Ilustracja do zestawu: Neuron, impuls nerwowy i mózgowie - Biologia na czasie 3 (ZR, 2024)

Biologia

Neuron, impuls nerwowy i mózgowie - Biologia na czasie 3 (ZR, 2024)

Sprawdzony zestaw
Szkoła średnia
40 fiszek45 pytań w 5 etapachnotatka

Zestaw obejmuje czynności układu nerwowego (instynkty, uczenie się, myślenie), jego budowę i podział, budowę neuronu, powstawanie i przewodzenie impulsu nerwowego oraz działanie synaps chemicznych i elektrycznych. Druga część dotyczy ośrodkowego układu nerwowego: części mózgowia i ich funkcji, układu limbicznego, rdzenia kręgowego, płynu mózgowo-rdzeniowego, bariery krew-mózg i opon.

Zestaw do podręcznika

Dział 8, cz. 1. Układ nerwowy: układ nerwowy u zwierząt, budowa i działanie układu nerwowego, ośrodkowy układ nerwowy

Biologia na czasie 3. Podręcznik. Zakres rozszerzony. Edycja 2024 (Nowa Era) - wszystkie rozdziały

1.Jak układ nerwowy kieruje reakcją organizmu?

Receptory odbierają bodźce z wnętrza ciała i ze środowiska, ośrodkowy układ nerwowy je analizuje, a impulsy nerwowe docierają do efektorów: mięśni, które reagują skurczem, lub gruczołów, które wydzielają substancje. Dzięki temu organizm utrzymuje homeostazę i przystosowuje się do zmian w otoczeniu.

2.Instynkt

Wrodzony, złożony mechanizm zachowania zwierząt, charakterystyczny dla gatunku i niewymagający uprzedniej nauki, np. instynkt samozachowawczy, rodzicielski czy instynkt swobody. W miarę rozwoju ewolucyjnego znaczenie instynktów maleje, a rośnie rola uczenia się i myślenia.

3.Somatyczny a autonomiczny układ nerwowy

Somatyczny układ nerwowy kontroluje czynności mięśni szkieletowych i kieruje ruchami świadomymi. Autonomiczny kontroluje metabolizm, mięśnie gładkie, mięsień sercowy i narządy wewnętrzne, czyli czynności niezależne od woli.

4.Ośrodkowy a obwodowy układ nerwowy

Ośrodkowy układ nerwowy (OUN) tworzą mózgowie i rdzeń kręgowy - analizuje informacje i decyduje o reakcji. Obwodowy tworzą nerwy czaszkowe, rdzeniowe i autonomiczne, które łączą OUN z receptorami i narządami wykonawczymi.

5.Neuron

Komórka nerwowa - podstawowa jednostka anatomiczna i czynnościowa układu nerwowego. Jest pobudliwa: odebrany bodziec wywołuje w niej stan pobudzenia, czyli powstanie i rozprzestrzenianie się impulsu nerwowego.

6.Komórki glejowe

Komórki tkanki nerwowej towarzyszące neuronom: m.in. tworzą osłonki mielinowe, odżywiają neurony i uczestniczą w naprawie tkanki nerwowej. Pełnią też funkcje podporowe i izolacyjne.

7.Dendryty a akson

Dendryty to krótkie, rozgałęzione wypustki, które doprowadzają impuls nerwowy do ciała komórki. Akson to długa wypustka rozgałęziona na końcu, która przekazuje impuls z ciała komórki do innego neuronu, komórki mięśniowej lub gruczołu.

8.Jak nazywa się zaznaczona struktura neuronu?

Osłonka mielinowa - utworzona z lemocytów (komórek glejowych) owiniętych wokół aksonu; chroni go. Impuls przeskakuje między jej przerwami - węzłami Ranviera - więc biegnie szybciej i taniej energetycznie niż we włóknie bezmielinowym, gdzie przesuwa się wzdłuż całego włókna.

9.Neuron czuciowy a neuron ruchowy

Neuron czuciowy przewodzi impulsy od receptorów, np. dotyku w skórze, do ośrodkowego układu nerwowego, a neuron ruchowy - z OUN do narządów, np. mięśni. Impulsy między nimi przekazują neurony pośredniczące.

10.Potencjał spoczynkowy

W spoczynku błona neuronu jest spolaryzowana: wewnątrz ujemna, na zewnątrz dodatnia (ok. -70 mV). Odpowiadają za to nieruchliwe aniony białkowe w cytozolu oraz wypływ jonów potasu, dla których błona jest najbardziej przepuszczalna.

11.Pompa sodowo-potasowa

Białko błony neuronu, które aktywnie, wbrew gradientowi stężeń, wyprowadza jony sodu z komórki i wprowadza do niej jony potasu, zużywając energię z hydrolizy ATP. Zapobiega wyrównaniu stężeń tych jonów po obu stronach błony.

12.Potencjał czynnościowy

Lokalna, krótkotrwała zmiana potencjału błony (do ok. +30 mV) wywołana bodźcem progowym lub nadprogowym. Rozprzestrzenia się wzdłuż neuronu jako fala depolaryzacji, czyli impuls nerwowy.

13.Depolaryzacja

Chwilowe odwrócenie ładunków po obu stronach błony neuronu: wnętrze staje się dodatnie, a zewnętrze ujemne. Wywołuje ją otwarcie kanałów sodowych i dyfuzja jonów sodu do wnętrza neuronu zgodnie z gradientem stężeń.

14.Repolaryzacja

Przywracanie potencjału spoczynkowego po depolaryzacji: kanały sodowe się zamykają, a otwierają się kanały potasowe i jony potasu wypływają z neuronu. Pompa sodowo-potasowa przywraca potem rozmieszczenie jonów typowe dla polaryzacji.

15.Zasada „wszystko albo nic”

Bodziec słabszy od progowego nie wywołuje potencjału czynnościowego, a każdy bodziec progowy lub nadprogowy wywołuje potencjał o tej samej, stałej amplitudzie. Bodziec progowy to najsłabszy bodziec wywołujący pobudzenie.

16.Jak neuron przekazuje informację o sile bodźca?

Częstotliwością potencjałów czynnościowych, bo ich amplituda jest stała. Bodźce słabe wywołują impulsy o małej częstotliwości, a silne - o dużej; pozwala to m.in. ocenić natężenie światła, dźwięku lub zapachu.

17.Refrakcja (niepobudliwość)

Czas potrzebny na ponowne spolaryzowanie neuronu. W refrakcji bezwzględnej neuron nie reaguje na żaden bodziec, a we względnej - na bodziec progowy, choć reaguje na nadprogowy. Refrakcja ogranicza częstość impulsów do bezpiecznej.

18.Synapsa

Wyspecjalizowane połączenie, przez które neuron przekazuje impuls nerwowy - zwykle między zakończeniem aksonu a dendrytem kolejnego neuronu, ale też między aksonem a komórką mięśniową lub gruczołową. Wyróżnia się synapsy chemiczne i elektryczne.

19.Synapsa chemiczna

Impuls powoduje uwolnienie neuroprzekaźnika z pęcherzyków synaptycznych do szczeliny synaptycznej; przekaźnik wiąże się z receptorami błony postsynaptycznej i pobudza kolejną komórkę. Wydzielanie i wiązanie przekaźnika powodują opóźnienie synaptyczne.

20.Neuroprzekaźniki pobudzające i hamujące

Neuroprzekaźniki pobudzające (m.in. serotonina, dopamina, adrenalina) wywołują impuls w następnym neuronie, więc sygnał biegnie dalej. Hamujące, np. GABA (kwas γ-aminomasłowy), wyciszają sygnał.

21.Dopamina

Neuroprzekaźnik pobudzający, który odpowiada m.in. za emocje i odczuwanie przyjemności oraz ma duże znaczenie dla wykonywania ruchów. Jej niedobór prowadzi do choroby Parkinsona.

22.Sumowanie potencjałów w neuronie

Na neuronie działają jednocześnie synapsy pobudzające i hamujące. Neuron sumuje potencjały pobudzające i odejmuje od nich hamujące; potencjał czynnościowy powstaje tylko wtedy, gdy wynik osiąga wartość progową lub nadprogową.

23.Synapsa elektryczna

Błony dwóch komórek ściśle się stykają, a jony przepływają przez kanały koneksonów (połączenia szczelinowe). Impuls przechodzi bezpośrednio, bez opóźnienia synaptycznego, więc bardzo szybko, i może biec w obu kierunkach.

24.Istota szara a istota biała

Istotę szarą tworzą ciała komórek nerwowych i komórki glejowe, a istotę białą - wypustki neuronów i komórki glejowe. W mózgu istota szara leży na zewnątrz (kora mózgu), a w rdzeniu kręgowym - wewnątrz.

25.Podział mózgowia w medycynie

Mózg to kresomózgowie i międzymózgowie - przetwarza informacje i odpowiada za wyższe czynności, np. zapamiętywanie i uczenie się. Pień mózgu tworzą śródmózgowie, most i rdzeń przedłużony; osobno wyróżnia się móżdżek. Most i móżdżek to tyłomózgowie wtórne.

26.Kresomózgowie

Największa część mózgowia: dwie półkule połączone ciałem modzelowatym. Ich istota szara tworzy korę mózgu i jądra podkorowe, a istota biała - drogi nerwowe; fałdy i bruzdy zwiększają powierzchnię kory.

27.Płat czołowy

Część kory mózgu z ośrodkami kontrolującymi pracę mięśni szkieletowych, w tym ośrodkami ruchowymi mowy. Odpowiada też m.in. za analizę i kontrolę emocji oraz planowanie i przewidywanie konsekwencji działań.

28.Ośrodki zmysłów w płatach kory mózgu

Płat ciemieniowy zbiera informacje z receptorów dotyku, ucisku, temperatury i bólu; płat skroniowy przetwarza wrażenia słuchowe, w tym rozpoznawanie słów; płat potyliczny zawiera ośrodki wzroku, m.in. ośrodek umożliwiający czytanie wyrazów.

29.Międzymózgowie

Część mózgu ukryta pod półkulami kresomózgowia, z ośrodkami czynności wegetatywnych, np. termoregulacji, pragnienia, głodu i sytości. Należy do niego podwzgórze, którego funkcja wydzielnicza jest nadrzędna wobec układu hormonalnego.

30.Pień mózgu

Śródmózgowie, most i rdzeń przedłużony; odpowiada za podstawowe funkcje życiowe, np. oddychanie i pracę serca, oraz zawiera ośrodki odruchów, m.in. kaszlu i połykania. Most przekazuje sygnały między mózgiem, móżdżkiem a rdzeniem przedłużonym.

31.Śródmózgowie

Część pnia mózgu z ośrodkami reakcji wzrokowych i słuchowych, np. zmiany średnicy źrenic, ruchów powiek i odwracania głowy w stronę źródła dźwięku. Koordynuje też ruchy mimowolne i szybkie.

32.Rdzeń przedłużony

Część mózgowia łącząca się z rdzeniem kręgowym. Ma ośrodki odruchów (np. ssania, żucia, mrugania) oraz ośrodek oddechowy, naczynioruchowy (reguluje średnicę naczyń i ciśnienie krwi) i ośrodek regulacji czynności serca.

33.Jak nazywa się zaznaczona część mózgowia?

Móżdżek - dwie półkule połączone robakiem, pokryte korą móżdżku, pod którą leży istota biała. Ma ośrodki utrzymania napięcia mięśni i koordynacji ruchów; jego uszkodzenie powoduje m.in. utratę napięcia mięśniowego, niezręczne ruchy i oczopląs.

34.Skrzyżowanie szlaków nerwowych

Szlaki nerwowe to grupy włókien nerwowych łączące części układu nerwowego. Szlaki niektórych wrażeń i czynności są skrzyżowane, więc półkula kontroluje przeciwległą stronę ciała, np. lewa półkula - prawą rękę.

35.Układ limbiczny

Obejmuje starsze ewolucyjnie obszary kory mózgu (korę starą) i jądra podkorowe. Odpowiada m.in. za tworzenie pamięci, uczenie się i emocje; należą do niego przede wszystkim hipokamp, który tworzy pamięć długotrwałą, i ciało migdałowate, związane z emocjami i motywacją.

36.Budowa rdzenia kręgowego

Nieco spłaszczony walec biegnący w kanale kręgowym, z odcinkami: szyjnym, piersiowym, lędźwiowym, krzyżowym i guzicznym. Wzdłuż jego środka biegnie kanał środkowy z płynem mózgowo-rdzeniowym, połączony z komorami mózgowia.

37.Funkcje rdzenia kręgowego

Kontroluje odruchy rdzeniowe, które zachodzą bez udziału woli, np. odruch kolanowy, oraz przewodzi impulsy nerwowe między mózgowiem a resztą ciała, czyli zapewnia komunikację mózgowia z obwodowym układem nerwowym.

38.Płyn mózgowo-rdzeniowy

Przesącz osocza krążący w komorach mózgu, przestrzeni podpajęczynówkowej i kanale środkowym rdzenia. Tworzy warstwę ochronną ośrodkowego układu nerwowego (amortyzuje wstrząsy), wyrównuje ciśnienie w jamie czaszki oraz odżywia neurony i usuwa zbędne produkty ich metabolizmu.

39.Bariera krew-mózg

Bariera tworzona przez nieprzepuszczalne ściany naczyń włosowatych mózgu i astrocyty (komórki glejowe). Chroni neurony przed szkodliwymi substancjami z krwi: nie przepuszcza wielu substancji wielkocząsteczkowych, np. leków, a przepuszcza glukozę i aminokwasy.

40.Opony i przestrzeń podpajęczynówkowa

Błony z tkanki łącznej osłaniające OUN. Od strony mózgowia leżą: opona miękka, opona pajęcza i opona twarda przylegająca do kości; między pajęczą a miękką jest przestrzeń podpajęczynówkowa z płynem mózgowo-rdzeniowym.

Notatka

Funkcje i podział układu nerwowego

Układ nerwowy odbiera bodźce z otoczenia i z wnętrza ciała, analizuje je i przesyła impulsy nerwowe do narządów wykonawczych. Mięśnie odpowiadają skurczem, a gruczoły wydzieleniem substancji. Informacje z otoczenia pozwalają przystosować się do zmian warunków, a informacje z wnętrza ciała - utrzymać homeostazę. Układ nerwowy koordynuje też pracę innych układów i steruje pamięcią, inteligencją i emocjami.

Podział układu nerwowego

Anatomicznie wyróżnia się dwie części:

ośrodkowy układ nerwowyOUN: mózgowie i rdzeń kręgowy
analizuje informacje i decyduje o reakcji organizmu,
obwodowy układ nerwowynerwy czaszkowe, rdzeniowe i autonomiczne
przewodzi sygnały między OUN a receptorami i narządami wykonawczymi.

Funkcjonalnie wyróżnia się somatyczny układ nerwowy, który kontroluje mięśnie szkieletowe i ruchy świadome, np. wchodzenie po schodach. Autonomiczny układ nerwowy kontroluje metabolizm, mięśnie gładkie, mięsień sercowy i narządy wewnętrzne, czyli czynności niezależne od woli, np. wydzielanie potu.

Komórki układu nerwowego

to podstawowa jednostka anatomiczna i czynnościowa układu nerwowego, która przewodzi impulsy. tworzą osłonki mielinowe, odżywiają neurony i uczestniczą w naprawie tkanki nerwowej, a także podpierają i izolują neurony. Ze względu na funkcję wyróżnia się trzy rodzaje neuronów:

neurony czuciowe
przewodzą impulsy od receptorów do OUN
neurony pośredniczące
przekazują impulsy między neuronami czuciowymi a ruchowymi
neurony ruchowe
przewodzą impulsy z OUN do narządów wykonawczych, np. mięśni.

Odruchy, instynkty i uczenie się

Bodźce odbierają receptory - wolne zakończenia nerwowe lub wyspecjalizowane komórki zmysłowe. Informację analizuje OUN, u kręgowców mózgowie lub rdzeń kręgowy, a reakcję wykonują efektory, głównie mięśnie lub gruczoły.

Droga impulsu od receptora do efektora to łuk odruchowy, podłoże odruchu - automatycznej reakcji organizmu na bodziec. U kręgowców są odruchy rdzeniowe i odruchy z udziałem mózgowia. Odruchy dzieli się też:

  • ze względu na pochodzenie - na bezwarunkowe (wrodzone, jednakowe u osobników gatunku, np. odruch ssania młodych ssaków) i warunkowe (nabyte, różne u przedstawicieli gatunku),
  • ze względu na zachowanie - na obronne (wywołane czynnikami szkodliwymi, np. zamknięcie oczu na nagły huk) i zachowawcze (niezbędne do przeżycia, np. związane z oddychaniem, snem i rozmnażaniem się).

Instynkty powstają na bazie odruchów. To wrodzone, złożone mechanizmy zachowania, typowe dla gatunku i niewymagające nauki. W toku ewolucji ich znaczenie maleje, a rośnie rola uczenia się. Częste formy uczenia się zwierząt to:

  • przyzwyczajanie się (habituacja) - reakcje na niektóre powtarzające się bodźce stopniowo wygasają, co chroni przed utratą energii,
  • metoda prób i błędów - stopniowo odpadają reakcje, którym nie towarzyszy pozytywny efekt.

Myślenie zachodzi przede wszystkim w korze mózgu i korzysta m.in. z pamięci. Myślenie konkretne, dominujące u zwierząt, obejmuje zjawiska dostępne zmysłom i opiera się na wcześniejszych doświadczeniach. Myślenie abstrakcyjne człowieka angażuje wyobraźnię, więc wyprzedza działania i przewiduje ich skutki.

Budowa neuronu i włókna nerwowe

Budowa neuronu wyznacza kierunek przewodzenia impulsu. Dendryty to krótkie, rozgałęzione wypustki, które doprowadzają impuls do ciała komórki nerwowej. Ciało komórki otacza jądro i zawiera m.in. liczne mitochondria, aparaty Golgiego i dobrze rozwiniętą siateczkę śródplazmatyczną szorstką. Akson to długa wypustka, rozgałęziona na końcu, która przekazuje impuls z ciała komórki do innego neuronu, komórki mięśniowej lub gruczołu.

Zapamiętaj

W neuronie impuls biegnie od dendrytów przez ciało komórki do aksonu i jego zakończeń, a nie w przeciwnym kierunku.

Aksony, a niekiedy także długie dendryty, nazywa się włóknami nerwowymi. We włóknach bezmielinowych akson okrywa tylko błona komórkowa, a impuls przesuwa się wzdłuż całego włókna. Takie przewodzenie jest powolne, np. ok. 1 m/s w niektórych neuronach skóry, i wymaga intensywnej pracy pompy sodowo-potasowej.

We włóknach mielinowych akson owijają wielokrotnie lemocyty, czyli komórki glejowe, które tworzą osłonkę mielinową. Osłonka chroni akson i ma przerwy - węzły Ranviera. Impuls przeskakuje od węzła do węzła, więc biegnie szybko, np. ok. 100 m/s w neuronach mięśni szkieletowych. Nakład energii jest przy tym znacznie mniejszy niż we włóknie bezmielinowym.

1 m/s

włókno bezmielinowe niektórych neuronów skóry

100 m/s

włókno mielinowe neuronów mięśni szkieletowych

Impuls nerwowy: od polaryzacji do refrakcji

Powstawanie impulsu

Neurony są pobudliwe: bodziec wywołuje w nich impuls nerwowy, czyli zmiany ładunku po obu stronach błony. Powoduje je przepływ jonów sodu i potasu.

W spoczynku błona jest spolaryzowana: wnętrze ma ładunek ujemny, a zewnętrze dodatni (, ok. -70 mV). Odpowiadają za to nieruchliwe aniony białkowe w cytozolu i wypływ kationów potasu na zewnątrz. zużywa ATP, by wyprowadzać sód z komórki i wprowadzać do niej potas wbrew gradientowi stężeń.

Etapy zestawia tabela.

EtapKanały i jonyWnętrze neuronu
polaryzacjaczęść potasowych otwarta, KX+\ce{K+} wypływaujemne
depolaryzacjasodowe otwarte, NaX+\ce{Na+} napływadodatnie (do ok. +30 mV)
repolaryzacjasodowe zamknięte, potasowe otwarte, KX+\ce{K+} wypływaznów ujemne

Bodziec progowy lub nadprogowy podnosi potencjał błony aksonu do progu pobudliwości. Powstały rozprzestrzenia się wzdłuż błony jako fala . Pompa przywraca potem rozmieszczenie jonów z okresu polaryzacji.

Siła bodźca i refrakcja

Zgodnie z zasadą wszystko albo nic bodziec słabszy od progowego nie wywołuje potencjału, a każdy progowy lub nadprogowy - potencjał o tej samej amplitudzie. Siłę bodźca koduje więc częstotliwość impulsów, np. głośny dźwięk daje impulsy częstsze niż cichy.

Ważne

Silniejszy bodziec nadprogowy nie zwiększa amplitudy potencjału czynnościowego - zwiększa tylko częstotliwość impulsów.

Refrakcja to czas ponownej polaryzacji neuronu. W refrakcji bezwzględnej nie pobudza go żaden bodziec, a w refrakcji względnej - tylko bodziec nadprogowy. Refrakcja ogranicza częstość impulsów do bezpiecznej. Jej okresy pokazuje wykres.

Potencjał czynnościowy neuronu

Synapsy i neuroprzekaźniki

to wyspecjalizowane połączenie, przez które neuron przekazuje impuls - zwykle zakończenia aksonu z dendrytem kolejnego neuronu, ale też aksonu z komórką mięśniową lub gruczołową.

W synapsie chemicznej impuls uwalnia neuroprzekaźnik z pęcherzyków synaptycznych do szczeliny. Neuroprzekaźnik wiąże się z receptorami błony postsynaptycznej i pobudza kolejną komórkę: sygnał elektryczny zmienia się w chemiczny i znów w elektryczny. Wydzielanie i wiązanie neuroprzekaźnika powoduje opóźnienie synaptyczne, ale dzięki wielu neuroprzekaźnikom i receptorom sygnał może być wzmacniany albo wyciszany.

W synapsie elektrycznej błony ściśle się stykają, a jony przepływają przez kanały koneksonów. Impuls przechodzi bezpośrednio, bez opóźnienia, i może biec w obu kierunkach; takie synapsy są m.in. w mięśniach gładkich.

Neuroprzekaźniki pobudzające wywołują impuls w następnym neuronie, a hamujące wyciszają sygnał:

dopaminapobudzający
emocje, przyjemność, wykonywanie ruchów; jej niedobór prowadzi do choroby Parkinsona,
serotoninapobudzający
reguluje sen, apetyt, temperaturę ciała i ciśnienie krwi; jej niski poziom może powodować agresję, zmęczenie i spadek nastroju,
adrenalinapobudzający
w stresie przyspiesza pracę serca, podnosi ciśnienie krwi i rozszerza oskrzela; jest też hormonem rdzenia nadnerczy,
GABAkwas γ-aminomasłowy, hamujący
z serotoniną zapewnia jakość i długość snu, umożliwia skupienie uwagi.

Na jednym neuronie działają naraz synapsy pobudzające i hamujące. Neuron sumuje potencjały pobudzające i odejmuje hamujące; potencjał czynnościowy powstaje tylko wtedy, gdy wynik osiąga wartość progową lub nadprogową.

Ośrodkowy układ nerwowy i mózg

Mózgowie i rdzeń kręgowy zbudowane są z dwóch rodzajów tkanki. Istota szara to skupiska ciał neuronów z komórkami glejowymi, a istota biała - wypustek neuronów z komórkami glejowymi.

Ważne

Istota szara leży w mózgu na zewnątrz i tworzy korę, a w rdzeniu kręgowym - wewnątrz, otoczona istotą białą.

Mózgowie waży średnio ok. 1,4 kg, ale w spoczynku zużywa aż 20% pobieranego tlenu, więc jest bardzo wrażliwe na niedotlenienie. W podziale medycznym ma trzy części.

CzęśćElementyGłówne funkcje
mózgkresomózgowie, międzymózgowieprzetwarzanie informacji, pamięć, uczenie się
pień mózguśródmózgowie, most, rdzeń przedłużonyoddychanie, praca serca, ośrodki odruchów
móżdżekdwie półkule z korą móżdżkunapięcie mięśni, koordynacja ruchów

Most i móżdżek tworzą tyłomózgowie wtórne. to dwie półkule połączone ciałem modzelowatym. Istota szara tworzy korę mózgu i jądra podkorowe, a istota biała pod nią - drogi nerwowe. Fałdy kory zwiększają jej powierzchnię, a największe bruzdy dzielą ją na płaty:

płat czołowy
ośrodki ruchowe mięśni szkieletowych i mowy, kontrola emocji, planowanie i przewidywanie skutków działań
płat ciemieniowy
informacje z receptorów dotyku, ucisku, rozciągania, temperatury i bólu
płat skroniowy
wrażenia słuchowe, w tym rozpoznawanie słyszanych słów
płat potyliczny
ośrodki wzroku, w tym czytania wyrazów.

Ośrodki mowy leżą w korze ruchowej (wypowiadanie słów), słuchowej (rozpoznawanie słyszanych słów) i wzrokowej (czytanie wyrazów). Kora kojarzeniowa obejmuje wszystkie płaty i odpowiada za zapamiętywanie, uczenie się, kojarzenie i myślenie.

leży pod półkulami i ma ośrodki czynności wegetatywnych, np. termoregulacji, pragnienia, głodu i sytości. Należy do niego podwzgórze, którego funkcja wydzielnicza jest nadrzędna wobec układu hormonalnego.

obejmuje starsze ewolucyjnie obszary kory mózgu (korę starą) i jądra podkorowe. Odpowiada m.in. za tworzenie pamięci, uczenie się i emocje. Należą do niego przede wszystkim hipokamp, który tworzy pamięć długotrwałą, i ciało migdałowate, które odpowiada za emocje, motywację i zachowania.

Pień mózgu, móżdżek i szlaki nerwowe

odpowiada za podstawowe funkcje życiowe, m.in. oddychanie, pracę serca i regulację ciśnienia krwi. Zawiera też ośrodki odruchów, np. kichania, kaszlu, połykania, wymiotów i pocenia się. Tworzą go trzy części:

śródmózgowie
ośrodki reakcji wzrokowych i słuchowych (zmiana średnicy źrenic, ruchy powiek, odwracanie głowy w stronę dźwięku) oraz koordynacja ruchów mimowolnych i szybkich,
most
leży między a rdzeniem przedłużonym i przekazuje sygnały między mózgiem, móżdżkiem i rdzeniem przedłużonym,
rdzeń przedłużony
łączy się z rdzeniem kręgowym; ma ośrodki odruchów ssania, żucia, połykania, kaszlu i mrugania oraz ośrodek oddechowy, naczynioruchowy i ośrodek regulacji czynności serca.
Mózgowie człowieka (widok z boku)

Ośrodek naczynioruchowy zmienia średnicę naczyń, a przez to ciśnienie i tempo przepływu krwi. Uszkodzenie rdzenia przedłużonego może prowadzić do śmierci.

Móżdżek ma dwie półkule połączone robakiem, pokryte cienką korą móżdżku, pod którą leży istota biała. Jego ośrodki utrzymują napięcie mięśni i koordynują ruchy. Uszkodzenie móżdżku daje m.in.:

  • utratę napięcia mięśniowego,
  • niezręczne ruchy o zbyt dużym lub zbyt małym zasięgu,
  • niemożność szybkiego wykonywania ruchów naprzemiennych, np. odwracania i nawracania ręki,
  • oczopląs, czyli nieskoordynowane ruchy poziome oczu.

Szlaki nerwowe to grupy włókien nerwowych, którymi impulsy biegną między częściami układu nerwowego. Szlaki niektórych wrażeń i czynności są skrzyżowane, więc półkula kontroluje przeciwległą stronę ciała. Dotyczy to np. czucia dotyku dłoni i ruchów rąk. Przy większości zadań obie półkule współpracują, a mózg działa jako całość.

Rdzeń kręgowy i osłony ośrodkowego układu nerwowego

Rdzeń kręgowy biegnie w kanale kręgowym utworzonym przez otwory kręgów. Ma kształt nieco spłaszczonego walca i pięć odcinków: szyjny, piersiowy, lędźwiowy, krzyżowy i guziczny. Istota szara leży w nim centralnie i na przekroju przypomina kształtem motyla. Wzdłuż środka biegnie kanał środkowy z płynem mózgowo-rdzeniowym, połączony z komorami mózgowia.

Rdzeń kręgowy kontroluje odruchy rdzeniowe, zachodzące bez udziału woli, np. odruch kolanowy. Przewodzi też impulsy między mózgowiem a resztą ciała, czyli łączy mózgowie z obwodowym układem nerwowym.

to wodnisty przesącz osocza. Krąży w komorach mózgu, w przestrzeni podpajęczynówkowej i w kanale środkowym rdzenia. W ciągu doby powstaje go ok. 700 cm3700~\mathrm{cm^3}, a jego chwilowa objętość wynosi 100−250 cm3100{-}250~\mathrm{cm^3}. Płyn mózgowo-rdzeniowy:

  • tworzy warstwę ochronną ośrodkowego układu nerwowego i amortyzuje wstrząsy,
  • wyrównuje ciśnienie w jamie czaszki,
  • odżywia neurony i usuwa zbędne produkty ich metabolizmu.

Płyn pobiera się niekiedy do badań: więcej białka i komórek może wskazywać na stan zapalny mózgu lub opon mózgowia.

chroni neurony przed szkodliwymi substancjami z krwi. Tworzą ją nieprzepuszczalne ściany naczyń włosowatych mózgu i astrocyty (komórki glejowe). Nie przepuszcza wielu substancji wielkocząsteczkowych, np. leków. Przechodzą przez nią glukoza, aminokwasy i cząsteczki, z których powstają neuroprzekaźniki.

Mózgowie i rdzeń kręgowy osłaniają opony z tkanki łącznej. Od strony tkanki nerwowej leżą kolejno opona miękka, opona pajęcza i opona twarda, która przylega do kości. Między oponą pajęczą a miękką jest przestrzeń podpajęczynówkowa z płynem mózgowo-rdzeniowym.

W skrócie

  • 01OUN (mózgowie i rdzeń kręgowy) analizuje informacje i decyduje o reakcji, a obwodowy układ nerwowy przewodzi sygnały między OUN a receptorami i efektorami.
  • 01Układ somatyczny steruje mięśniami szkieletowymi i ruchami świadomymi, a autonomiczny - narządami wewnętrznymi, mięśniami gładkimi i sercem, niezależnie od woli.
  • 02Instynkty są wrodzone i typowe dla gatunku, a przyzwyczajanie się i metoda prób i błędów to formy uczenia się.
  • 03Dendryty doprowadzają impuls do ciała komórki, a akson przekazuje go dalej - do neuronu, komórki mięśniowej lub gruczołu.
  • 03We włóknie mielinowym impuls przeskakuje między węzłami Ranviera, dlatego biegnie szybciej i zużywa mniej energii niż we włóknie bezmielinowym.
  • 04Depolaryzację wywołuje napływ jonów sodu, repolaryzację - wypływ jonów potasu, a stałą amplitudę impulsu gwarantuje zasada „wszystko albo nic”.
  • 05Synapsa chemiczna działa przez neuroprzekaźnik z opóźnieniem synaptycznym, a elektryczna przekazuje impuls przez koneksony bez opóźnienia.
  • 06W medycynie mózgowie dzieli się na mózg (kresomózgowie i międzymózgowie), pień mózgu (śródmózgowie, most, rdzeń przedłużony) i móżdżek.
  • 07Śródmózgowie ma ośrodki reakcji wzrokowych i słuchowych, most przekazuje sygnały, a rdzeń przedłużony kontroluje oddychanie, ciśnienie krwi i pracę serca.
  • 07Móżdżek utrzymuje napięcie mięśni i koordynuje ruchy; gdy szlak jest skrzyżowany, półkula kontroluje przeciwległą stronę ciała.
  • 08Rdzeń kręgowy kontroluje odruchy rdzeniowe i przewodzi impulsy między mózgowiem a resztą ciała.
  • 08Płyn mózgowo-rdzeniowy amortyzuje wstrząsy, wyrównuje ciśnienie i odżywia neurony, a bariera krew-mózg zatrzymuje wiele dużych cząsteczek, np. leków.

Pojęcia z fiszek

Podcast

Ładuję…

Quizy w tym zestawie

45 pytań w 5 etapach

  1. Etap 1: Czynności układu nerwowego i neurony

    Etap 1 · 10 fiszek · 10 pytań

  2. Etap 2: Potencjał spoczynkowy i czynnościowy

    Etap 2 · 7 fiszek · 8 pytań

  3. Etap 3: Refrakcja, synapsy i neuroprzekaźniki

    Etap 3 · 7 fiszek · 8 pytań

  4. Etap 4: Ośrodkowy układ nerwowy i mózgowie

    Etap 4 · 9 fiszek · 10 pytań

  5. Etap 5: Półkule, rdzeń kręgowy i opony

    Etap 5 · 7 fiszek · 9 pytań

  6. Powtórka z całości

    15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów

Sprawdzian do druku

Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną

Sprawdzam sprawdzian…

Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem

WhatsApp

Podobne zestawy

Fiszki z biologii, klasa 3 liceum

Wyszukiwarka

Szukasz czegoś innego?

Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.