Biologia
Trawienie i wchłanianie - Biologia na czasie 3 (ZR, 2024)
Sprawdzony zestawZestaw obejmuje fizyczną obróbkę pokarmu oraz enzymatyczne trawienie cukrów, białek i tłuszczów, wchłanianie produktów trawienia w kosmkach jelitowych i ich dalsze losy w organizmie. Uczysz się też doświadczenia z amylazą ślinową oraz nerwowej i hormonalnej regulacji pracy układu pokarmowego i pobierania pokarmu.
Zestaw do podręcznika
Dział 4, cz. 3. Układ pokarmowy: procesy trawienia i wchłaniania
Biologia na czasie 3. Podręcznik. Zakres rozszerzony. Edycja 2024 (Nowa Era) - wszystkie rozdziały1.Trawienie
Enzymatyczny rozkład wielkocząsteczkowych związków organicznych pokarmu na związki prostsze, które organizm może przyswoić. W komórkach produkty trawienia są źródłem energii albo materiałem do budowy własnych związków.
2.Fizyczna obróbka pokarmu
Początkowy etap trawienia: żucie, mieszanie, połykanie i przesuwanie masy pokarmowej ruchami perystaltycznymi. Nie rozrywa wiązań chemicznych, lecz przygotowuje pokarm do trawienia chemicznego - enzymatycznego rozkładu związków wielkocząsteczkowych.
3.Hydroliza enzymatyczna
Rozkład wiązań chemicznych przez enzymy trawienne z klasy hydrolaz; rozerwanie każdego wiązania zużywa jedną cząsteczkę wody. W trawieniu rozrywane są wiązania glikozydowe w cukrach, peptydowe w białkach i estrowe w tłuszczach.
4.Odczyn środowiska w odcinkach przewodu pokarmowego
Jama ustna ma środowisko obojętne, żołądek - kwasowe, a jelito cienkie - zasadowe. Każdy enzym trawienny działa w środowisku swojego odcinka; w żołądku cukry nie są trawione.
5.Amylaza ślinowa
Enzym wytwarzany przez ślinianki, działający w jamie ustnej w środowisku obojętnym. Rozkłada skrobię (oraz glikogen) na dekstryny i maltozę, rozrywając wiązania 1,4-α-glikozydowe między resztami glukozy.
6.Amylaza trzustkowa
Enzym trzustki działający w świetle jelita cienkiego, głównie w dwunastnicy, w środowisku zasadowym. Rozkłada dekstryny - krótkie łańcuchy oligo- lub polisacharydowe powstałe w jamie ustnej - na maltozę.
7.Maltaza
Enzym enterocytów działający w rąbku szczoteczkowym jelita cienkiego. Rozkłada maltozę na glukozę, czyli kończy trawienie skrobi; glukoza jest potem wchłaniana do krwi.
8.Sacharaza i laktaza
Enzymy enterocytów działające w rąbku szczoteczkowym jelita cienkiego. Sacharaza rozkłada sacharozę na glukozę i fruktozę, a laktaza - cukier mleczny laktozę na glukozę i galaktozę; laktaza jest szczególnie aktywna u niemowląt.
9.Nietolerancja laktozy
U niektórych ludzi po okresie niemowlęctwa synteza laktazy zostaje zahamowana. Nierozłożona laktoza trafia wtedy do jelita grubego, gdzie fermentują ją bakterie, co wywołuje dolegliwości, m.in. wzdęcia i biegunki.
10.Endopeptydazy
Enzymy proteolityczne hydrolizujące wiązania peptydowe wewnątrz cząsteczki białka, przez co powstają krótsze peptydy. Należą do nich pepsyna w żołądku oraz wytwarzane przez trzustkę trypsyna i chymotrypsyna, działające w świetle jelita cienkiego.
11.Egzopeptydazy
Enzymy proteolityczne odłączające skrajne aminokwasy z końców łańcucha peptydowego. Karboksypeptydazy działają od końca karboksylowego w świetle jelita, a aminopeptydazy od końca aminowego w rąbku szczoteczkowym.
12.Pepsyna
Endopeptydaza wytwarzana przez komórki gruczołowe żołądka; w kwasowym środowisku żołądka wstępnie rozkłada białka na peptydy. Trawienie białek zaczyna się więc w żołądku, a nie w jamie ustnej.
13.Dipeptydazy
Enzymy enterocytów działające w rąbku szczoteczkowym jelita cienkiego. Rozkładają dipeptydy na wolne aminokwasy, kończąc trawienie białek; aminokwasy przechodzą potem z enterocytów do żylnych naczyń krwionośnych.
14.Lipazy
Enzymy rozkładające wiązania estrowe między glicerolem a resztami kwasów tłuszczowych; są hydrofilowe, więc działają tylko na powierzchni kropel tłuszczu. Lipaza trzustkowa trawi w jelicie cienkim tłuszcze zemulgowane przez żółć, a lipazy ślinowa i żołądkowa - tylko naturalną emulsję.
15.Naturalna emulsja tłuszczu
Tłuszcz spożywany w formie już zemulgowanej, np. w mleku. Może być trawiony w górnych odcinkach przewodu pokarmowego - przez lipazę ślinową w jamie ustnej i lipazę żołądkową w żołądku - zanim zadziała żółć.
16.Emulgacja tłuszczów
Rozbicie dużych kropel tłuszczu na mniejsze, w wyniku czego powstaje zawiesina (emulsja). Zachodzi w dwunastnicy pod wpływem żółci i zwiększa dostępność tłuszczów dla lipaz, więc trawienie jest wydajniejsze.
17.Dwie drogi wchłaniania w kosmku jelitowym
Glukoza i aminokwasy przechodzą z enterocytów do naczyń włosowatych (krwionośnych) kosmka i żyłą wrotną płyną do wątroby. Chylomikrony trafiają do naczynia limfatycznego (chłonnego), a wraz z limfą - do krwi.
18.Powierzchnia wchłaniania w jelicie cienkim
Proste związki powstałe w wyniku trawienia są wchłaniane do krwi lub limfy w jelicie cienkim. Powierzchnię wchłaniania zwiększają fałdy, kosmki i mikrokosmki błony śluzowej jelita cienkiego.
19.Transport glukozy przez enterocyt
Glukoza i aminokwasy wnikają ze światła jelita do enterocytu przez białka nośnikowe symportowe razem z jonami - transportem czynnym. Z enterocytu do płynu zewnątrzkomórkowego przechodzą biernie, dyfuzją ułatwioną.
20.Pompa sodowo-potasowa w enterocycie
Białko błony enterocytu, które z użyciem ATP wyprowadza jony z komórki do płynu zewnątrzkomórkowego, a jony wprowadza do środka. Wytwarza gradient sodu, który dostarcza energii symportowi glukozy i aminokwasów.
21.Chylomikrony
Kompleksy białkowo-lipidowe powstające w enterocytach, z hydrofobowym rdzeniem z triglicerydów i hydrofilową otoczką z fosfolipidów i białek. Limfą i krwią docierają do komórek ciała, gdzie tłuszcze służą m.in. do budowy błon biologicznych i jako źródło energii.
22.Resynteza tłuszczów w enterocycie
Glicerol i kwasy tłuszczowe w kompleksach z solami żółciowymi dyfundują do enterocytu. W siateczce śródplazmatycznej gładkiej powstają z nich triglicerydy, w aparacie Golgiego - chylomikrony, usuwane z komórki na drodze egzocytozy.
23.Jaka to tkanka?
Nabłonek jednowarstwowy walcowaty - wyściela jelito cienkie. Jego komórki, enterocyty, mają od strony światła jelita mikrokosmki tworzące rąbek szczoteczkowy, w którym działają m.in. maltaza i dipeptydazy.
24.Wykorzystanie wchłoniętych aminokwasów
Aminokwasy z krwią docierają do komórek ciała i służą przede wszystkim jako substraty do syntezy białek własnych organizmu. Jako źródło energii są wykorzystywane, gdy jest ich za dużo albo przy długotrwałym głodzie.
25.Losy wchłoniętej glukozy
Z wątroby glukoza trafia z krwią do komórek ciała jako źródło energii w oddychaniu komórkowym. Jej nadmiar jest przekształcany w glikogen i magazynowany w wątrobie lub w mięśniach, a pozostałe nadwyżki - zamieniane w tłuszcze w tkance tłuszczowej.
26.Płyn Lugola
Odczynnik barwiący skrobię na granatowo, używany do jej wykrywania w materiale biologicznym. Brak granatowego zabarwienia po inkubacji kleiku skrobiowego ze śliną oznacza, że amylaza ślinowa rozłożyła skrobię.
27.Próba kontrolna
Próba różniąca się od badawczej tylko badanym czynnikiem, np. kleik skrobiowy z wodą zamiast śliny przy tym samym pH. Pozwala ustalić, czy obserwowany skutek wynika wyłącznie z tego czynnika.
28.Układ jelitowy
Neurony leżące w ścianie przewodu pokarmowego, które prowadzą jego nerwową regulację wewnętrzną. Regulują m.in. motorykę przewodu pokarmowego i wydzielanie soków trawiennych, np. w odpowiedzi na pobudzenie chemoreceptorów ściany jelita przez składniki pokarmu.
29.Ośrodkowa regulacja wydzielania soku żołądkowego
Wydzielanie soku żołądkowego reguluje ośrodek nerwowy w rdzeniu przedłużonym, kontrolowany przez korę mózgu. Sok wydziela się, gdy pokarm podrażnia zakończenia nerwowe w jamie ustnej, i pod wpływem impulsów z kory mózgu, np. na widok lub zapach pokarmu.
30.Gastryna
Hormon wytwarzany przez gruczoły błony śluzowej żołądka, gdy składniki pokarmu pobudzą chemoreceptory; stymuluje wydzielanie soku żołądkowego. To przykład regulacji hormonalnej hormonem ze ściany przewodu pokarmowego.
31.Somatostatyna
Hormon wytwarzany przez gruczoły błony śluzowej żołądka w odpowiedzi na obecność kwasu solnego; hamuje wydzielanie soku żołądkowego. Działa więc przeciwnie do gastryny, która to wydzielanie stymuluje.
32.Ośrodki głodu i sytości
Ośrodki w podwzgórzu, które dzięki receptorom rejestrującym poziom glukozy we krwi sterują pobieraniem pokarmu. Wysoki poziom glukozy pobudza ośrodek sytości i hamuje ośrodek głodu, a niski działa odwrotnie.
Notatka
Trawienie i miejsca jego przebiegu
rozpoczyna się od fizycznej obróbki pokarmu: żucia, mieszania, połykania i przesuwania masy pokarmowej ruchami perystaltycznymi. Ułatwia ona trawienie, ale nie zmienia budowy chemicznej związków.
Następnie zachodzi trawienie chemiczne, które zamienia wielkocząsteczkowe związki pokarmu w cząsteczki na tyle małe, że organizm może je przyswoić. Przeprowadzają je enzymy trawienne z klasy hydrolaz, a sam proces to . Rozerwanie każdego wiązania zużywa jedną cząsteczkę wody.
Wielocukry i dwucukry są trawione do cukrów prostych, białka - do aminokwasów, a tłuszcze - do glicerolu i kwasów tłuszczowych. Te proste związki są wchłaniane do krwi lub limfy w jelicie cienkim, którego powierzchnię wchłaniania zwiększają fałdy, kosmki i mikrokosmki błony śluzowej.
Przykład
Prosty łańcuch z 6 reszt glukozy ma 5 wiązań glikozydowych, więc jego hydroliza do glukozy zużywa 5 cząsteczek wody (6 - 1 = 5; sprawdzenie: 5 cięć dzieli łańcuch na 6 cząsteczek).
Każdy enzym trawienny działa w środowisku swojego odcinka przewodu pokarmowego:
| Odcinek | Środowisko | Co jest trawione |
|---|---|---|
| jama ustna | obojętne | skrobia, tłuszcze naturalnej emulsji |
| żołądek | kwasowe | białka, tłuszcze naturalnej emulsji |
| jelito cienkie | zasadowe | cukry, białka i tłuszcze |
Enzymy wytwarzają ślinianki, komórki gruczołowe żołądka, trzustka i enterocyty, czyli komórki nabłonka jelita cienkiego. Sok trzustkowy zawiera enzymy trawiące cukry, białka i tłuszcze; działają one w świetle jelita cienkiego, głównie w dwunastnicy - jego początkowym odcinku.
Trawienie cukrów i doświadczenie z amylazą ślinową
Enzymy rozkładające cukry
Enzymy rozkładające cukry przecinają wiązania glikozydowe między resztami cukrów prostych. Do krwi wchłaniane są monosacharydy, więc wielocukry trzeba najpierw rozłożyć. Skrobia jest trawiona w dwóch odcinkach, a w żołądku cukry nie są trawione:
- amylaza ślinowa (jama ustna)
- rozkłada skrobię i glikogen na dekstryny i maltozę
- amylaza trzustkowa (światło jelita cienkiego)
- rozkłada dekstryny na maltozę
- maltaza (rąbek szczoteczkowy)
- rozkłada maltozę na glukozę.
Te trzy enzymy rozrywają wiązania 1,4-α-glikozydowe; dekstryny to krótkie łańcuchy oligo- lub polisacharydowe.
Ważne
Z rozkładu skrobi w jamie ustnej nie powstaje glukoza - uwalnia ją dopiero w rąbku szczoteczkowym jelita cienkiego.
Dwucukry z pokarmu rozkładają też enzymy rąbka szczoteczkowego: sacharaza (produkty: glukoza i fruktoza) i laktaza (produkty: glukoza i galaktoza), aktywna zwłaszcza u noworodków i niemowląt. Gdy po niemowlęctwie synteza laktazy zostaje zahamowana, laktozę fermentują bakterie jelita grubego (: m.in. wzdęcia, biegunki).
Doświadczenie: pH a działanie amylazy ślinowej
Problem badawczy brzmi: czy pH roztworu wpływa na trawienie skrobi przez amylazę ślinową? Hipoteza: pH roztworu wpływa na to trawienie. W próbie badawczej do kleiku skrobiowego ze śliną dodaje się wodę destylowaną, roztwór albo roztwór . ma te same dodatki, ale wodę destylowaną zamiast śliny. Badanym czynnikiem jest pH, a mierzonym skutkiem - obecność skrobi po 30 min.
Obecność skrobi wykrywa się płynem Lugola, który barwi ją na granatowo; brak granatowego zabarwienia oznacza rozłożenie skrobi.
Trawienie białek
Białka rozkładają enzymy proteolityczne, które hydrolizują wiązania peptydowe między resztami aminokwasów. Według miejsca cięcia łańcucha dzielą się na dwie grupy:
- endopeptydazy
- tną wiązania wewnątrz łańcucha i dają krótsze peptydy (, trypsyna, chymotrypsyna),
- egzopeptydazy
- odłączają skrajne aminokwasy od końców łańcucha (karboksypeptydazy od końca karboksylowego, aminopeptydazy od końca aminowego).
Endopeptydazy tworzą wiele krótkich peptydów, a więc wiele końców, od których odłączają aminokwasy egzopeptydazy. Ostatni krok wykonują , które rozkładają dipeptydy. Produktem trawienia białek są wolne aminokwasy, wchłaniane do krwi.
Trawienie białek zaczyna się w żołądku. Pepsynę wytwarzają komórki gruczołowe żołądka i działa ona w jego środowisku kwasowym. Trypsynę, chymotrypsynę i karboksypeptydazy wytwarza trzustka, a działają one w świetle jelita cienkiego. Aminopeptydazy i dipeptydazy to enzymy enterocytów, działające w rąbku szczoteczkowym.
Trawienie tłuszczów i powstawanie chylomikronów
, czyli enzymy lipolityczne, rozkładają wiązania estrowe między glicerolem a resztami kwasów tłuszczowych. Tłuszcze są hydrofobowe, a lipazy hydrofilowe, więc enzym działa tylko na powierzchni kropli i nie wnika do jej wnętrza. Im drobniejsze krople, tym większą łączną powierzchnię mają lipazy do dyspozycji.
Emulgacja zachodzi w dwunastnicy pod wpływem żółci: duże krople tłuszczu rozpadają się na drobne i powstaje emulsja.
Ważne
Żółć nie rozkłada tłuszczów, bo nie zawiera enzymów - tylko je emulguje, a hydrolizę przeprowadza lipaza trzustkowa.
Lipaza ślinowa i lipaza żołądkowa rozkładają tylko tłuszcze występujące w postaci naturalnej emulsji, czyli spożyte już w formie zemulgowanej - dlatego takie tłuszcze są trawione już w jamie ustnej i w żołądku. Lipaza trzustkowa działa w świetle jelita cienkiego na tłuszcze zemulgowane przez żółć. Produktami są glicerol i kwasy tłuszczowe.
Te produkty w formie kompleksów z solami żółciowymi dyfundują do enterocytów. W siateczce śródplazmatycznej gładkiej zachodzi resynteza triglicerydów, a w aparacie Golgiego triglicerydy otaczają się otoczką i tworzą . Chylomikron ma hydrofobowy rdzeń z triglicerydów i hydrofilową otoczkę z fosfolipidów i białek. Enterocyt usuwa chylomikrony na drodze egzocytozy, a one trafiają do naczynia limfatycznego kosmka.
Wchłanianie i losy produktów trawienia
Produkty trawienia są wchłaniane w jelicie cienkim przez enterocyty nabłonka jednowarstwowego walcowatego. Od strony światła jelita enterocyty mają mikrokosmki tworzące rąbek szczoteczkowy, który zwiększa powierzchnię wchłaniania i jest miejscem działania enzymów enterocytów.
Glukoza i aminokwasy wnikają do enterocytu przez białka nośnikowe symportowe razem z jonami . To transport czynny, bo energii dostarcza gradient stężenia jonów sodu po obu stronach błony. Gradient ten wytwarza pompa sodowo-potasowa: z użyciem ATP wyprowadza jony z komórki do płynu zewnątrzkomórkowego, a jony wprowadza do środka. Z enterocytu do płynu zewnątrzkomórkowego glukoza i aminokwasy przechodzą biernie, przez dyfuzję ułatwioną.
Dalej produkty trawienia płyną dwiema drogami:
- glukoza i aminokwasy - do naczyń włosowatych kosmka, a żyłą wrotną do wątroby,
- chylomikrony - do naczynia limfatycznego, a z limfą do krwi.
W komórkach glukoza jest źródłem energii w oddychaniu komórkowym. Jej nadmiar wątroba i mięśnie zamieniają w glikogen, a dalsze nadwyżki - w tłuszcze gromadzone w tkance tłuszczowej. Aminokwasy służą przede wszystkim do syntezy białek własnych; źródłem energii stają się przy ich nadmiarze albo przy długotrwałym głodzie. Tłuszcze z chylomikronów służą m.in. do budowy błon biologicznych i jako źródło energii, a ich nadmiar trafia do tkanki tłuszczowej.
Regulacja pracy układu pokarmowego i pobierania pokarmu
Pracę układu pokarmowego regulują układ nerwowy i układ hormonalny. Nerwową regulację wewnętrzną prowadzi , którego neurony leżą w ścianie przewodu pokarmowego. Steruje on m.in. motoryką przewodu pokarmowego i wydzielaniem soków trawiennych, np. po pobudzeniu chemoreceptorów ściany jelita przez składniki pokarmu.
Pracę układu pokarmowego reguluje też ośrodkowy układ nerwowy. Wydzielanie soku żołądkowego reguluje ośrodek nerwowy w rdzeniu przedłużonym, kontrolowany przez korę mózgu. Sok wydziela się po podrażnieniu przez pokarm zakończeń nerwowych w jamie ustnej, a także pod wpływem impulsów z kory mózgu, np. na widok pokarmu lub w reakcji na jego zapach.
Układ pokarmowy ma też niezależny system regulacji hormonalnej - hormony wytwarzane w ścianie przewodu pokarmowego. Należą do nich m.in.:
- gastryna
- wytwarzają ją gruczoły błony śluzowej żołądka, gdy składniki pokarmu pobudzą chemoreceptory; stymuluje wydzielanie soku żołądkowego,
- somatostatyna
- wytwarzają ją gruczoły błony śluzowej żołądka w odpowiedzi na obecność kwasu solnego; hamuje wydzielanie soku żołądkowego.
Ilość pobieranego pokarmu zależy od ośrodków głodu i sytości w podwzgórzu. Receptory podwzgórza rejestrują poziom glukozy we krwi:
- wysoki poziom glukozy pobudza ośrodek sytości i jednocześnie hamuje ośrodek głodu,
- niski poziom glukozy hamuje ośrodek sytości i pobudza ośrodek głodu.
Jedzenie podnosi poziom glukozy, a przerwa w jedzeniu go obniża, więc oba ośrodki działają na przemian w zamkniętym cyklu.
W skrócie
- 01Trawienie to hydroliza enzymatyczna: rozerwanie każdego wiązania zużywa jedną cząsteczkę wody, a enzym działa w środowisku swojego odcinka przewodu.
- 02Skrobię trawią amylaza ślinowa i amylaza trzustkowa, a maltaza kończy rozkład do glukozy; w żołądku cukry nie są trawione.
- 02Próba kontrolna ma te same dodatki i pH co próba badawcza, ale zamiast śliny zawiera wodę destylowaną.
- 03Endopeptydazy tną łańcuch białka wewnątrz, egzopeptydazy odłączają aminokwasy od jego końców, a dipeptydazy kończą trawienie do wolnych aminokwasów.
- 04Lipazy działają tylko na powierzchni kropli tłuszczu, dlatego w jelicie cienkim wydajne trawienie wymaga emulgacji przez żółć.
- 04Z glicerolu i kwasów tłuszczowych enterocyt odtwarza triglicerydy i wysyła je do limfy w chylomikronach.
- 05Glukoza i aminokwasy wnikają do enterocytu transportem czynnym razem z jonami sodu, a opuszczają go biernie, przez dyfuzję ułatwioną.
- 05Glukoza i aminokwasy płyną krwią żyłą wrotną do wątroby, a chylomikrony najpierw limfą, potem krwią.
- 06Gastryna pobudza, a somatostatyna hamuje wydzielanie soku żołądkowego; ośrodki w podwzgórzu sterują jedzeniem według poziomu glukozy we krwi.
Pojęcia z fiszek
Podcast
Ładuję…
Quizy w tym zestawie
41 pytań w 5 etapach
Etap 1: Trawienie cukrów
Etap 1 · 10 fiszek · 8 pytań
Etap 2: Trawienie białek
Etap 2 · 3 fiszki · 8 pytań
Etap 3: Tłuszcze i wchłanianie
Etap 3 · 9 fiszek · 9 pytań
Etap 4: Losy produktów i badanie amylazy
Etap 4 · 4 fiszki · 8 pytań
Etap 5: Próba kontrolna i regulacja
Etap 5 · 6 fiszek · 8 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
35 fiszek uczy się 3
40 fiszek uczy się 4
40 fiszek uczy się 2
27 fiszek
40 fiszek uczy się 10
36 fiszek uczy się 8
Wyszukiwarka
Szukasz czegoś innego?
Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.
