach i wokół nich, a kora mózgowa zanika. Objawy to m.in. zaburzenia pamięci, mowy i orientacji; częsty wysiłek umysłowy opóźnia ich pojawienie się.
35.Choroba Parkinsona
Choroba neurodegeneracyjna, w której obumierają komórki nerwowe śródmózgowia wytwarzające dopaminę. Objawy to m.in. drżenie kończyn, sztywność mięśni i spowolnienie ruchowe; uważa się, że ryzyko zmniejsza dieta bogata w witaminy E, B6 i C.
36.Depresja
Zaburzenie nastroju z długotrwałym obniżeniem samopoczucia, utratą zainteresowań i spadkiem koncentracji. Przyczyny są złożone, m.in. genetyczne, stres i samotność; objawy trwające ponad dwa tygodnie trzeba omówić ze specjalistą.
37.Kryzys psychiczny
Bardzo silna reakcja na trudną sytuację życiową, np. śmierć bliskiej osoby lub przemoc. Objawia się m.in. rozdrażnieniem, smutkiem, bezradnością i problemami ze snem; nieleczony może prowadzić do poważnych problemów psychicznych, w tym depresji.
38.Elektroencefalografia (EEG)
Badanie czynności bioelektrycznej mózgu: elektrody umieszczone na głowie rejestrują zmiany potencjału elektrycznego wynikające z pracy kory mózgowej. Badania diagnostyczne układu nerwowego zleca neurolog.
39.Tomografia komputerowa a rezonans magnetyczny
Obie metody dają obrazy wnętrza organizmu, np. mózgu. Tomografia komputerowa (TK) wykorzystuje promieniowanie rentgenowskie, a rezonans magnetyczny (MRI) - pole magnetyczne, bez tego promieniowania; obie służą m.in. do diagnozy chorób Alzheimera i Parkinsona.
40.Rdzeniowy zanik mięśni (SMA) i terapia genowa
Choroba genetyczna: mutacja genu SMN1 uniemożliwia wytwarzanie białka SMN, więc obumierają neurony ruchowe rdzenia i zanikają mięśnie szkieletowe. Terapia genowa wprowadza do komórek prawidłowy gen SMN1 za pośrednictwem zmodyfikowanego genetycznie wirusa.
Notatka
Obwodowy układ nerwowy
łączy ośrodkowy układ nerwowy z narządami ciała. Przekazuje informacje od receptorów do OUN, a informacje o reakcji - z OUN do narządów wykonawczych. Uczestniczy też w reakcjach odruchowych.
Budują go nerwy i zwoje nerwowe. to pęczek włókien nerwowych (aksonów lub dendrytów), który biegnie poza OUN. Włókna podtrzymuje i chroni tkanka łączna właściwa. Osłonka mielinowa każdego włókna działa jak izolator elektryczny, więc równoczesne impulsy w jednym nerwie nie oddziałują na siebie.
Zwoje nerwowe to skupienia ciał komórek nerwowych poza OUN, widoczne jako zgrubienia na nerwach; kontrolują czynności narządów. W splotach nerwowych nerwy wymieniają między sobą włókna. Splot trzewny (słoneczny) należy do układu autonomicznego i unerwia narządy wewnętrzne, m.in. żołądek i jelita.
Ze względu na kierunek przewodzenia wyróżnia się:
- nerwy czuciowe
- ich włókna przewodzą impulsy od receptorów do OUN
- nerwy ruchowe
- ich włókna przewodzą impulsy z OUN do efektorów, np. mięśni lub gruczołów
- nerwy mieszane
- zawierają włókna obu rodzajów.
(12 par) zaczynają się w mózgowiu i opuszczają czaszkę przez otwory w jej podstawie. Unerwiają głównie głowę i szyję; wyjątki to nerw błędny (serce, oskrzela, płuca, żołądek, jelita) i nerw dodatkowy (mięśnie obręczy barkowej). (31 par) zaczynają się w rdzeniu kręgowym i opuszczają kanał kręgowy przez otwory międzykręgowe. Unerwiają skórę, mięśnie, narządy wewnętrzne i naczynia krwionośne.
12
par nerwów czaszkowych
31
par nerwów rdzeniowych
Łuk odruchowy i rodzaje odruchów
to szybka, automatyczna i powtarzalna reakcja na bodziec z otoczenia albo z wnętrza ciała. Zachodzi z udziałem obwodowego i ośrodkowego układu nerwowego, ale bez udziału świadomości. Pobudzenie biegnie drogą zwaną łukiem odruchowym:
- receptor
- wolne zakończenie nerwowe albo komórka zmysłowa, w której powstaje pobudzenie
- droga dośrodkowa (czuciowa)
- neuron czuciowy prowadzi impuls do ośrodka
- ośrodek nerwowy
- w rdzeniu kręgowym albo w mózgowiu
- droga odśrodkowa (ruchowa)
- neuron ruchowy prowadzi impuls do efektora
- efektor
- narząd wykonawczy, głównie mięsień albo gruczoł.
W odruchu monosynaptycznym neuron czuciowy łączy się wprost z ruchowym, więc synapsa jest jedna. Receptor i efektor leżą w tym samym narządzie, np. w mięśniu w odruchu kolanowym. W odruchu polisynaptycznym między nimi leży co najmniej jeden neuron pośredniczący, a synapsy są co najmniej dwie. Receptor i efektor leżą wtedy w różnych narządach.
są wrodzone, gatunkowe i dziedziczne. Należą do nich m.in. odruch ssania, kaszel, odruch wymiotny, odruch podeszwowy, kolanowy i odruchy utrzymania postawy. są nabyte i osobnicze. Nie są dziedziczone i mogą się zmieniać pod wpływem środowiska albo woli. Powstają na bazie bezwarunkowych przez całe życie, co pozwala dostosować się do warunków. Ślina wydziela się np. w odruchu bezwarunkowym po włożeniu cytryny do ust, a w odruchu warunkowym - już na jej widok.
Zapamiętaj
Odruch warunkowy wymaga udziału kory mózgu, a ośrodki odruchów bezwarunkowych leżą w rdzeniu kręgowym albo w mózgowiu poza korą.
Odruchy warunkowe i uczenie się
W doświadczeniu Iwana Pawłowa pokarm w pysku psa wywoływał ślinienie, więc był bodźcem bezwarunkowym (kluczowym). Dźwięk dzwonka na początku nie wywoływał ślinienia - był bodźcem obojętnym. Pawłow wielokrotnie dzwonił podczas podawania pokarmu. Po pewnym czasie pies ślinił się na sam dzwonek: dźwięk stał się bodźcem warunkowym, a ślinienie - reakcją warunkową.
powstaje, gdy bodziec obojętny pojawia się razem z bodźcem bezwarunkowym albo krótko przed nim. Takie skojarzenie trzeba wiele razy powtórzyć.
powstaje w toku nauki, a ważna jest w nim motywacja, czyli dążenie do zaspokojenia potrzeby. Poprawnie wykonana czynność daje nagrodę albo pozwala uniknąć kary.
Odruchy warunkowe są podstawą uczenia się, czyli nabywania i przechowywania informacji tak, by można je było później wykorzystać. Powstają dzięki nowym połączeniom synaptycznym, głównie w korze mózgu, a słabną, gdy te połączenia zanikają. Im większa motywacja, tym szybciej powstają.
Pamięć to zdolność przechowywania i odtwarzania informacji. Pamięć sensoryczna ma dużą pojemność, ale trzyma informacje ze zmysłów ok. sekundy. Krótkotrwała mieści zwykle 6-8 pozycji i bez powtarzania traci je po kilku sekundach lub minutach. Do długotrwałej, o pojemności w zasadzie nieograniczonej, trafiają informacje powtarzane, a potem klasyfikowane i grupowane w kategorie.
Ludzie uczą się przez przyzwyczajanie się albo metodą prób i błędów. W trakcie rozwoju kształtuje się , czyli zdolność wyciągania wniosków z doświadczeń. Umożliwia ono świadome uczenie się, rozwijanie wyobraźni, planowanie działań i przewidywanie ich skutków.
Układ współczulny i przywspółczulny
Autonomiczny układ nerwowy odbiera bodźce z wnętrza ciała i reguluje pracę narządów wewnętrznych. Somatyczny układ nerwowy odbiera bodźce z otoczenia i kieruje ruchami świadomymi. Oba współpracują, co pozwala utrzymać homeostazę.
Układ autonomiczny dzieli się na i . Oba unerwiają te same narządy, ale innymi nerwami, i działają na nie przeciwnie - to .
Układ współczulny aktywuje się w stresie i mobilizuje organizm do walki, ucieczki albo wysiłku. Przeważają wtedy procesy kataboliczne, a do komórek dociera więcej tlenu i substancji odżywczych. Układ przywspółczulny dominuje podczas relaksu, snu i po obfitym posiłku. Pobudza procesy anaboliczne, trawienie i gromadzenie zapasów, a po stresie przywraca funkcje do poziomu wyjściowego.
Skutki działania obu układów zestawia tabela.
| Narząd | Współczulny | Przywspółczulny |
|---|---|---|
| oko | rozszerza źrenice, hamuje łzy | zwęża źrenice, pobudza łzy |
| ślinianki | hamuje wydzielanie śliny | pobudza wydzielanie śliny |
| oskrzela | rozkurcz mięśni gładkich | skurcz mięśni gładkich |
| serce | przyspiesza pracę | spowalnia pracę |
| żołądek, jelita | hamuje sok żołądkowy, ruchy i perystaltykę | pobudza te czynności |
| wątroba, trzustka | uwalnianie glukozy, mniej żółci i insuliny | wchłanianie glukozy, więcej żółci i insuliny |
| pęcherz moczowy | rozszerza ściany | kurczy ściany |
| narządy płciowe | zwęża naczynia | rozszerza naczynia |
Ważne
Drogi oddechowe rozszerza układ współczulny, bo rozkurcza mięśnie gładkie oskrzeli; przywspółczulny je kurczy i zwęża drogi oddechowe.
Budowa układu współczulnego i przywspółczulnego
Układ współczulny ma budowę segmentową i trzy części. Część ośrodkową tworzą ośrodki w istocie szarej rdzenia kręgowego w odcinku piersiowo-lędźwiowym, m.in. ośrodek naczynioruchowy i ośrodek wydzielania potu. Ośrodek naczynioruchowy leży także w rdzeniu przedłużonym. Włókna przedzwojowe biegną z nich do pni współczulnych, czyli zwojów leżących po obu stronach kręgosłupa. Część obwodową tworzą włókna zazwojowe, które biegną ze zwojów pnia do narządów.
Układ przywspółczulny ma część mózgową, z ośrodkami w śródmózgowiu i rdzeniu przedłużonym, oraz część rdzeniową, z ośrodkami w istocie szarej odcinka krzyżowego rdzenia kręgowego. Długie włókna przedzwojowe kończą się w zwojach, które nie tworzą zwartego pnia. Zwoje leżą w narządach albo w ich bezpośrednim sąsiedztwie, a do narządów biegną z nich krótkie włókna zazwojowe.
Zapamiętaj
Neuroprzekaźnikami układu współczulnego są acetylocholina, noradrenalina i adrenalina, a układu przywspółczulnego - tylko acetylocholina.
Adrenalina jest także hormonem wydzielanym przez rdzeń nadnerczy.
Higiena układu nerwowego i sen
Szybkie tempo życia, stres, za mało snu i nadmiar bodźców obciążają układ nerwowy i mogą prowadzić do chorób. Układ nerwowy chronią:
- regularny i odpowiednio długi sen,
- aktywność fizyczna i zdrowa dieta,
- odpoczynek z dala od ekranów komputera, telefonu i tabletu,
- unikanie nadmiaru stresu, urazów mechanicznych i używek.
Sen to stan spoczynku, który łatwo przerywają bodźce zewnętrzne, np. głośny dźwięk. Składa się z dwóch faz:
- faza NREM
- gałki oczne nie wykonują szybkich ruchów, akcja serca zwalnia, ciśnienie tętnicze spada, a oddech jest regularny,
- faza REM
- gałki oczne wykonują szybkie ruchy, akcja serca i ciśnienie się wahają, a oddech jest nieregularny.
Obie fazy tworzą cykl snu trwający ok. 90 min, który w nocy powinien się powtórzyć od 4 do 6 razy. Zapotrzebowanie na sen zmienia się z wiekiem: noworodek przesypia ok. dwóch trzecich doby, a dorosły ok. jednej trzeciej. Podczas snu:
- informacje z pamięci krótkotrwałej przechodzą do pamięci długotrwałej,
- w dwóch pierwszych cyklach występuje szczyt wydzielania hormonu wzrostu, co sprzyja prawidłowemu wzrostowi,
- OUN się regeneruje: odnawiają się synapsy i powstają nowe połączenia między neuronami; sen wspiera też układ odpornościowy.
90 min
jeden cykl snu
4-6
cykli snu w ciągu nocy
Substancje psychoaktywne i uzależnienia
zmieniają stan świadomości i zachowanie, bo działają na układ nerwowy. to psychiczny przymus wykonywania czynności mimo jej negatywnych skutków zdrowotnych, np. przyjmowania szkodliwej substancji. Taka czynność zwiększa poziom dopaminy w układzie nagrody, czyli strukturach mózgu odpowiedzialnych m.in. za odczuwanie przyjemności.
Skutki uzależnienia to m.in. utrata pamięci i kłopoty ze skupieniem uwagi, zmiany nastroju i agresja, zatrucia i uszkodzenia narządów wewnętrznych, konflikty w rodzinie i wykluczenie społeczne. Przedawkowanie może skończyć się śmiercią.
Do substancji psychoaktywnych należą m.in.:
- substancje narkotyczne - działają pobudzająco, hamująco albo halucynogennie; szybko uzależniają i wymuszają przyjmowanie coraz większych dawek,
- dopalacze - działają podobnie jak narkotyki, a ich skład często jest nieznany, więc nawet jednorazowe zażycie może skończyć się śmiercią,
- - silnie uzależnia, a alkoholizm może dotknąć każdego; zaburza nastrój, koordynację ruchów i pamięć, podnosi tętno i ciśnienie krwi, uszkadza wątrobę i trzustkę,
- nikotyna - działa pobudzająco; jest w wyrobach tytoniowych i w płynach do e-papierosów; długofalowy wpływ e-papierosów na zdrowie nie został jeszcze zbadany,
- leki psychoaktywne, np. przeciwbólowe, nasenne i uspokajające - przyjmowane niezgodnie z zaleceniami mogą uzależniać; uzależnienie od leków to lekomania.
Choroby układu nerwowego i diagnostyka
i to choroby neurodegeneracyjne, w których giną komórki nerwowe.
| Cecha | Choroba Alzheimera | Choroba Parkinsona |
|---|---|---|
| przyczyna | toksyczne złogi nieprawidłowych białek w neuronach i wokół nich | obumieranie neuronów śródmózgowia wytwarzających dopaminę |
| objawy | zaburzenia pamięci, mowy i orientacji, zmiany nastroju | drżenie kończyn, sztywność mięśni, spowolnienie ruchowe |
| ryzyko | wiek powyżej 65 lat, płeć żeńska, cukrzyca, choroba w rodzinie | najczęściej wiek powyżej 60 lat |
| profilaktyka | brak; wysiłek umysłowy opóźnia objawy | brak; uważa się, że pomaga dieta z witaminami E, B6, C i aktywny tryb życia |
| diagnostyka | obserwacja, wywiad rodzinny, TK, MRI, testy neuropsychologiczne | obserwacja, TK, MRI |
Depresja to zaburzenie nastroju z długotrwałym obniżeniem samopoczucia, które utrudnia codzienne funkcjonowanie. Jej przyczyny są złożone: geny, zaburzenia przekazywania informacji w mózgu, choroby przewlekłe, uzależnienia, stres i samotność. Objawy to m.in. obniżony nastrój, utrata zainteresowań, zmęczenie, spadek koncentracji, niska samoocena i zaburzenia snu. Chronią bliskie relacje, zdrowy sen, aktywność fizyczna oraz konsultacje psychologiczne i psychiatryczne. Gdy objawy trwają ponad dwa tygodnie, trzeba porozmawiać ze specjalistą.
to bardzo silna reakcja na trudną sytuację, np. śmierć bliskiej osoby. Objawia się m.in. złością, smutkiem i problemami ze snem. Nieleczony może prowadzić do depresji.
Rdzeniowy zanik mięśni (SMA) to choroba genetyczna: mutacja genu SMN1 uniemożliwia wytwarzanie białka SMN, więc neurony ruchowe rdzenia obumierają, a mięśnie szkieletowe zanikają. Terapia genowa wprowadza prawidłowy gen SMN1 do komórek za pomocą zmodyfikowanego genetycznie wirusa.
Badania układu nerwowego zleca neurolog. (EEG) rejestruje elektrodami zmiany potencjału wynikające z pracy kory mózgowej. Tomografia komputerowa (TK) daje obrazy wnętrza ciała dzięki promieniowaniu rentgenowskiemu, a rezonans magnetyczny (MRI) - dzięki polu magnetycznemu.
W skrócie
- 01Obwodowy układ nerwowy tworzą nerwy i zwoje; nerwy czaszkowe zaczynają się w mózgowiu, a rdzeniowe - w rdzeniu kręgowym.
- 02Łuk odruchowy to receptor, droga dośrodkowa, ośrodek nerwowy, droga odśrodkowa i efektor; odruch monosynaptyczny nie ma neuronu pośredniczącego.
- 03Klasyczny odruch warunkowy powstaje, gdy bodziec obojętny wielokrotnie towarzyszy bodźcowi bezwarunkowemu albo krótko go poprzedza.
- 03Odruchy warunkowe powstają dzięki nowym połączeniom synaptycznym, głównie w korze mózgu, i wygasają, gdy nie są utrwalane.
- 04Układ współczulny mobilizuje organizm w stresie, a przywspółczulny dominuje w spoczynku; oba działają na te same narządy przeciwnie.
- 05Ośrodki układu współczulnego leżą w odcinku piersiowo-lędźwiowym rdzenia, a przywspółczulnego - w pniu mózgu i odcinku krzyżowym rdzenia.
- 05Zwoje współczulne tworzą pnie wzdłuż kręgosłupa, a zwoje przywspółczulne leżą w narządach albo tuż przy nich.
- 06Sen składa się z cykli faz NREM i REM po ok. 90 min; w czasie snu informacje przechodzą do pamięci długotrwałej, a OUN się regeneruje.
- 07Uzależnienie wiąże się ze wzrostem poziomu dopaminy w układzie nagrody i prowadzi do przymusu powtarzania szkodliwej czynności.
- 08W chorobie Alzheimera złogi białek uszkadzają neurony, a kora zanika; w chorobie Parkinsona giną neurony śródmózgowia wytwarzające dopaminę.
Pojęcia z fiszek
Podcast
Ładuję…
Quizy w tym zestawie
46 pytań w 5 etapach
Etap 1: Budowa obwodowego układu nerwowego
Etap 1 · 7 fiszek · 8 pytań
Etap 2: Łuk odruchowy i odruchy bezwarunkowe
Etap 2 · 4 fiszki · 8 pytań
Etap 3: Odruchy warunkowe, uczenie się i pamięć
Etap 3 · 6 fiszek · 10 pytań
Etap 4: Układ współczulny i przywspółczulny
Etap 4 · 11 fiszek · 10 pytań
Etap 5: Sen, uzależnienia i choroby
Etap 5 · 12 fiszek · 10 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
35 fiszek uczy się 2
40 fiszek uczy się 4
40 fiszek uczy się 2
27 fiszek
40 fiszek uczy się 10
36 fiszek uczy się 8
Wyszukiwarka
Szukasz czegoś innego?
Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.
