Ilustracja do zestawu: Choroby układu moczowego - Biologia na czasie 3 (ZR, 2024)

Biologia

Choroby układu moczowego - Biologia na czasie 3 (ZR, 2024)

Sprawdzony zestaw
Szkoła średnia
24 fiszek33 pytań w 4 etapachnotatka

Zestaw obejmuje badanie ogólne moczu i odczytywanie jego wyników, zakażenia dróg moczowych, kamicę nerkową wraz z przyczynami i profilaktyką, niewydolność nerek oraz hemodializę i dializę otrzewnową. Uczy też porównywać skład osocza, moczu pierwotnego i moczu ostatecznego oraz łączyć budowę dróg moczowych z obroną przed zakażeniem, tak jak w zadaniach maturalnych.

Zestaw do podręcznika

Dział 7, cz. 2. Układ moczowy: choroby układu moczowego

Biologia na czasie 3. Podręcznik. Zakres rozszerzony. Edycja 2024 (Nowa Era) - wszystkie rozdziały

1.Dlaczego choroby układu moczowego trzeba wcześnie wykrywać?

Nerki oczyszczają krew ze zbędnych i szkodliwych produktów przemiany materii. Nieprawidłowa praca układu moczowego powoduje kumulowanie się szkodliwych substancji we krwi, co może prowadzić do zatrucia całego organizmu.

2.Badanie ogólne moczu

Podstawowe badanie diagnostyczne układu moczowego, należące do badań laboratoryjnych moczu. Obejmuje analizę właściwości fizykochemicznych moczu i mikroskopową ocenę jego osadu; dostarcza informacji także o ogólnym stanie zdrowia.

3.Prawidłowy wygląd moczu

Mocz powinien mieć barwę jasnożółtą lub słomkową, która zmienia się pod wpływem chorób, leków i diety, oraz być klarowny. Zmętnienie świadczy o obecności w nim komórek, śluzów lub kryształków nieorganicznych.

4.Ciężar właściwy moczu

Zależy od stopnia zagęszczenia moczu; zakres referencyjny podawany w wynikach to np. 1,015-1,025 g/ml. Bardzo duży ciężar właściwy może świadczyć o odwodnieniu organizmu, a zbyt mały - o niewydolności nerek.

5.Odczyn (pH) moczu

Parametr fizykochemiczny oceniany w badaniu ogólnym moczu; prawidłowe pH moczu wynosi 5-8. Jego wartość zależy w dużej mierze od diety.

6.Białko w moczu

Białko nie powinno występować w moczu. Jego obecność w znacznej ilości może świadczyć o poważnych chorobach, np. o niewydolności nerek.

7.Glukoza w moczu

Przechodzi z osocza do moczu pierwotnego, ale w zdrowych nerkach cała wraca do krwi w resorpcji, więc w moczu ostatecznym jej nie ma. Jej obecność w badaniu moczu może świadczyć np. o cukrzycy.

8.Ciała ketonowe w moczu

W prawidłowym moczu ich nie ma. Pojawiają się w nim po długotrwałej głodówce albo w anoreksji, a czasami także w cukrzycy.

9.Bilirubina i urobilinogen w moczu

Wartości bilirubiny i urobilinogenu poza granicami normy mogą wskazywać na stan zapalny wątroby. W prawidłowym wyniku bilirubina jest nieobecna, a urobilinogen mieści się w normie.

10.Osad moczu

Uzyskuje się go po odwirowaniu próbki i ocenia mikroskopowo. Dopuszczalne są w nim pojedyncze erytrocyty, leukocyty i komórki nabłonków - ich większa ilość może świadczyć o nieprawidłowościach; bakterii w osadzie nie powinno być.

11.Profilaktyka zakażeń dróg moczowych

Przestrzeganie zasad higieny, szczególnie miejsc intymnych, oraz picie odpowiedniej ilości wody. Higiena ogranicza przedostawanie się bakterii z powierzchni skóry i z odbytnicy do cewki moczowej.

12.Profilaktyka kamicy nerkowej

Picie odpowiedniej ilości wody, unikanie siedzącego trybu życia, dieta bogata w błonnik i ograniczenie spożycia soli. Zmniejszają ryzyko tworzenia się złogów mineralnych w nerkach i drogach moczowych.

13.Przyczyny kamicy nerkowej

Przetrzymywanie moczu i picie zbyt małej ilości wody. Sprzyjają one wytrącaniu się z moczu substancji, które zwykle są w nim rozpuszczone, np. szczawianów wapnia, i tworzeniu się z nich kamieni.

14.Zakażenie dróg moczowych

Z reguły bakteryjne (np. Escherichia coli), rzadziej wirusowe lub grzybicze; bakterie wnikają zwykle przez cewkę moczową z powierzchni skóry lub z odbytnicy. Częściej chorują kobiety, bo mają krótszą cewkę; nieleczone może prowadzić do odmiedniczkowego zapalenia nerek.

15.Kamica nerkowa

Tworzenie się w nerkach lub drogach moczowych złogów mineralnych (kamieni nerkowych) z wytrącających się substancji zwykle rozpuszczonych w moczu, najczęściej szczawianów lub fosforanów wapnia. Kamienie mogą zablokować drogi moczowe i wywołać silny ból (kolkę nerkową).

16.Niewydolność nerek

Stan chorobowy, w którym praca nerek jest zaburzona i ograniczona. Przyczyniają się do niej głównie choroby nerek (np. kamica nerkowa, odmiedniczkowe zapalenie nerek) oraz uszkodzenia nerek wskutek innych chorób, np. nadciśnienia tętniczego i cukrzycy.

17.Objawy niewydolności nerek

Niewydolne nerki nie usuwają sprawnie wody i szkodliwych substancji, dlatego objawy dotyczą całego organizmu: zmienia się ilość wydalanego moczu, pojawiają się obrzęki, a także m.in. krótki oddech i zaburzenia rytmu serca.

18.Dializa

Leczenie nerkozastępcze stosowane w zaawansowanej niewydolności nerek: krew oczyszcza się ze zbędnych i szkodliwych produktów przemiany materii z wykorzystaniem błony półprzepuszczalnej. Drugą metodą terapii nerkozastępczej jest przeszczep nerki.

19.Hemodializa

Najczęstszy rodzaj dializy: krew pacjenta przepompowuje się przez dializator, w którym zbędne produkty przemiany materii przenikają przez sztuczną błonę półprzepuszczalną (błonę dializacyjną) do płynu dializacyjnego. Trwa kilka godzin i wykonuje się ją kilka razy w tygodniu w ośrodku.

20.Dializa otrzewnowa

Płyn dializacyjny wprowadza się przez stały cewnik do jamy otrzewnowej; zbędne produkty przemiany materii przenikają z krwi do płynu przez półprzepuszczalną błonę otrzewnową, a zużyty płyn usuwa się tym samym cewnikiem. Odbywa się w domu, zwykle w nocy.

21.Roztwór hipertoniczny

Ten z dwóch porównywanych roztworów, który ma wyższe stężenie związków osmotycznie czynnych, np. glukozy i soli mineralnych. Woda przenika do niego osmotycznie przez błonę półprzepuszczalną.

22.Toniczność moczu pierwotnego i ostatecznego

Mocz pierwotny, przesącz osocza powstający w filtracji, jest izotoniczny względem osocza krwi. Mocz ostateczny, zagęszczony w wyniku resorpcji i sekrecji, jest względem osocza hipertoniczny.

23.Dlaczego w moczu pierwotnym nie ma białek?

Cząsteczki białek są zbyt duże, by podczas filtracji przeniknąć z osocza przez ścianę naczynia włosowatego kłębuszka nerkowego i ścianę torebki kłębuszka (torebki Bowmana) do wnętrza torebki.

24.Nabłonek dróg moczowych jako bariera

Ściany dróg moczowych wyściela nabłonek przejściowy (wielowarstwowy sześcienny). Jego szczelnie ułożone komórki tworzą mechaniczną barierę przed bakteriami wnikającymi cewką moczową - działa ona wobec każdego patogenu, więc jest elementem odporności nieswoistej.

Notatka

Wykrywanie chorób układu moczowego

W ciągu doby przez nerki przepływa ok. 1500 dm3\mathrm{dm^3} krwi, którą nerki oczyszczają ze zbędnych i szkodliwych produktów przemiany materii. Gdy układ moczowy działa nieprawidłowo, szkodliwe substancje kumulują się we krwi, co może prowadzić do zatrucia całego organizmu. Dlatego choroby tego układu trzeba wcześnie wykrywać i leczyć.

Choroby układu moczowego rozpoznaje się na podstawie badań laboratoryjnych moczu; podstawowym z nich jest . Obejmuje ono analizę właściwości fizykochemicznych moczu i mikroskopową ocenę jego osadu. Skład moczu informuje nie tylko o układzie moczowym, lecz także o ogólnym stanie zdrowia.

Parametry badania ogólnego moczu tworzą trzy grupy:

GrupaParametryCo się ocenia
parametry fizykochemicznebarwa, przejrzystość, ciężar właściwy, pHwygląd, zagęszczenie i odczyn moczu
związki chemicznebiałko, glukoza, ciała ketonowe, bilirubina, urobilinogenobecność i ilość substancji
osad moczuerytrocyty, leukocyty, komórki nabłonków, bakteriekomórki i bakterie pod mikroskopem

Osad uzyskuje się po odwirowaniu próbki moczu, a potem ocenia się go mikroskopowo.

Odczytywanie wyników badania moczu

W prawidłowym wyniku badania ogólnego moczu:

  • barwa jest jasnożółta lub słomkowa; zmienia się pod wpływem chorób, leków i diety,
  • przejrzystość - mocz jest klarowny; zmętnienie świadczy o obecności komórek, śluzów lub kryształków nieorganicznych,
  • ciężar właściwy zależy od zagęszczenia moczu; zakres referencyjny podawany w wynikach to np. 1,015-1,025 g/ml,
  • pH wynosi 5-8 i zależy w dużej mierze od diety,
  • białka, glukozy, ciał ketonowych i bilirubiny nie ma, a urobilinogen mieści się w normie,
  • w osadzie dopuszczalne są pojedyncze erytrocyty, leukocyty i komórki nabłonków, ale nie bakterie.

Odchylenia od normy mogą wskazywać na choroby, a rozpoznanie stawia lekarz:

  • bardzo duży ciężar właściwy - odwodnienie organizmu; zbyt mały - ,
  • białko w znacznej ilości - poważne choroby, np. niewydolność nerek,
  • glukoza - np. cukrzycę; w zdrowych nerkach cała glukoza wraca do krwi w resorpcji, więc w moczu jej nie ma,
  • ciała ketonowe - długotrwałą głodówkę albo anoreksję, czasami cukrzycę,
  • bilirubina i urobilinogen poza granicami normy - stan zapalny wątroby,
  • większa liczba erytrocytów, leukocytów lub komórek nabłonków albo bakterie w osadzie - nieprawidłowości.

Ważne

Bardzo duży może świadczyć o odwodnieniu, a zbyt mały - o niewydolności nerek.

Ważne

Badanie moczu wykrywa też choroby spoza układu moczowego: glukoza może wskazywać na cukrzycę, a bilirubina i urobilinogen poza normą - na stan zapalny wątroby.

Wynik prawidłowy może wyglądać tak: mocz słomkowy i klarowny, pH 6,5, ciężar właściwy 1,020 g/ml, bez białka, glukozy, ciał ketonowych i bilirubiny, w osadzie pojedyncze komórki nabłonków i brak bakterii.

Zakażenia dróg moczowych i kamica nerkowa

Zakażenia dróg moczowych

Zakażenia dróg moczowych są z reguły bakteryjne, np. wywołane przez Escherichia coli, rzadziej wirusowe lub grzybicze. Bakterie przedostają się najczęściej do cewki moczowej z powierzchni skóry lub z odbytnicy. Kobiety chorują częściej niż mężczyźni, bo mają krótszą cewkę moczową. Nieleczone zakażenie może prowadzić do powikłań, m.in. do odmiedniczkowego zapalenia nerek, a w jego wyniku - do niewydolności nerek. Profilaktyka to przestrzeganie zasad higieny, zwłaszcza miejsc intymnych, i picie odpowiedniej ilości wody.

Ściany dróg moczowych wyściela nabłonek przejściowy. Jego szczelnie ułożone komórki tworzą mechaniczną barierę dla bakterii; taka bariera działa wobec każdego drobnoustroju, więc należy do odporności nieswoistej.

Kamica nerkowa

Kamica nerkowa polega na tworzeniu się w nerkach lub w drogach moczowych złogów mineralnych, czyli kamieni nerkowych. Powstają one przez wytrącanie się substancji, które zwykle są rozpuszczone w moczu, najczęściej szczawianów lub fosforanów wapnia, rzadziej np. kwasu moczowego. Przyczyną kamicy bywa przetrzymywanie moczu i picie zbyt małej ilości wody. Kamienie mogą zablokować drogi moczowe i wywołać silny ból (kolkę nerkową), a usunięcie dużych kamieni może wymagać interwencji chirurgicznej.

obejmuje:

  • picie odpowiedniej ilości wody,
  • unikanie siedzącego trybu życia,
  • odpowiednią dietę bogatą w błonnik,
  • ograniczenie spożycia soli.

Niewydolność nerek

Niewydolność nerek to stan chorobowy, w którym praca nerek jest zaburzona i ograniczona. Przyczyniają się do niej głównie choroby nerek, np. kamica nerkowa i odmiedniczkowe zapalenie nerek, oraz uszkodzenia nerek na skutek innych chorób, np. nadciśnienia tętniczego i cukrzycy.

Niewydolne nerki nie usuwają sprawnie wody i szkodliwych substancji, dlatego objawy dotyczą całego organizmu, nie tylko układu moczowego:

  • zmiana ilości wydalanego moczu,
  • obrzęki,
  • krótki oddech,
  • zaburzenia rytmu serca,
  • ból w klatce piersiowej,
  • brak apetytu.

W zaawansowanej niewydolności nerek stosuje się terapię nerkozastępczą: albo przeszczep nerki.

Dializa: hemodializa i dializa otrzewnowa

Dializa to leczenie nerkozastępcze: krew oczyszcza się ze zbędnych i szkodliwych produktów przemiany materii z wykorzystaniem błony półprzepuszczalnej.

to najczęściej stosowany rodzaj dializy. Przebiega w trzech etapach:

  • nieoczyszczona krew z krwiobiegu jest doprowadzana do dializatora,
  • w dializatorze zbędne i szkodliwe produkty przemiany materii przenikają z krwi przez sztuczną błonę półprzepuszczalną (błonę dializacyjną) do płynu dializacyjnego,
  • oczyszczona krew wraca do krwiobiegu.

wymaga wprowadzenia do organizmu na stałe specjalnego cewnika. Też przebiega w trzech etapach:

  • płyn dializacyjny jest wprowadzany przez cewnik do jamy brzusznej,
  • zbędne i szkodliwe produkty przemiany materii przenikają z krwi do płynu przez półprzepuszczalną błonę otrzewnową, która otacza jamę brzuszną,
  • płyn z tymi produktami jest wyprowadzany na zewnątrz przez ten sam cewnik.
CechaHemodializaDializa otrzewnowa
miejsce oczyszczania krwidializator poza ciałemjama brzuszna
błona półprzepuszczalnabłona dializacyjnabłona otrzewnowa
gdzie i jak długoośrodek, kilka godzin, kilka razy w tygodniudom, zwykle w nocy

Ważne

Dializa przejmuje oczyszczanie krwi, ale nie przywraca pracy nerek, dlatego przy zaawansowanej niewydolności zabiegi trzeba stale powtarzać.

Drugą metodą terapii nerkozastępczej jest przeszczep nerki.

Toniczność osocza i moczu

Roztwór hipertoniczny to ten z dwóch porównywanych roztworów, który ma wyższe stężenie związków osmotycznie czynnych, np. glukozy i soli mineralnych. Woda przenika do niego osmotycznie przez błonę półprzepuszczalną. Drugi roztwór jest wtedy względem niego hipotoniczny, a roztwory o jednakowym stężeniu są izotoniczne.

Żeby ocenić toniczność dwóch płynów, porównuje się zawartość związków osmotycznie czynnych, np. glukozy i soli mineralnych, w tej samej objętości każdego z nich. Osocze krwi i mocz pierwotny zawierają ich tyle samo, więc mocz pierwotny jest izotoniczny względem osocza. Mocz ostateczny, zagęszczony w resorpcji i sekrecji, zawiera więcej soli mineralnych i jest względem osocza hipertoniczny.

Zapamiętaj

Mocz pierwotny jest izotoniczny względem osocza krwi, a mocz ostateczny - hipertoniczny.

Płyn Y zawiera w 200 cm3\mathrm{cm^3} 1,8 g soli mineralnych i 0,16 g glukozy, a płyn X w tej samej objętości - 1,2 g soli i 0,08 g glukozy. Y ma więcej każdego z tych składników (1,8>1,21{,}8 > 1{,}2 i 0,16>0,080{,}16 > 0{,}08), więc jest hipertoniczny względem X. Sprawdzenie od drugiej strony: X ma mniej każdego składnika, więc jest hipotoniczny względem Y, a woda przenika z X do Y.

W moczu pierwotnym nie ma białek, bo ich cząsteczki są zbyt duże, by w czasie filtracji przeniknąć z osocza przez ścianę naczynia włosowatego kłębuszka nerkowego i ścianę torebki kłębuszka (torebki Bowmana) do wnętrza torebki.

W skrócie

  • 01Badanie ogólne moczu obejmuje parametry fizykochemiczne, związki chemiczne i mikroskopową ocenę osadu po odwirowaniu próbki.
  • 02W prawidłowym moczu nie ma białka, glukozy, ciał ketonowych, bilirubiny ani bakterii, a pH wynosi 5-8.
  • 03Zakażenia dróg moczowych są zwykle bakteryjne i częstsze u kobiet, bo bakterie łatwiej pokonują krótszą cewkę moczową.
  • 03Kamienie nerkowe to złogi mineralne, najczęściej ze szczawianów lub fosforanów wapnia; sprzyja im przetrzymywanie moczu i picie za mało wody.
  • 04Niewydolność nerek wywołują choroby nerek albo uszkodzenia nerek przez inne choroby, np. nadciśnienie tętnicze i cukrzycę.
  • 04Zaawansowaną niewydolność nerek leczy się terapią nerkozastępczą: dializą albo przeszczepem nerki.
  • 05W hemodializie krew oczyszcza się w dializatorze poza ciałem, a w dializie otrzewnowej funkcję błony dializacyjnej pełni błona otrzewnowa.
  • 06Toniczność płynów ocenia się po zawartości związków osmotycznie czynnych, np. glukozy i soli, w tej samej objętości; woda przenika do roztworu hipertonicznego.

Pojęcia z fiszek

Podcast

Ładuję…

Quizy w tym zestawie

33 pytań w 4 etapach

  1. Etap 1: Badanie ogólne moczu

    Etap 1 · 9 fiszek · 8 pytań

  2. Etap 2: Profilaktyka, zakażenia i kamica

    Etap 2 · 6 fiszek · 8 pytań

  3. Etap 3: Niewydolność nerek i dializa

    Etap 3 · 6 fiszek · 8 pytań

  4. Etap 4: Analiza moczu i ochrona dróg moczowych

    Etap 4 · 3 fiszki · 9 pytań

  5. Powtórka z całości

    15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów

Sprawdzian do druku

Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną

Sprawdzam sprawdzian…

Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem

WhatsApp

Podobne zestawy

Fiszki z biologii, klasa 3 liceum

Wyszukiwarka

Szukasz czegoś innego?

Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.