Ilustracja do zestawu: Higiena i choroby układu ruchu - Biologia na czasie 3 (ZR, 2024)

Biologia

Higiena i choroby układu ruchu - Biologia na czasie 3 (ZR, 2024)

Sprawdzony zestaw
Szkoła średnia
34 fiszek35 pytań w 4 etapachnotatka

Zestaw obejmuje wpływ diety i aktywności fizycznej na kości i mięśnie oraz metody dopingu i ich skutki dla zdrowia. Uczysz się przyczyn i zapobiegania wadom postawy (skolioza, nadmierna kifoza piersiowa i lordoza lędźwiowa, płaskostopie), a także osteoporozy, krzywicy i zasad badania RTG.

Zestaw do podręcznika

Dział 3, cz. 3. Układ ruchu: higiena i choroby układu ruchu

Biologia na czasie 3. Podręcznik. Zakres rozszerzony. Edycja 2024 (Nowa Era) - wszystkie rozdziały

1.Przyczyny dolegliwości układu ruchu

Najczęściej są to urazy mechaniczne, choroby, wady budowy i nieprawidłowa postawa ciała. Sprzyjają im dodatkowo niewłaściwa dieta, długie utrzymywanie nieprawidłowej pozycji ciała i brak aktywności fizycznej.

2.Dieta korzystna dla układu ruchu

Prawidłowe funkcjonowanie układu ruchu zapewnia dieta bogata w różnorodne, wartościowe składniki pokarmowe. Należy unikać produktów wysoko przetworzonych, które zawierają szkodliwe dodatki i konserwanty.

3.Nadwaga a układ ruchu

Produkty wysokokaloryczne warto ograniczać, bo mogą prowadzić do nadwagi. Zbyt duża masa ciała jest zbędnym obciążeniem dla układu ruchu i sprzyja m.in. płaskostopiu i nadmiernej lordozie lędźwiowej.

4.Suplementy diety

Preparaty, którymi można uzupełnić składniki pokarmowe przy ich niedoborze albo zwiększonym zapotrzebowaniu organizmu. Nie zastąpią jednak zdrowych i zbilansowanych posiłków.

5.Białka w diecie a mięśnie

Białka są podstawowym elementem budulcowym mięśni szkieletowych, dlatego są niezbędne do ich prawidłowego rozwoju. Ich odpowiednia ilość jest ważna m.in. w jadłospisie osoby, która buduje masę mięśniową.

6.Składniki mineralne a układ ruchu

Najważniejsze dla układu ruchu są wapń, fosfor i potas: wzmacniają kości i umożliwiają prawidłową pracę mięśni. Wapń wchodzi w skład kości, a jego niedobór sprzyja osteoporozie.

7.Witamina D3 a kości

Pobudza wchłanianie wapnia z przewodu pokarmowego, dzięki czemu wapń może wejść w skład kości. Jej niedobór jest przyczyną krzywicy u dzieci, a u dorosłych sprzyja rozwojowi osteoporozy.

8.Witamina C a układ ruchu

Witamina C jest niezbędna do syntezy kolagenu, czyli składnika odpowiedzialnego za elastyczność kości i chrząstek, dlatego powinna stale znajdować się w diecie.

9.Woda a wysiłek fizyczny

Woda jest konieczna do pracy wszystkich narządów, a podczas wysiłku fizycznego umożliwia chłodzenie organizmu, dlatego trzeba ją uzupełniać zwłaszcza w czasie treningu.

10.Aktywność fizyczna a układ ruchu

Regularna aktywność fizyczna wzmacnia wytrzymałość stawów, kości i mięśni, zmniejsza bóle kręgosłupa i zapobiega otyłości. Rodzaj ćwiczeń dobiera się do preferencji, kondycji fizycznej i stanu zdrowia.

11.Aktywność fizyczna a cały organizm

Regularny ruch zwiększa wydolność serca i zmniejsza ryzyko chorób układu krążenia, wzmacnia odporność organizmu, a także redukuje stres i rozładowuje napięcia.

12.Doping

Sztuczne podnoszenie wydolności organizmu, np. środkami farmakologicznymi lub transfuzją krwi, aby szybko zwiększyć masę mięśniową i uzyskać lepsze wyniki. Metody te szkodzą zdrowiu; właściwą drogą jest zaplanowany trening i zbilansowana dieta.

13.Środki anaboliczne

Środki dopingujące, np. testosteron, które przyspieszają przyrost masy mięśniowej oraz zwiększają siłę i wytrzymałość mięśni. Ich skutki uboczne to m.in. bezpłodność, uszkodzenie wątroby, choroby układu krążenia oraz wahania nastroju i agresja.

14.Erytropoetyna (EPO)

Pobudza wytwarzanie erytrocytów w czerwonym szpiku kostnym, co zwiększa efektywność transportu tlenu. Stosowana jako doping grozi m.in. tworzeniem się zakrzepów, zawałem serca, udarem mózgu i podwyższonym ciśnieniem krwi.

15.Transfuzja krwi jako doping

Przetaczanie krwi własnej (wcześniej zmagazynowanej) lub cudzej zwiększa liczbę erytrocytów, więc do komórek trafia więcej tlenu i uwalnia się więcej energii. Grozi m.in. zakażeniem wirusem zapalenia wątroby typu B lub C albo HIV oraz zakrzepami.

16.Środki pobudzające i przeciwbólowe

Wywołują pobudzenie psychoruchowe, eliminują zmęczenie i znoszą odczuwanie bólu. Stosowane jako doping prowadzą do skrajnego wyczerpania organizmu oraz uzależniają psychicznie i fizycznie.

17.Manipulacje genetyczne w sporcie

Wprowadzanie zmian w materiale genetycznym sportowca, aby przyspieszyć wzrost jego masy mięśniowej. Skutki uboczne są trudne do przewidzenia - manipulacje mogą prowadzić np. do rozwoju nowotworów.

18.Operacje chirurgiczne jako doping

Przeszczepianie mięśni i ścięgien oraz usuwanie nadmiaru tkanki tłuszczowej w celu poprawy wyników sportowca. Skutkami ubocznymi są m.in. zakażenia wirusowe i bakteryjne, a każda operacja niesie ryzyko zagrożenia życia.

19.Wady postawy - skrzywienia kręgosłupa

Zniekształcenia naturalnych krzywizn kręgosłupa, wywołane długotrwałym utrzymywaniem nieprawidłowej pozycji ciała lub nierównomiernym obciążeniem szkieletu. Zapobiegają im utrzymywanie prawidłowej postawy ciała i aktywność fizyczna.

20.Nadmierna kifoza piersiowa

Zbyt duże wygięcie kręgosłupa ku tyłowi w odcinku piersiowym; grozi osobie, która się garbi. Nieleczona może prowadzić m.in. do powstania garbu i problemów z oddychaniem.

21.Nadmierna lordoza lędźwiowa

Zbyt duże wygięcie kręgosłupa do przodu w odcinku lędźwiowym. Sprzyjają jej nadwaga i częste pochylanie ciała do przodu, np. podczas siedzenia przy biurku; wywołuje nadmierny ucisk na kręgosłup, który objawia się bólem.

22.Skolioza

Boczne skrzywienie kręgosłupa - prawidłowy kręgosłup w widoku z tyłu jest prosty. Prowadzi do niej m.in. jednostronne obciążanie kręgosłupa, np. plecak na jednym ramieniu; nieleczona powoduje ból, a zniekształcona klatka piersiowa może uciskać serce i płuca.

23.Płaskostopie

Obniżenie naturalnych sklepień stopy, przez co prawie cała stopa przylega do podłoża; powoduje ból i drętwienie stóp. Sprzyjają mu długotrwałe stanie, nadwaga, nieodpowiednie obuwie oraz osłabienie mięśni i więzadeł stopy, wrodzone lub nabyte w wyniku urazów.

24.Prawidłowa postawa a krzywizny kręgosłupa

Głowa jest w jednej linii z klatką piersiową, plecy są wyprostowane, a ramiona opuszczone na tej samej wysokości. Taka postawa pozwala zachować naturalne krzywizny: lordozę szyjną i lędźwiową oraz kifozę piersiową i krzyżową.

25.Skręcenie stawu

Uraz mechaniczny polegający na niewielkim uszkodzeniu torebki stawowej i więzadeł. Torebka i więzadła nie zostają zerwane, a powierzchnie stawowe kości nie przemieszczają się względem siebie.

26.Zwichnięcie stawu

Uraz mechaniczny polegający na zerwaniu torebki stawowej i więzadeł oraz przemieszczeniu względem siebie powierzchni stawowych kości. Kości zachowują ciągłość - przerwanie ciągłości kości to złamanie.

27.Osteoporoza

Zmniejszenie gęstości mineralnej kości i zmiany ich struktury, wywołane zmniejszonym wydzielaniem hormonów płciowych i niedoborem wapnia. Początkowo przebiega bezobjawowo; później kości łamią się przy niewielkich urazach, a złamania kręgów mogą obniżyć wzrost.

28.Czynniki sprzyjające osteoporozie

Na rozwój osteoporozy wpływają m.in. starszy wiek (zwłaszcza u kobiet), czynniki genetyczne, długotrwałe unieruchomienie oraz przyjmowanie niektórych leków, np. sterydowych.

29.Zapobieganie osteoporozie

Osteoporozie zapobiega uzupełnianie niedoborów wapnia, witaminy D3 i białka w diecie oraz aktywność fizyczna. Ważne jest też unikanie picia alkoholu i palenia papierosów, które sprzyjają chorobie.

30.Krzywica

Zmniejszenie mineralizacji rosnących kości w wyniku zaburzeń gospodarki wapniowo-fosforanowej, spowodowanych niedoborem witaminy D3; dotyczy głównie dzieci. Objawia się zniekształceniem kości kończyn oraz nadmiernym spłaszczeniem lub uwypukleniem klatki piersiowej.

31.Zapobieganie krzywicy

Krzywicy zapobiegają dieta bogata w witaminę D3 i wapń oraz bezpieczna ekspozycja skóry na działanie promieni słonecznych. Chroni to rosnące kości dziecka przed zmiękczeniem i deformacjami.

32.Badanie rentgenowskie (RTG)

Prześwietlenie fragmentu ciała promieniowaniem rentgenowskim i uzyskanie obrazu tkanek na błonie światłoczułej. Tkanki różnie pochłaniają promieniowanie, dlatego na zdjęciu widać zacienienia i przejaśnienia, świadczące o strukturze narządu.

33.Zastosowania badania RTG

Diagnostyka chorób płuc (np. nowotworów, gruźlicy) oraz zwyrodnień i urazów układu kostnego - pozwala odróżnić złamanie kości od zwichnięcia lub skręcenia stawu. RTG panoramiczne pokazuje położenie zębów mądrości i układ ich korzeni.

34.Bezpieczeństwo badania RTG

Promieniowanie rentgenowskie działa mutagennie i w dużych dawkach może prowadzić do rozwoju nowotworów, dlatego stosuje się środki ochronne. Może też wywołać wady rozwojowe płodu, więc nie wykonuje się go u kobiet w ciąży.

Notatka

Przyczyny dolegliwości i dieta

Najczęstsze źródła dolegliwości układu ruchu to urazy mechaniczne, choroby, wady budowy i nieprawidłowa postawa ciała. Ryzyko zwiększają też niewłaściwa dieta, długie trwanie w nieprawidłowej pozycji i brak ruchu.

Stan kości i mięśni w dużym stopniu zależy od sposobu odżywiania. Dieta powinna być różnorodna i zawierać wartościowe składniki pokarmowe, a produkty wysoko przetworzone, ze szkodliwymi dodatkami i konserwantami, warto ograniczać. Mniej produktów wysokokalorycznych to mniejsze ryzyko nadwagi, a zbyt duża masa ciała niepotrzebnie obciąża układ ruchu.

uzupełniają składniki pokarmowe przy ich niedoborze albo zwiększonym zapotrzebowaniu organizmu, ale nie zastępują zdrowych, zbilansowanych posiłków.

Znaczenie najważniejszych składników diety zestawia tabela.

SkładnikZnaczenie dla układu ruchu
białkapodstawowy budulec mięśni szkieletowych
składniki mineralne (wapń, fosfor, potas)wzmacniają kości, umożliwiają pracę mięśni
witamina D3pobudza wchłanianie wapnia z przewodu pokarmowego
witamina Csynteza kolagenu, który daje elastyczność kościom i chrząstkom
wodapraca wszystkich narządów, chłodzenie organizmu podczas wysiłku

Składniki te działają razem, dlatego nawet w jadłospisie sportowca nie wystarczy samo białko - potrzebne są też składniki mineralne, witaminy i woda.

Aktywność fizyczna

Regularna i częsta aktywność fizyczna działa korzystnie na cały organizm:

układ ruchu
wzmacnia wytrzymałość stawów, kości i mięśni oraz zmniejsza bóle kręgosłupa
masa ciała
ruch zapobiega otyłości
układ krążenia
rośnie wydolność serca i maleje ryzyko chorób układu krążenia
odporność i psychika
ruch wzmacnia odporność organizmu, redukuje stres i rozładowuje napięcia.

Rodzaj ćwiczeń dobiera się indywidualnie: do upodobań, poziomu kondycji fizycznej i stanu zdrowia. Aktywność fizyczna należy też do profilaktyki wad postawy, i .

Doping i jego skutki

to sztuczne podnoszenie wydolności organizmu, np. środkami farmakologicznymi albo transfuzją krwi. Ma szybko zwiększyć masę mięśniową i wydolność. Wszystkie metody dopingu szkodzą organizmowi.

Ważne

Dopingiem są nie tylko środki farmakologiczne - należą do niego też transfuzja krwi, manipulacje genetyczne i operacje chirurgiczne.

środki anabolicznenp. testosteron
przyspieszają przyrost masy mięśniowej, zwiększają siłę i wytrzymałość mięśni; skutki uboczne m.in.: łysienie, bezpłodność, uszkodzenie wątroby, powiększenie gruczołów mlekowych u mężczyzn, nadciśnienie i zawał serca, wzrost ryzyka nowotworów, agresywne zachowanie i depresja,
erytropoetyna (EPO)
pobudza wytwarzanie erytrocytów w czerwonym szpiku kostnym, co usprawnia transport tlenu; skutki uboczne: zakrzepy, zawał serca, udar mózgu, podwyższone ciśnienie krwi,
środki pobudzające oraz przeciwbólowe
wywołują pobudzenie psychoruchowe, eliminują zmęczenie i znoszą ból; skutki uboczne: skrajne wyczerpanie, uzależnienie psychiczne i fizyczne,
manipulacje genetyczne
zmiany w materiale genetycznym sportowca dla szybszego wzrostu masy mięśniowej; skutki uboczne trudne do przewidzenia, np. rozwój nowotworów,
transfuzja krwi
przetoczenie krwi własnej (wcześniej zmagazynowanej) lub cudzej; jak EPO zwiększa liczbę erytrocytów, więc komórki dostają więcej tlenu i uwalniają więcej energii; skutki uboczne: zakażenie wirusem zapalenia wątroby typu B lub C albo HIV, infekcje bakteryjne, wzrost ciśnienia krwi, zakrzepy, zawał serca i udar mózgu,
operacje chirurgiczne
przeszczepianie mięśni i ścięgien oraz usuwanie nadmiaru tkanki tłuszczowej; skutki uboczne: m.in. zakażenia wirusowe i bakteryjne, ryzyko zagrożenia życia.

Bez szkody dla zdrowia wyniki poprawia zaplanowany trening ze zbilansowaną dietą.

Wady postawy

, czyli skrzywienia kręgosłupa, to zniekształcenia jego naturalnych krzywizn. Wywołują je długotrwałe utrzymywanie nieprawidłowej pozycji ciała i nierównomierne obciążanie szkieletu. Naturalna krzywizna może się nadmiernie pogłębić albo kręgosłup może wygiąć się na bok. Nadmierna, czyli pogłębiona kifoza piersiowa daje zaokrąglone plecy, tzw. plecy okrągłe.

WadaNa czym polegaCo jej sprzyjaMożliwe skutki
skoliozaboczne skrzywienie kręgosłupajednostronne obciążanie kręgosłupasilny ból, ucisk klatki piersiowej na serce i płuca
nadmierna kifoza piersiowaza duże wygięcie ku tyłowi w odcinku piersiowymgarbienie sięgarb, problemy z oddychaniem
nadmierna lordoza lędźwiowaza duże wygięcie do przodu w odcinku lędźwiowymnadwaga, częste pochylanie się do przodunadmierny ucisk na kręgosłup, ból
Wada postawy: plecy okrągłe

Ważne

Kifoza to wygięcie kręgosłupa ku tyłowi, lordoza - do przodu, a to skrzywienie na bok, którego w prawidłowym kręgosłupie oglądanym od tyłu nie ma.

Prawidłowa postawa zachowuje naturalne krzywizny: lordozę szyjną i lędźwiową oraz kifozę piersiową i krzyżową. W takiej postawie głowa leży w jednej linii z klatką piersiową, plecy są wyprostowane, a ramiona opuszczone na jednej wysokości. Wadom postawy zapobiegają utrzymywanie prawidłowej postawy ciała i aktywność fizyczna.

Płaskostopie i urazy mechaniczne

Płaskostopie

Płaskostopie to obniżenie fizjologicznego wysklepienia stopy. Kości prawidłowej stopy układają się w łuk, więc stopa nie dotyka podłoża całą powierzchnią. W płaskostopiu kości stopy leżą w linii prostej i prawie cała stopa przylega do podłoża. Wada powoduje ból i drętwienie stóp w czasie stania i poruszania się.

Przyczyną jest osłabienie mięśni i więzadeł stopy, wrodzone albo nabyte w wyniku urazów. Płaskostopiu sprzyjają długotrwałe stanie, nadwaga i nieodpowiednie obuwie. Profilaktyka obejmuje noszenie odpowiedniego obuwia, utrzymywanie prawidłowej masy ciała i ćwiczenia.

Urazy mechaniczne

Do urazów mechanicznych szkieletu należą skręcenia i zwichnięcia stawów oraz złamania kości:

skręcenie stawu
niewielkie uszkodzenie torebki stawowej i więzadeł,
zwichnięcie stawu
zerwanie torebki stawowej i więzadeł oraz przemieszczenie względem siebie powierzchni stawowych kości (głowy stawu i panewki stawu),
złamanie kości
przerwanie ciągłości kości.
Budowa stawu

Ważne

Przy skręceniu powierzchnie stawowe pozostają na miejscu, przy zwichnięciu przemieszczają się względem siebie, a kość w obu urazach zachowuje ciągłość.

Osteoporoza i krzywica

Osteoporoza to zmniejszenie gęstości mineralnej kości i zmiany ich struktury. Jej przyczyny to zmniejszone wydzielanie hormonów płciowych i niedobór wapnia w organizmie.

  • czynniki sprzyjające - starszy wiek (zwłaszcza u kobiet), czynniki genetyczne, dieta uboga w wapń i białko, długotrwałe unieruchomienie, zbyt mała aktywność fizyczna, niektóre leki (np. sterydowe), niedobór witaminy D3, palenie papierosów i nadużywanie alkoholu,
  • objawy - początkowo brak; później, zwłaszcza przy obciążeniu, bóle kości długich, obniżenie wzrostu po złamaniach kręgów, i złamania kości długich przy niewielkich urazach,
  • profilaktyka - uzupełnianie niedoborów wapnia, witaminy D3 i białka w diecie, aktywność fizyczna, unikanie alkoholu i papierosów.

to zmniejszenie mineralizacji kości w czasie ich wzrostu, wywołane zaburzeniami gospodarki wapniowo-fosforanowej. Przyczyną jest niedobór witaminy D3. Choroba dotyczy głównie dzieci: ich kości stają się miękkie i podatne na deformacje.

  • objawy - zniekształcenie kości kończyn, nadmierne spłaszczenie lub uwypuklenie klatki piersiowej,
  • profilaktyka - dieta bogata w witaminę D3 i wapń oraz bezpieczna ekspozycja skóry na działanie promieni słonecznych.

Zapamiętaj

Krzywica dotyczy głównie rosnących kości dzieci i wynika z niedoboru witaminy D3. Osteoporoza rozwija się zwłaszcza w starszym wieku i wynika ze zmniejszonego wydzielania hormonów płciowych oraz niedoboru wapnia.

Badanie rentgenowskie (RTG)

Badanie RTG polega na prześwietleniu fragmentu ciała promieniowaniem rentgenowskim i uzyskaniu obrazu tkanek na błonie światłoczułej. Tkanki pochłaniają to promieniowanie w różnym stopniu, dlatego na zdjęciu widać zacienienia i przejaśnienia, które świadczą o budowie narządu.

Główne zastosowania badania:

  • RTG klatki piersiowej - wykrywa w płucach zmiany wywołane np. przez nowotwory lub gruźlicę,
  • RTG w urazach układu ruchu - odróżnia złamanie kości od zwichnięcia lub skręcenia stawu, co pozwala dobrać leczenie; wykrywa też zwyrodnienia układu kostnego,
  • RTG panoramiczne szczęki i żuchwy - pomaga w stomatologii i chirurgii szczękowo-twarzowej, np. przed usuwaniem nieprawidłowo wyrastających zębów mądrości (trzecich zębów trzonowych) określa ich położenie i układ korzeni.

Promieniowanie rentgenowskie działa mutagennie i w dużych dawkach może prowadzić do rozwoju nowotworów, dlatego podczas badania stosuje się środki ochronne. Może też wywołać wady rozwojowe płodu, więc badania nie wykonuje się u kobiet w ciąży.

W skrócie

  • 01Układ ruchu potrzebuje różnorodnej diety: białka budują mięśnie, wapń z pomocą witaminy D3 wzmacnia kości, a witamina C daje im elastyczność.
  • 02Regularny ruch wzmacnia kości, stawy i mięśnie, serce i odporność, a rodzaj ćwiczeń dobiera się do kondycji, zdrowia i upodobań.
  • 03EPO i transfuzja krwi zwiększają liczbę erytrocytów, środki anaboliczne - masę i siłę mięśni, a operacje chirurgiczne niosą ryzyko zakażeń.
  • 04Wady postawy powstają przy długim utrzymywaniu złej pozycji i nierównym obciążaniu szkieletu; zapobiegają im prawidłowa postawa i ruch.
  • 05Płaskostopiu zapobiegają odpowiednie obuwie, prawidłowa masa ciała i ćwiczenia; zwichnięcie od skręcenia odróżnia przemieszczenie powierzchni stawowych.
  • 06Wapń, witamina D3 i białko w diecie oraz ruch chronią przed osteoporozą, a witamina D3, wapń i słońce - dzieci przed krzywicą.
  • 07Obraz RTG powstaje, bo tkanki różnie pochłaniają promieniowanie; badanie wymaga osłon, a u kobiet w ciąży się go nie wykonuje.

Pojęcia z fiszek

Podcast

Ładuję…

Quizy w tym zestawie

35 pytań w 4 etapach

  1. Etap 1: Dieta a układ ruchu

    Etap 1 · 11 fiszek · 8 pytań

  2. Etap 2: Aktywność fizyczna i doping

    Etap 2 · 6 fiszek · 9 pytań

  3. Etap 3: Wady postawy

    Etap 3 · 8 fiszek · 8 pytań

  4. Etap 4: Urazy, choroby kości i RTG

    Etap 4 · 9 fiszek · 10 pytań

  5. Powtórka z całości

    15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów

Sprawdzian do druku

Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną

Sprawdzam sprawdzian…

Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem

WhatsApp

Podobne zestawy

Fiszki z biologii, klasa 3 liceum

Wyszukiwarka

Szukasz czegoś innego?

Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.