Ilustracja do zestawu: Osmoregulacja, wydalanie i budowa nerki - Biologia na czasie 3 (ZR, 2024)

Biologia

Osmoregulacja, wydalanie i budowa nerki - Biologia na czasie 3 (ZR, 2024)

Sprawdzony zestaw
Szkoła średnia
40 fiszek46 pytań w 5 etapachnotatka

Zestaw obejmuje osmoregulację i wydalanie u zwierząt: zwierzęta izo-, hiper- i hipoosmotyczne, azotowe produkty przemiany materii, narządy wydalnicze bezkręgowców i strunowców oraz typy nerek kręgowców. Uczy też budowy układu moczowego człowieka, powstawania moczu w nefronie, hormonalnej i nerwowej regulacji wytwarzania i oddawania moczu oraz roli hormonów nerek: erytropoetyny i reniny.

Zestaw do podręcznika

Dział 7, cz. 1. Układ moczowy: osmoregulacja i wydalanie u zwierząt, budowa i funkcjonowanie układu moczowego

Biologia na czasie 3. Podręcznik. Zakres rozszerzony. Edycja 2024 (Nowa Era) - wszystkie rozdziały

1.Osmoregulacja

Procesy utrzymujące równowagę wodno-elektrolitową organizmu: względnie stałą objętość wody, stężenie elektrolitów, ciśnienie osmotyczne płynów ustrojowych i stężenie jonów wodorowych. U zwierząt biorą w nich udział m.in. skóra, skrzela, płuca, niektóre gruczoły, narządy wydalnicze i jelito.

2.Elektrolity

Związki chemiczne, głównie sole mineralne, które w roztworze wodnym dysocjują na jony: dodatnio naładowane kationy i ujemnie naładowane aniony. Wodne roztwory elektrolitów występują zarówno w komórkach, jak i w płynach ustrojowych zwierząt.

3.Wydalanie

Usuwanie z organizmu zbędnych i szkodliwych produktów przemiany materii, powstających m.in. w oddychaniu komórkowym, degradacji aminokwasów i kwasów nukleinowych oraz rozkładzie obumarłych komórek. Obejmuje też usuwanie substancji obcych (ksenobiotyków), np. leków; odpowiadają za nie głównie narządy wydalnicze.

4.Bilans wodny

Różnica między objętością wody pobranej a utraconej przez organizm w danej jednostce czasu, np. w ciągu doby; zrównoważony wynosi zero. Zwierzęta lądowe tracą wodę głównie przez parowanie z powierzchni ciała i wydalanie, a zyskują ją m.in. z picia i pokarmu.

5.Gospodarka wodna szczuroskoczka

Bardzo oszczędna: ten pustynny gryzoń większość wody wytwarza w przemianach metabolicznych, a z pokarmu pobiera niewiele. Wydala mało moczu, bo jego nefrony mają długie pętle, w których zwrotne wchłanianie wody jest bardzo wydajne (u człowieka pętle są krótkie).

6.Zwierzęta izoosmotyczne

Zwierzęta wodne, u których stężenie płynów ustrojowych jest takie samo jak stężenie soli w wodzie; należą do nich m.in. bezkręgowce morskie i niektóre kręgowce z grupy bezszczękowców. O kierunku osmotycznego ruchu wody decyduje różnica tych dwóch stężeń.

7.Osmoregulacja ryb słodkowodnych

Ryby słodkowodne są hiperosmotyczne: ich płyny ustrojowe są hipertoniczne względem wody, więc stale pobierają ją na drodze osmozy. Nie piją wody, jej nadmiar usuwają w dużej ilości silnie rozcieńczonego moczu, a ubytek soli uzupełniają przez skrzela.

8.Osmoregulacja ryb morskich

Większość ryb morskich jest hipoosmotyczna: ich płyny ustrojowe są hipotoniczne względem wody morskiej, więc stale tracą wodę na drodze osmozy. Piją wodę morską, wydalają niewielką ilość silnie stężonego moczu, a nadmiar soli usuwają przez skrzela.

9.Zwierzęta amonioteliczne

Wydalają głównie silnie toksyczny amoniak, który usuwają w dużej ilości rozcieńczonego moczu. To większość zwierząt wodnych, m.in. ryby o kostnym szkielecie, krokodyle, larwy płazów i większość bezkręgowców wodnych (np. skorupiaki).

10.Zwierzęta ureoteliczne

Przekształcają amoniak w słabo toksyczny mocznik, który usuwają w niewielkiej ilości stężonego moczu. To liczne zwierzęta lądowe, m.in. ssaki, żółwie i dorosłe płazy, a także ryby chrzęstnoszkieletowe i niektóre bezkręgowce lądowe.

11.Zwierzęta urikoteliczne (urykoteliczne)

Wytwarzają z amoniaku słabo toksyczny i praktycznie nierozpuszczalny w wodzie kwas moczowy, wydalany jako kryształy lub gęsta zawiesina. To zwierzęta środowisk suchych i zdolne do lotu: ptaki, węże, jaszczurki i większość bezkręgowców lądowych (np. owady).

12.Protonefrydia

Narządy wydalnicze płazińców, wrotków, niektórych wieloszczetów i larw mięczaków. Komórki płomykowe z pęczkiem wici odprowadzają z parenchymy nadmiar wody i produkty przemiany materii do rozgałęzionych kanałów, które uchodzą otworami wydalniczymi.

13.Metanefrydia

Narządy wydalnicze większości pierścienic (w formie przekształconej także skorupiaków i mięczaków). Metanefrydium ma urzęsiony lejek otwarty do jamy ciała segmentu i przewód wydalniczy, który po kilku pętlach uchodzi na zewnątrz w następnym segmencie.

14.Cewki Malpighiego

Narządy wydalnicze owadów, wijów i pajęczaków: ślepo zakończone, rurkowate uwypuklenia przewodu pokarmowego. Zbierają zbędne produkty przemiany materii z jamy ciała i przekazują je do jelita, skąd są usuwane przez otwór odbytowy z niestrawionymi resztkami pokarmu.

15.Przednercze

Nerka zbudowana z nefronów z urzęsionymi lejkami i kanalikami, bez ciałek nerkowych; lejki otwierają się do jamy ciała i pobierają z niej zbędne produkty przemiany materii. Występuje w rozwoju zarodkowym bezowodniowców, m.in. ryb i płazów.

16.Pranercze

Nerka zbudowana z nefronów, z których każdy ma orzęsiony lejek, ciałko nerkowe z kłębuszkiem naczyń włosowatych i kanalik, dlatego zbiera produkty przemiany materii z jamy ciała i z krwi. Występuje u dorosłych ryb i płazów oraz w rozwoju zarodkowym owodniowców.

17.Zanercze (nerka właściwa)

Nerka zbudowana z nefronów z ciałkami nerkowymi i kanalikami, ale bez orzęsionych lejków, dlatego pobiera produkty przemiany materii wyłącznie z krwi. Występuje u dorosłych gadów, ptaków i ssaków, czyli dorosłych owodniowców.

18.Powstawanie mocznika w wątrobie

Białka zawierają azot, więc przy rozkładzie aminokwasów powstaje toksyczny amoniak. Wątroba przekształca go w mniej toksyczny mocznik, który krew przenosi do nerek i skóry - jest on usuwany w moczu i w pocie.

19.Układ moczowy człowieka

Podstawowy układ wydalniczy: dwie nerki, które oczyszczają krew i wytwarzają mocz, oraz drogi moczowe - moczowody, pęcherz moczowy i cewka moczowa. Reguluje też gospodarkę wodno-elektrolitową (m.in. stężenie jonów HX+\ce{H+}) i pełni funkcję wewnątrzwydzielniczą - nerki wytwarzają hormony, m.in. erytropoetynę.

20.Nabłonek przejściowy dróg moczowych

Nabłonek wielowarstwowy sześcienny, który buduje m.in. ściany moczowodów, pęcherza moczowego i cewki moczowej. Specjalne białka w jego powierzchniowych komórkach zabezpieczają tkanki przed osmotycznym przepływem wody do hipertonicznego moczu.

21.Jakie warstwy nerki oznaczono numerami 1 i 2?

1 - kora nerkowa: zewnętrzna warstwa nerki. 2 - rdzeń nerkowy: wewnętrzna warstwa zbudowana ze stożków zwanych piramidami nerkowymi, przedzielonych słupami nerkowymi, czyli fragmentami kory wnikającymi do rdzenia.

22.Odpływ moczu z nerki

Mocz z kanalików zbiorczych spływa do kielichów nerkowych - lejkowatych wyrostków miedniczki, które zbierają mocz z piramid - potem do miedniczki nerkowej, czyli rozszerzonego początku moczowodu, a moczowodem do pęcherza moczowego.

23.Nefron

Podstawowa jednostka strukturalna i funkcjonalna nerki (w nerce ponad milion). Tworzą go ciałko nerkowe - kłębuszek nerkowy i torebka kłębuszka (torebka Bowmana) - oraz kanalik nerkowy: kanalik kręty I rzędu (proksymalny), pętla nefronu (pętla Henlego) i kanalik kręty II rzędu (dystalny).

24.Kanalik zbiorczy

Kanalik, do którego uchodzi kanalik nerkowy nefronu (jego ostatnim odcinkiem jest kanalik kręty II rzędu); zbudowany głównie z nabłonka jednowarstwowego sześciennego z mikrokosmkami. Zachodzi w nim jeszcze resorpcja wody, a wypływający z niego mocz spływa do kielichów nerkowych.

25.Dlaczego w kłębuszku nerkowym zachodzi filtracja?

Kłębuszek to sieć dziwna tętniczo-tętnicza. Tętniczka doprowadzająca ma większą średnicę niż odprowadzająca, więc krew trudniej odpływa z kłębuszka i jej ciśnienie jest tam wysokie - wyższe niż ciśnienie płynu w torebce kłębuszka. Ta różnica to ciśnienie filtracyjne.

26.Filtracja

Przenikanie ok. 20% objętości osocza z drobnymi cząsteczkami (np. glukozą, mocznikiem) z krwi kłębuszka do torebki kłębuszka. Umożliwiają ją ciśnienie filtracyjne (krew w kłębuszku ma wyższe ciśnienie niż płyn w torebce), duża powierzchnia filtracji i liczne pory w ścianach naczyń.

27.Mocz pierwotny

Przesącz w torebce kłębuszka, izotoniczny względem osocza i o zbliżonym do niego składzie. Zawiera wodę, jony soli i drobnocząsteczkowe związki (np. glukozę, aminokwasy, mocznik), ale nie białka, substancje związane z białkami ani kwasy tłuszczowe.

28.Resorpcja (wchłanianie zwrotne)

Transport potrzebnych substancji (m.in. glukozy, aminokwasów, witamin, wody i niektórych jonów soli mineralnych) z moczu pierwotnego z powrotem do krwi. Zachodzi w kanalikach krętych, pętli nefronu i kanaliku zbiorczym; ok. 65% składników moczu pierwotnego wraca do krwi już w kanalikach krętych I rzędu.

29.Dlaczego resorpcja przebiega intensywnie?

Kanaliki kręte i pętlę nefronu oplata gęsta sieć naczyń włosowatych, nabłonek kanalików ma liczne mikrokosmki zwiększające powierzchnię chłonną, a w ścianach kanalików są białka błonowe transportujące jony i cząsteczki.

30.Jak substancje wracają do krwi w resorpcji?

Większość substancji, np. glukoza oraz jony NaX+\ce{Na+} i KX+\ce{K+}, wraca transportem czynnym - wbrew gradientowi stężeń, przez białka nośnikowe i pompy jonowe. Woda wraca biernie, zgodnie z gradientem stężeń, dyfuzją prostą i przez białka kanałowe (np. akwaporyny).

31.Sekrecja (wydzielanie)

Wydzielanie substancji z krwi do wnętrza kanalików nerkowych. Tą drogą do moczu trafiają m.in. jony potasu (KX+\ce{K+}), jony amonowe, jony wodorowe (HX+\ce{H+}), hormony steroidowe i niektóre leki, np. penicylina.

32.Mocz ostateczny

Hipertoniczny mocz powstający dzięki resorpcji i sekrecji: ze 160-180 dm3\mathrm{dm^3} moczu pierwotnego na dobę powstaje ok. 1,5 dm3\mathrm{dm^3}. Zawiera ok. 96% wody, sole mineralne oraz m.in. mocznik, kwas moczowy i kreatyninę (związek azotowy z przemian w mięśniach).

33.Jak resorpcja soli wpływa na objętość krwi?

Resorpcja soli mineralnych w nerkach utrzymuje stały poziom soli we krwi. Jony osmotycznie czynne, np. sodu i potasu, zatrzymują wodę we krwi, a zbyt duża objętość krwi może podwyższać ciśnienie w naczyniach krwionośnych.

34.Wazopresyna (ADH)

Hormon antydiuretyczny, najważniejszy w regulacji wytwarzania moczu; wytwarzany przez podwzgórze i uwalniany przez przysadkę. Otwiera kanały wodne w kanalikach zbiorczych nerek, co zwiększa wchłanianie zwrotne wody - moczu jest mniej i jest bardziej zagęszczony.

35.Kiedy przysadka uwalnia ADH?

Gdy we krwi jest za mało wody (za duże stężenie soli), receptory w podwzgórzu to rejestrują, przysadka uwalnia ADH i pojawia się pragnienie. Gdy wody jest za dużo, przysadka przestaje wydzielać ADH i moczu jest więcej.

36.Aldosteron

Hormon wytwarzany i wydzielany przez korę nadnerczy. Pobudza w nerkach wchłanianie zwrotne jonów sodu z moczu do krwi, dzięki czemu mniej sodu trafia do moczu ostatecznego.

37.Parathormon (PTH)

Hormon wytwarzany i wydzielany przez przytarczyce. Pobudza w nerkach wchłanianie zwrotne jonów wapnia z moczu do krwi, dzięki czemu mniej wapnia organizm traci z moczem.

38.Ośrodki mikcji

Mikcja to oddawanie moczu, wywoływane przez rozciągnięcie ścian wypełnionego pęcherza. Ośrodek niezależny od woli leży w krzyżowym odcinku rdzenia kręgowego (skurcz ścian pęcherza, rozkurcz zwieraczy cewki), a zależny od woli - w płacie czołowym kory mózgowej.

39.Erytropoetyna

Hormon wytwarzany głównie przez nerki, którego wydzielanie pobudza niedotlenienie organizmu; pobudza syntezę hemoglobiny i produkcję erytrocytów w czerwonym szpiku kostnym. Przy niewydolności nerek jej niedobór może prowadzić do niedokrwistości (anemii).

40.Renina

Hormon nerek o charakterze enzymu proteolitycznego: przekształca nieaktywny angiotensynogen w angiotensynę II. Angiotensyna II obkurcza naczynia krwionośne, co podnosi ciśnienie krwi i zwiększa wydajność filtracji, a także reguluje wydzielanie wazopresyny i aldosteronu.

Notatka

Osmoregulacja, wydalanie i bilans wodny

Organizm działa prawidłowo przy zachowanej równowadze (homeostazie) wodno-elektrolitowej. , głównie sole mineralne, dysocjują w wodzie na kationy i aniony; ich roztwory są w komórkach i w płynach ustrojowych.

utrzymuje względnie stałe: objętość wody, stężenie elektrolitów, ciśnienie osmotyczne i stężenie jonów wodorowych. Uczestniczą w niej skóra, skrzela, płuca, drogi oddechowe, niektóre gruczoły, narządy wydalnicze i jelito. to usuwanie zbędnych i szkodliwych produktów przemiany materii.

to różnica wody pobranej i utraconej w danym czasie, np. w ciągu doby; zrównoważony wynosi zero. Przy zysku 80 cm3\mathrm{cm^3} i stracie 75 cm3\mathrm{cm^3} bilans wynosi 80−75=+5 cm380 - 75 = +5~\mathrm{cm^3} (sprawdzenie: 75+5=8075 + 5 = 80).

Ważne

Bilans wodny to różnica wody pobranej i utraconej, nie ich suma; wynik ujemny oznacza, że organizm traci wodę.

Zwierzętom lądowym najbardziej zagraża utrata wody: przez parowanie, z moczem i z kałem. Zyskują ją przez picie, z pokarmu i z przemian metabolicznych, a niektóre, np. płazy, przez przepuszczalne powłoki ciała.

Dobowy bilans wodny człowieka i pustynnego szczuroskoczka (oba zawierają ok. 65% wody):

Składnik (cm3\mathrm{cm^3} na dobę)CzłowiekSzczuroskoczek
zysk: picie12000
zysk: pokarm9006
zysk: przemiany metaboliczne30054
strata: mocz140013,5
strata: kał1002,6
strata: wyparowywanie90043,9
razem240060

Środowisko życia człowieka jest zwykle zasobne w wodę, a krótkie pętle jego nefronów odzyskują ją stosunkowo mało wydajnie. Szczuroskoczek większość wody wytwarza w przemianach metabolicznych, a długie pętle nefronów pozwalają mu wydalać mało moczu.

Osmoregulacja zwierząt wodnych

Zwierzętom wodnym grozi osmotyczny napływ wody ze środowiska albo jej odpływ. Kierunek wyznacza stężenie płynów ustrojowych w stosunku do stężenia jonów soli w wodzie: woda przechodzi w stronę roztworu o wyższym stężeniu. Wyróżnia się zwierzęta:

izoosmotyczne
stężenie płynów ustrojowych takie samo jak stężenie soli w wodzie, więc woda nie napływa ani nie odpływa stale; m.in. bezkręgowce morskie i niektóre kręgowce z grupy bezszczękowców,
hiperosmotyczne
stężenie płynów ustrojowych wyższe niż stężenie soli w wodzie; głównie ryby słodkowodne,
hipoosmotyczne
stężenie płynów ustrojowych niższe niż stężenie soli w wodzie; większość ryb morskich (słonowodnych).

Ryby słodkowodne mają płyny ustrojowe hipertoniczne względem wody, więc woda stale napływa do ich ciała. Żeby komórki nie pękały, ryby te nie piją wody i wydalają jej nadmiar w dużej ilości silnie rozcieńczonego moczu. Utracone sole mineralne uzupełniają przez skrzela.

Większość ryb morskich ma płyny ustrojowe hipotoniczne względem wody morskiej, więc stale traci wodę. Żeby się nie odwodnić, ryby te piją wodę morską i wydalają niewielką ilość silnie stężonego moczu. Nadmiar soli mineralnych usuwają przez skrzela.

Azotowe produkty przemiany materii

Sacharydy i tłuszcze zbudowane z węgla, wodoru i tlenu dają dwutlenek węgla, usuwany przez układ oddechowy, i wodę, usuwaną przez układ oddechowy, układ moczowy i skórę. Białka i kwasy nukleinowe zawierają azot, więc ich rozkład daje też szkodliwe związki azotowe.

Z grup aminowych (−NHX2\ce{-NH2}) aminokwasów i zasad azotowych powstaje amoniak, mocznik albo kwas moczowy. U człowieka toksyczny amoniak (NHX3\ce{NH3}) z rozkładu aminokwasów wątroba przekształca w mniej toksyczny mocznik, a krew niesie mocznik do nerek i skóry.

Ważne

Mocznik powstaje w wątrobie; nerki i skóra tylko usuwają go z organizmu, a nie wytwarzają go ani nie rozkładają.

To, który związek zwierzę wydala, zależy od dostępności wody w środowisku i od trybu życia:

amoniak
silnie toksyczny, usuwany w dużej ilości rozcieńczonego moczu; wydalają go zwierzęta amonioteliczne: większość zwierząt wodnych, m.in. ryby o kostnym szkielecie, krokodyle, larwy płazów i większość bezkręgowców wodnych (np. skorupiaki),
mocznik
słabo toksyczny, usuwany w niewielkiej ilości stężonego moczu; wydalają go zwierzęta ureoteliczne: liczne zwierzęta lądowe, m.in. ssaki (w tym człowiek), żółwie, dorosłe płazy, a także ryby chrzęstnoszkieletowe i niektóre bezkręgowce lądowe (np. skąposzczety),
kwas moczowy
słabo toksyczny i praktycznie nierozpuszczalny w wodzie, wydalany jako kryształy lub gęsta zawiesina; wydalają go zwierzęta urikoteliczne (urykoteliczne): zwierzęta środowisk suchych i zdolne do lotu, m.in. ptaki, węże i jaszczurki oraz większość bezkręgowców lądowych (np. owady).

Narządy wydalnicze bezkręgowców i nerki kręgowców

Gąbki i parzydełkowce nie mają narządów wydalniczych: każda ich komórka styka się ze środowiskiem, więc zbędne produkty przemiany materii usuwa dyfuzją przez błonę komórkową. Inne bezkręgowce mają:

protonefrydia
płazińce, wrotki, niektóre wieloszczety, larwy mięczaków; komórki płomykowe z pęczkiem wici odprowadzają z parenchymy nadmiar wody i produkty przemiany materii, a ruch wici przesuwa je rozgałęzionymi kanałami do otworów wydalniczych,
metanefrydia
większość pierścienic (przekształcone u skorupiaków i mięczaków); urzęsiony lejek otwiera się do jamy ciała segmentu, a przewód wydalniczy po kilku pętlach uchodzi w następnym segmencie,
cewki Malpighiego
owady, wije i pajęczaki; ślepo zakończone uwypuklenia przewodu pokarmowego zbierają produkty z jamy ciała i przekazują je do jelita, skąd wychodzą z niestrawionymi resztkami pokarmu.

Wśród strunowców narządów wydalniczych nie mają osłonice. Bezczaszkowce (lancetniki) mają protonefrydia, które zaczynają się solenocytami - komórkami podobnymi do płomykowych, ale z pojedynczą wicią.

Narządami wydalniczymi kręgowców są nerki. Mocz płynie moczowodami do pęcherza, a z niego cewką moczową na zewnątrz albo do kloaki; u ptaków moczowody uchodzą wprost do kloaki. Orzęsiony lejek nefronu pobiera produkty z jamy ciała, a ciałko nerkowe z kłębuszkiem naczyń włosowatych - z krwi:

przednercze
lejki i kanaliki, bez ciałek nerkowych, więc produkty z jamy ciała; w rozwoju zarodkowym bezowodniowców (m.in. ryb i płazów),
pranercze
lejek, ciałko nerkowe i kanalik, więc produkty z jamy ciała i z krwi; u dorosłych ryb i płazów oraz w rozwoju zarodkowym owodniowców,
zanerczenerka właściwa
ciałka nerkowe i kanaliki bez lejków, więc produkty wyłącznie z krwi; u dorosłych gadów, ptaków i ssaków (owodniowców).

Układ moczowy człowieka i budowa nerki

Układ moczowy usuwa produkty przemiany materii, powstające m.in. w oddychaniu komórkowym, degradacji aminokwasów i kwasów nukleinowych oraz rozkładzie obumarłych komórek, a także substancje obce (ksenobiotyki), np. leki. Reguluje gospodarkę wodno-elektrolitową: objętość wody, stężenie elektrolitów, ciśnienie osmotyczne płynów ustrojowych i stężenie jonów HX+\ce{H+}, dzięki czemu skład krwi i limfy jest względnie stały. Pełni też funkcję wewnątrzwydzielniczą. Układ moczowy tworzą:

nerki (parzyste)
oczyszczają krew z niepotrzebnych lub szkodliwych substancji i wytwarzają mocz
moczowody (parzyste, ok. 25-30 cm)
odprowadzają mocz z nerek do pęcherza
pęcherz moczowy
gromadzi mocz; ma elastyczne ściany i pojemność ok. 1 dm3\mathrm{dm^3}
cewka moczowa
wyprowadza mocz na zewnątrz; u mężczyzn jest dłuższa niż u kobiet i wyprowadza też nasienie.

Ściany dróg moczowych buduje m.in. nabłonek przejściowy (wielowarstwowy sześcienny). Białka w jego komórkach powierzchniowych zabezpieczają przed osmotycznym przepływem wody z tkanek do hipertonicznego moczu.

Nerkę otacza ochronna łącznotkankowa torebka nerkowa. Pod nią leży zewnętrzna kora nerkowa, a głębiej wewnętrzny rdzeń nerkowy, zbudowany ze stożków zwanych piramidami nerkowymi i rozdzielony słupami nerkowymi, czyli fragmentami kory. Obie warstwy tworzą miąższ nerki (nefrony) i zrąb (tkanka łączna włóknista luźna).

Tętnica nerkowa doprowadza krew ze zbędnymi substancjami, a żyła nerkowa odprowadza krew przefiltrowaną. Mocz z kanalików zbiorczych spływa do kielichów nerkowych, potem do miedniczki nerkowej, czyli rozszerzonego początku moczowodu.

Nefron i filtracja

to podstawowa jednostka strukturalna i funkcjonalna nerki; w jednej nerce jest ich ponad 1 mln. Składa się z ciałka nerkowego i kanalika nerkowego, a ich części mają różną budowę:

  • kłębuszek nerkowy - sieć naczyń włosowatych między tętniczką doprowadzającą a odprowadzającą, czyli sieć dziwna tętniczo-tętnicza,
  • torebka kłębuszka (torebka Bowmana) - nabłonek jednowarstwowy płaski,
  • kanaliki kręte I rzędu (proksymalny) i II rzędu (dystalny) - nabłonek jednowarstwowy sześcienny z mikrokosmkami,
  • pętla nefronu (pętla Henlego) z ramieniem zstępującym i wstępującym - częściowo nabłonek sześcienny z mikrokosmkami, częściowo płaski.

Kanalik nerkowy uchodzi do kanalika zbiorczego, zbudowanego głównie z nabłonka sześciennego z mikrokosmkami.

zachodzi w ciałku nerkowym. Tętniczka doprowadzająca jest szersza niż odprowadzająca, więc ciśnienie krwi w kłębuszku jest wyższe niż ciśnienie płynu w torebce; ta różnica to ciśnienie filtracyjne. Sprzyjają jej też duża powierzchnia sieci naczyń kłębuszka i liczne pory w ich ścianach.

Barierę filtracyjną tworzą ściana naczynia włosowatego i ściana torebki kłębuszka. Przechodzą przez nią woda, jony soli mineralnych (np. sodu, potasu, chlorkowe, wodorowęglanowe) i drobne związki organiczne, np. aminokwasy, witaminy, glukoza, mocznik. Zatrzymuje ona białka, substancje związane z białkami i kwasy tłuszczowe.

Do torebki przechodzi ok. 20% objętości osocza. Tak powstaje - izotoniczny względem osocza, o zbliżonym składzie.

ponad 1 mln

nefronów w jednej nerce

20%

objętości osocza przechodzi do torebki

Resorpcja, sekrecja i mocz ostateczny

(wchłanianie zwrotne) odzyskuje z moczu pierwotnego glukozę, aminokwasy, witaminy, wodę i niektóre jony soli mineralnych. Zachodzi w kanalikach krętych, w pętli nefronu i w kanaliku zbiorczym, a ok. 65% składników moczu pierwotnego wraca do krwi w kanalikach krętych I rzędu.

Resorpcja jest intensywna dzięki gęstej sieci naczyń włosowatych wokół kanalików, mikrokosmkom zwiększającym powierzchnię chłonną i białkom błonowym przenoszącym jony i cząsteczki. Większość substancji, np. glukoza oraz jony NaX+\ce{Na+} i KX+\ce{K+}, wraca do krwi transportem czynnym, wbrew gradientowi stężeń, przez białka nośnikowe i pompy jonowe. Woda wraca biernie, zgodnie z gradientem, dyfuzją prostą i przez białka kanałowe.

to wydzielanie substancji z krwi do wnętrza kanalików nerkowych, np. jonów potasu (wchłanianych też zwrotnie), jonów amonowych, jonów wodorowych, hormonów steroidowych i niektórych leków, np. penicyliny.

Ważne

Resorpcja przenosi substancje z kanalika nerkowego do krwi, a sekrecja - w przeciwną stronę, z krwi do kanalika.

Resorpcja i sekrecja zagęszczają mocz i zmieniają jego skład. W ciągu doby ze 160-180 dm3\mathrm{dm^3} moczu pierwotnego powstaje ok. 1,5 dm3\mathrm{dm^3} moczu ostatecznego. Zawiera on ok. 96% wody, 1,5% soli mineralnych (m.in. chlorków i fosforanów) i 2,5% związków organicznych: mocznik, kwas moczowy, kreatyninę (z przemian w mięśniach) i barwniki, np. urobilinogen z rozkładu hemu.

Zapamiętaj

Mocz pierwotny jest izotoniczny względem osocza, a - hipertoniczny.

W moczu ostatecznym zdrowego człowieka nie ma glukozy ani białek, a mocznik jest zagęszczony, bo woda wraca do krwi, a mocznik zostaje. Gdyby z 175 dm3\mathrm{dm^3} moczu pierwotnego powstało 3,5 dm3\mathrm{dm^3} moczu ostatecznego, wydalono by 3,5:175=0,023{,}5 : 175 = 0{,}02, czyli 2% przesączu, a 98% wróciłoby do krwi.

Regulacja wytwarzania i oddawania moczu

Nerki odzyskują z moczu pierwotnego sole mineralne, co utrzymuje stały poziom soli we krwi. Jony osmotycznie czynne, np. sodu i potasu, zatrzymują przy tym wodę we krwi, a zbyt duża objętość krwi może podwyższać ciśnienie w naczyniach.

Ilość i stężenie moczu zależą od stopnia uwodnienia organizmu i regulują je hormony:

wazopresynahormon antydiuretyczny, ADH
najważniejsza w tej regulacji; wytwarza ją podwzgórze, uwalnia przysadka; otwiera kanały wodne w kanalikach zbiorczych, więc moczu jest mniej i jest zagęszczony,
aldosteron
z kory nadnerczy; pobudza wchłanianie zwrotne jonów sodu,
parathormonPTH
z przytarczyc; pobudza wchłanianie zwrotne jonów wapnia.

Po dużej utracie wody z potem, np. podczas pracy w upale, stężenie soli we krwi rośnie. Receptory w podwzgórzu to rejestrują, przysadka uwalnia ADH, pojawia się pragnienie, a nerki zwiększają resorpcję wody. Przy nadmiarze wody przysadka przestaje wydzielać ADH i powstaje więcej rozcieńczonego moczu.

Mocz rozciąga ściany pęcherza i pobudza receptory nerwowe, a informacja trafia do ośrodków mikcji (oddawania moczu). Ośrodek niezależny od woli, w krzyżowym odcinku rdzenia kręgowego, wywołuje rozkurcz zwieraczy cewki moczowej i skurcz mięśni ścian pęcherza. Ośrodek zależny od woli, w płacie czołowym kory mózgowej, świadomie hamuje lub pobudza oddawanie moczu.

Nerki wydzielają też hormony. (ok. 80% z nerek, ok. 20% z wątroby) jest wydzielana przy niedotlenieniu organizmu; pobudza syntezę hemoglobiny i produkcję erytrocytów w czerwonym szpiku kostnym, więc niewydolność nerek może prowadzić do niedokrwistości (anemii). Renina, hormon o charakterze enzymu, przekształca angiotensynogen w angiotensynę II, która obkurcza naczynia, podnosi ciśnienie krwi i zwiększa wydajność filtracji.

W skrócie

  • 01Zwierzę z długimi pętlami nefronów odzyskuje wodę wydajniej i wydala mniej moczu niż zwierzę z krótkimi pętlami.
  • 02Woda przechodzi osmotycznie w stronę roztworu o wyższym stężeniu, dlatego ryba słodkowodna stale wodę pobiera, a większość ryb morskich ją traci.
  • 02Zwierzę izoosmotyczne ma płyny ustrojowe o takim stężeniu jak sole w wodzie; należą do nich m.in. bezkręgowce morskie.
  • 03Zwierzęta wodne wydalają głównie amoniak w dużej ilości wody, a zwierzęta środowisk suchych i latające - prawie nierozpuszczalny kwas moczowy.
  • 04Nefron z lejkiem pobiera produkty z jamy ciała, a nefron z ciałkiem nerkowym - z krwi; zanercze nie ma lejków.
  • 05Kora nerkowa jest zewnętrzną warstwą nerki, a rdzeń nerkowy - wewnętrzną, zbudowaną z piramid nerkowych.
  • 06Filtracja w ciałku nerkowym zależy od wysokiego ciśnienia krwi w kłębuszku, dużej powierzchni filtracji i przepuszczalności ścian naczyń.
  • 07Większość substancji wraca do krwi transportem czynnym wbrew gradientowi stężeń, a woda - biernie, zgodnie z gradientem.
  • 08Wazopresyna zwiększa wchłanianie zwrotne wody, aldosteron - jonów sodu, a parathormon - jonów wapnia.

Pojęcia z fiszek

Podcast

Ładuję…

Quizy w tym zestawie

46 pytań w 5 etapach

  1. Etap 1: Gospodarka wodna zwierząt

    Etap 1 · 8 fiszek · 10 pytań

  2. Etap 2: Związki azotowe i narządy wydalnicze

    Etap 2 · 7 fiszek · 9 pytań

  3. Etap 3: Nerki i układ moczowy

    Etap 3 · 10 fiszek · 8 pytań

  4. Etap 4: Powstawanie moczu

    Etap 4 · 7 fiszek · 9 pytań

  5. Etap 5: Regulacja moczu i hormony nerek

    Etap 5 · 8 fiszek · 10 pytań

  6. Powtórka z całości

    15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów

Sprawdzian do druku

Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną

Sprawdzam sprawdzian…

Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem

WhatsApp

Podobne zestawy

Fiszki z biologii, klasa 3 liceum

Wyszukiwarka

Szukasz czegoś innego?

Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.