Biologia
Higiena i choroby układu ruchu - Biologia na czasie 3 (ZR, 2024)
Sprawdzony zestawZestaw obejmuje wpływ diety i aktywności fizycznej na kości i mięśnie oraz metody dopingu i ich skutki dla zdrowia. Uczysz się przyczyn i zapobiegania wadom postawy (skolioza, nadmierna kifoza piersiowa i lordoza lędźwiowa, płaskostopie), a także osteoporozy, krzywicy i zasad badania RTG.
Zestaw do podręcznika
Dział 3, cz. 3. Układ ruchu: higiena i choroby układu ruchu
Biologia na czasie 3. Podręcznik. Zakres rozszerzony. Edycja 2024 (Nowa Era) - wszystkie rozdziały1.Przyczyny dolegliwości układu ruchu
Najczęściej są to urazy mechaniczne, choroby, wady budowy i nieprawidłowa postawa ciała. Sprzyjają im dodatkowo niewłaściwa dieta, długie utrzymywanie nieprawidłowej pozycji ciała i brak aktywności fizycznej.
2.Dieta korzystna dla układu ruchu
Prawidłowe funkcjonowanie układu ruchu zapewnia dieta bogata w różnorodne, wartościowe składniki pokarmowe. Należy unikać produktów wysoko przetworzonych, które zawierają szkodliwe dodatki i konserwanty.
3.Nadwaga a układ ruchu
Produkty wysokokaloryczne warto ograniczać, bo mogą prowadzić do nadwagi. Zbyt duża masa ciała jest zbędnym obciążeniem dla układu ruchu i sprzyja m.in. płaskostopiu i nadmiernej lordozie lędźwiowej.
4.Suplementy diety
Preparaty, którymi można uzupełnić składniki pokarmowe przy ich niedoborze albo zwiększonym zapotrzebowaniu organizmu. Nie zastąpią jednak zdrowych i zbilansowanych posiłków.
5.Białka w diecie a mięśnie
Białka są podstawowym elementem budulcowym mięśni szkieletowych, dlatego są niezbędne do ich prawidłowego rozwoju. Ich odpowiednia ilość jest ważna m.in. w jadłospisie osoby, która buduje masę mięśniową.
6.Składniki mineralne a układ ruchu
Najważniejsze dla układu ruchu są wapń, fosfor i potas: wzmacniają kości i umożliwiają prawidłową pracę mięśni. Wapń wchodzi w skład kości, a jego niedobór sprzyja osteoporozie.
7.Witamina D3 a kości
Pobudza wchłanianie wapnia z przewodu pokarmowego, dzięki czemu wapń może wejść w skład kości. Jej niedobór jest przyczyną krzywicy u dzieci, a u dorosłych sprzyja rozwojowi osteoporozy.
8.Witamina C a układ ruchu
Witamina C jest niezbędna do syntezy kolagenu, czyli składnika odpowiedzialnego za elastyczność kości i chrząstek, dlatego powinna stale znajdować się w diecie.
9.Woda a wysiłek fizyczny
Woda jest konieczna do pracy wszystkich narządów, a podczas wysiłku fizycznego umożliwia chłodzenie organizmu, dlatego trzeba ją uzupełniać zwłaszcza w czasie treningu.
10.Aktywność fizyczna a układ ruchu
Regularna aktywność fizyczna wzmacnia wytrzymałość stawów, kości i mięśni, zmniejsza bóle kręgosłupa i zapobiega otyłości. Rodzaj ćwiczeń dobiera się do preferencji, kondycji fizycznej i stanu zdrowia.
11.Aktywność fizyczna a cały organizm
Regularny ruch zwiększa wydolność serca i zmniejsza ryzyko chorób układu krążenia, wzmacnia odporność organizmu, a także redukuje stres i rozładowuje napięcia.
12.Doping
Sztuczne podnoszenie wydolności organizmu, np. środkami farmakologicznymi lub transfuzją krwi, aby szybko zwiększyć masę mięśniową i uzyskać lepsze wyniki. Metody te szkodzą zdrowiu; właściwą drogą jest zaplanowany trening i zbilansowana dieta.
13.Środki anaboliczne
Środki dopingujące, np. testosteron, które przyspieszają przyrost masy mięśniowej oraz zwiększają siłę i wytrzymałość mięśni. Ich skutki uboczne to m.in. bezpłodność, uszkodzenie wątroby, choroby układu krążenia oraz wahania nastroju i agresja.
14.Erytropoetyna (EPO)
Pobudza wytwarzanie erytrocytów w czerwonym szpiku kostnym, co zwiększa efektywność transportu tlenu. Stosowana jako doping grozi m.in. tworzeniem się zakrzepów, zawałem serca, udarem mózgu i podwyższonym ciśnieniem krwi.
15.Transfuzja krwi jako doping
Przetaczanie krwi własnej (wcześniej zmagazynowanej) lub cudzej zwiększa liczbę erytrocytów, więc do komórek trafia więcej tlenu i uwalnia się więcej energii. Grozi m.in. zakażeniem wirusem zapalenia wątroby typu B lub C albo HIV oraz zakrzepami.
16.Środki pobudzające i przeciwbólowe
Wywołują pobudzenie psychoruchowe, eliminują zmęczenie i znoszą odczuwanie bólu. Stosowane jako doping prowadzą do skrajnego wyczerpania organizmu oraz uzależniają psychicznie i fizycznie.
17.Manipulacje genetyczne w sporcie
Wprowadzanie zmian w materiale genetycznym sportowca, aby przyspieszyć wzrost jego masy mięśniowej. Skutki uboczne są trudne do przewidzenia - manipulacje mogą prowadzić np. do rozwoju nowotworów.
18.Operacje chirurgiczne jako doping
Przeszczepianie mięśni i ścięgien oraz usuwanie nadmiaru tkanki tłuszczowej w celu poprawy wyników sportowca. Skutkami ubocznymi są m.in. zakażenia wirusowe i bakteryjne, a każda operacja niesie ryzyko zagrożenia życia.
19.Wady postawy - skrzywienia kręgosłupa
Zniekształcenia naturalnych krzywizn kręgosłupa, wywołane długotrwałym utrzymywaniem nieprawidłowej pozycji ciała lub nierównomiernym obciążeniem szkieletu. Zapobiegają im utrzymywanie prawidłowej postawy ciała i aktywność fizyczna.
20.Nadmierna kifoza piersiowa
Zbyt duże wygięcie kręgosłupa ku tyłowi w odcinku piersiowym; grozi osobie, która się garbi. Nieleczona może prowadzić m.in. do powstania garbu i problemów z oddychaniem.
21.Nadmierna lordoza lędźwiowa
Zbyt duże wygięcie kręgosłupa do przodu w odcinku lędźwiowym. Sprzyjają jej nadwaga i częste pochylanie ciała do przodu, np. podczas siedzenia przy biurku; wywołuje nadmierny ucisk na kręgosłup, który objawia się bólem.
22.Skolioza
Boczne skrzywienie kręgosłupa - prawidłowy kręgosłup w widoku z tyłu jest prosty. Prowadzi do niej m.in. jednostronne obciążanie kręgosłupa, np. plecak na jednym ramieniu; nieleczona powoduje ból, a zniekształcona klatka piersiowa może uciskać serce i płuca.
23.Płaskostopie
Obniżenie naturalnych sklepień stopy, przez co prawie cała stopa przylega do podłoża; powoduje ból i drętwienie stóp. Sprzyjają mu długotrwałe stanie, nadwaga, nieodpowiednie obuwie oraz osłabienie mięśni i więzadeł stopy, wrodzone lub nabyte w wyniku urazów.
24.Prawidłowa postawa a krzywizny kręgosłupa
Głowa jest w jednej linii z klatką piersiową, plecy są wyprostowane, a ramiona opuszczone na tej samej wysokości. Taka postawa pozwala zachować naturalne krzywizny: lordozę szyjną i lędźwiową oraz kifozę piersiową i krzyżową.
25.Skręcenie stawu
Uraz mechaniczny polegający na niewielkim uszkodzeniu torebki stawowej i więzadeł. Torebka i więzadła nie zostają zerwane, a powierzchnie stawowe kości nie przemieszczają się względem siebie.
26.Zwichnięcie stawu
Uraz mechaniczny polegający na zerwaniu torebki stawowej i więzadeł oraz przemieszczeniu względem siebie powierzchni stawowych kości. Kości zachowują ciągłość - przerwanie ciągłości kości to złamanie.
27.Osteoporoza
Zmniejszenie gęstości mineralnej kości i zmiany ich struktury, wywołane zmniejszonym wydzielaniem hormonów płciowych i niedoborem wapnia. Początkowo przebiega bezobjawowo; później kości łamią się przy niewielkich urazach, a złamania kręgów mogą obniżyć wzrost.
28.Czynniki sprzyjające osteoporozie
Na rozwój osteoporozy wpływają m.in. starszy wiek (zwłaszcza u kobiet), czynniki genetyczne, długotrwałe unieruchomienie oraz przyjmowanie niektórych leków, np. sterydowych.
29.Zapobieganie osteoporozie
Osteoporozie zapobiega uzupełnianie niedoborów wapnia, witaminy D3 i białka w diecie oraz aktywność fizyczna. Ważne jest też unikanie picia alkoholu i palenia papierosów, które sprzyjają chorobie.
30.Krzywica
Zmniejszenie mineralizacji rosnących kości w wyniku zaburzeń gospodarki wapniowo-fosforanowej, spowodowanych niedoborem witaminy D3; dotyczy głównie dzieci. Objawia się zniekształceniem kości kończyn oraz nadmiernym spłaszczeniem lub uwypukleniem klatki piersiowej.
31.Zapobieganie krzywicy
Krzywicy zapobiegają dieta bogata w witaminę D3 i wapń oraz bezpieczna ekspozycja skóry na działanie promieni słonecznych. Chroni to rosnące kości dziecka przed zmiękczeniem i deformacjami.
32.Badanie rentgenowskie (RTG)
Prześwietlenie fragmentu ciała promieniowaniem rentgenowskim i uzyskanie obrazu tkanek na błonie światłoczułej. Tkanki różnie pochłaniają promieniowanie, dlatego na zdjęciu widać zacienienia i przejaśnienia, świadczące o strukturze narządu.
33.Zastosowania badania RTG
Diagnostyka chorób płuc (np. nowotworów, gruźlicy) oraz zwyrodnień i urazów układu kostnego - pozwala odróżnić złamanie kości od zwichnięcia lub skręcenia stawu. RTG panoramiczne pokazuje położenie zębów mądrości i układ ich korzeni.
34.Bezpieczeństwo badania RTG
Promieniowanie rentgenowskie działa mutagennie i w dużych dawkach może prowadzić do rozwoju nowotworów, dlatego stosuje się środki ochronne. Może też wywołać wady rozwojowe płodu, więc nie wykonuje się go u kobiet w ciąży.
Notatka
Przyczyny dolegliwości i dieta
Najczęstsze źródła dolegliwości układu ruchu to urazy mechaniczne, choroby, wady budowy i nieprawidłowa postawa ciała. Ryzyko zwiększają też niewłaściwa dieta, długie trwanie w nieprawidłowej pozycji i brak ruchu.
Stan kości i mięśni w dużym stopniu zależy od sposobu odżywiania. Dieta powinna być różnorodna i zawierać wartościowe składniki pokarmowe, a produkty wysoko przetworzone, ze szkodliwymi dodatkami i konserwantami, warto ograniczać. Mniej produktów wysokokalorycznych to mniejsze ryzyko nadwagi, a zbyt duża masa ciała niepotrzebnie obciąża układ ruchu.
uzupełniają składniki pokarmowe przy ich niedoborze albo zwiększonym zapotrzebowaniu organizmu, ale nie zastępują zdrowych, zbilansowanych posiłków.
Znaczenie najważniejszych składników diety zestawia tabela.
| Składnik | Znaczenie dla układu ruchu |
|---|---|
| białka | podstawowy budulec mięśni szkieletowych |
| składniki mineralne (wapń, fosfor, potas) | wzmacniają kości, umożliwiają pracę mięśni |
| witamina D3 | pobudza wchłanianie wapnia z przewodu pokarmowego |
| witamina C | synteza kolagenu, który daje elastyczność kościom i chrząstkom |
| woda | praca wszystkich narządów, chłodzenie organizmu podczas wysiłku |
Składniki te działają razem, dlatego nawet w jadłospisie sportowca nie wystarczy samo białko - potrzebne są też składniki mineralne, witaminy i woda.
Aktywność fizyczna
Regularna i częsta aktywność fizyczna działa korzystnie na cały organizm:
- układ ruchu
- wzmacnia wytrzymałość stawów, kości i mięśni oraz zmniejsza bóle kręgosłupa
- masa ciała
- ruch zapobiega otyłości
- układ krążenia
- rośnie wydolność serca i maleje ryzyko chorób układu krążenia
- odporność i psychika
- ruch wzmacnia odporność organizmu, redukuje stres i rozładowuje napięcia.
Rodzaj ćwiczeń dobiera się indywidualnie: do upodobań, poziomu kondycji fizycznej i stanu zdrowia. Aktywność fizyczna należy też do profilaktyki wad postawy, i .
Doping i jego skutki
to sztuczne podnoszenie wydolności organizmu, np. środkami farmakologicznymi albo transfuzją krwi. Ma szybko zwiększyć masę mięśniową i wydolność. Wszystkie metody dopingu szkodzą organizmowi.
Ważne
Dopingiem są nie tylko środki farmakologiczne - należą do niego też transfuzja krwi, manipulacje genetyczne i operacje chirurgiczne.
- środki anabolicznenp. testosteron
- przyspieszają przyrost masy mięśniowej, zwiększają siłę i wytrzymałość mięśni; skutki uboczne m.in.: łysienie, bezpłodność, uszkodzenie wątroby, powiększenie gruczołów mlekowych u mężczyzn, nadciśnienie i zawał serca, wzrost ryzyka nowotworów, agresywne zachowanie i depresja,
- erytropoetyna (EPO)
- pobudza wytwarzanie erytrocytów w czerwonym szpiku kostnym, co usprawnia transport tlenu; skutki uboczne: zakrzepy, zawał serca, udar mózgu, podwyższone ciśnienie krwi,
- środki pobudzające oraz przeciwbólowe
- wywołują pobudzenie psychoruchowe, eliminują zmęczenie i znoszą ból; skutki uboczne: skrajne wyczerpanie, uzależnienie psychiczne i fizyczne,
- manipulacje genetyczne
- zmiany w materiale genetycznym sportowca dla szybszego wzrostu masy mięśniowej; skutki uboczne trudne do przewidzenia, np. rozwój nowotworów,
- transfuzja krwi
- przetoczenie krwi własnej (wcześniej zmagazynowanej) lub cudzej; jak EPO zwiększa liczbę erytrocytów, więc komórki dostają więcej tlenu i uwalniają więcej energii; skutki uboczne: zakażenie wirusem zapalenia wątroby typu B lub C albo HIV, infekcje bakteryjne, wzrost ciśnienia krwi, zakrzepy, zawał serca i udar mózgu,
- operacje chirurgiczne
- przeszczepianie mięśni i ścięgien oraz usuwanie nadmiaru tkanki tłuszczowej; skutki uboczne: m.in. zakażenia wirusowe i bakteryjne, ryzyko zagrożenia życia.
Bez szkody dla zdrowia wyniki poprawia zaplanowany trening ze zbilansowaną dietą.
Wady postawy
, czyli skrzywienia kręgosłupa, to zniekształcenia jego naturalnych krzywizn. Wywołują je długotrwałe utrzymywanie nieprawidłowej pozycji ciała i nierównomierne obciążanie szkieletu. Naturalna krzywizna może się nadmiernie pogłębić albo kręgosłup może wygiąć się na bok. Nadmierna, czyli pogłębiona kifoza piersiowa daje zaokrąglone plecy, tzw. plecy okrągłe.
| Wada | Na czym polega | Co jej sprzyja | Możliwe skutki |
|---|---|---|---|
| skolioza | boczne skrzywienie kręgosłupa | jednostronne obciążanie kręgosłupa | silny ból, ucisk klatki piersiowej na serce i płuca |
| nadmierna kifoza piersiowa | za duże wygięcie ku tyłowi w odcinku piersiowym | garbienie się | garb, problemy z oddychaniem |
| nadmierna lordoza lędźwiowa | za duże wygięcie do przodu w odcinku lędźwiowym | nadwaga, częste pochylanie się do przodu | nadmierny ucisk na kręgosłup, ból |
Ważne
Kifoza to wygięcie kręgosłupa ku tyłowi, lordoza - do przodu, a to skrzywienie na bok, którego w prawidłowym kręgosłupie oglądanym od tyłu nie ma.
Prawidłowa postawa zachowuje naturalne krzywizny: lordozę szyjną i lędźwiową oraz kifozę piersiową i krzyżową. W takiej postawie głowa leży w jednej linii z klatką piersiową, plecy są wyprostowane, a ramiona opuszczone na jednej wysokości. Wadom postawy zapobiegają utrzymywanie prawidłowej postawy ciała i aktywność fizyczna.
Płaskostopie i urazy mechaniczne
Płaskostopie
Płaskostopie to obniżenie fizjologicznego wysklepienia stopy. Kości prawidłowej stopy układają się w łuk, więc stopa nie dotyka podłoża całą powierzchnią. W płaskostopiu kości stopy leżą w linii prostej i prawie cała stopa przylega do podłoża. Wada powoduje ból i drętwienie stóp w czasie stania i poruszania się.
Przyczyną jest osłabienie mięśni i więzadeł stopy, wrodzone albo nabyte w wyniku urazów. Płaskostopiu sprzyjają długotrwałe stanie, nadwaga i nieodpowiednie obuwie. Profilaktyka obejmuje noszenie odpowiedniego obuwia, utrzymywanie prawidłowej masy ciała i ćwiczenia.
Urazy mechaniczne
Do urazów mechanicznych szkieletu należą skręcenia i zwichnięcia stawów oraz złamania kości:
- skręcenie stawu
- niewielkie uszkodzenie torebki stawowej i więzadeł,
- zwichnięcie stawu
- zerwanie torebki stawowej i więzadeł oraz przemieszczenie względem siebie powierzchni stawowych kości (głowy stawu i panewki stawu),
- złamanie kości
- przerwanie ciągłości kości.
Ważne
Przy skręceniu powierzchnie stawowe pozostają na miejscu, przy zwichnięciu przemieszczają się względem siebie, a kość w obu urazach zachowuje ciągłość.
Osteoporoza i krzywica
Osteoporoza to zmniejszenie gęstości mineralnej kości i zmiany ich struktury. Jej przyczyny to zmniejszone wydzielanie hormonów płciowych i niedobór wapnia w organizmie.
- czynniki sprzyjające - starszy wiek (zwłaszcza u kobiet), czynniki genetyczne, dieta uboga w wapń i białko, długotrwałe unieruchomienie, zbyt mała aktywność fizyczna, niektóre leki (np. sterydowe), niedobór witaminy D3, palenie papierosów i nadużywanie alkoholu,
- objawy - początkowo brak; później, zwłaszcza przy obciążeniu, bóle kości długich, obniżenie wzrostu po złamaniach kręgów, i złamania kości długich przy niewielkich urazach,
- profilaktyka - uzupełnianie niedoborów wapnia, witaminy D3 i białka w diecie, aktywność fizyczna, unikanie alkoholu i papierosów.
to zmniejszenie mineralizacji kości w czasie ich wzrostu, wywołane zaburzeniami gospodarki wapniowo-fosforanowej. Przyczyną jest niedobór witaminy D3. Choroba dotyczy głównie dzieci: ich kości stają się miękkie i podatne na deformacje.
- objawy - zniekształcenie kości kończyn, nadmierne spłaszczenie lub uwypuklenie klatki piersiowej,
- profilaktyka - dieta bogata w witaminę D3 i wapń oraz bezpieczna ekspozycja skóry na działanie promieni słonecznych.
Zapamiętaj
Krzywica dotyczy głównie rosnących kości dzieci i wynika z niedoboru witaminy D3. Osteoporoza rozwija się zwłaszcza w starszym wieku i wynika ze zmniejszonego wydzielania hormonów płciowych oraz niedoboru wapnia.
Badanie rentgenowskie (RTG)
Badanie RTG polega na prześwietleniu fragmentu ciała promieniowaniem rentgenowskim i uzyskaniu obrazu tkanek na błonie światłoczułej. Tkanki pochłaniają to promieniowanie w różnym stopniu, dlatego na zdjęciu widać zacienienia i przejaśnienia, które świadczą o budowie narządu.
Główne zastosowania badania:
- RTG klatki piersiowej - wykrywa w płucach zmiany wywołane np. przez nowotwory lub gruźlicę,
- RTG w urazach układu ruchu - odróżnia złamanie kości od zwichnięcia lub skręcenia stawu, co pozwala dobrać leczenie; wykrywa też zwyrodnienia układu kostnego,
- RTG panoramiczne szczęki i żuchwy - pomaga w stomatologii i chirurgii szczękowo-twarzowej, np. przed usuwaniem nieprawidłowo wyrastających zębów mądrości (trzecich zębów trzonowych) określa ich położenie i układ korzeni.
Promieniowanie rentgenowskie działa mutagennie i w dużych dawkach może prowadzić do rozwoju nowotworów, dlatego podczas badania stosuje się środki ochronne. Może też wywołać wady rozwojowe płodu, więc badania nie wykonuje się u kobiet w ciąży.
W skrócie
- 01Układ ruchu potrzebuje różnorodnej diety: białka budują mięśnie, wapń z pomocą witaminy D3 wzmacnia kości, a witamina C daje im elastyczność.
- 02Regularny ruch wzmacnia kości, stawy i mięśnie, serce i odporność, a rodzaj ćwiczeń dobiera się do kondycji, zdrowia i upodobań.
- 03EPO i transfuzja krwi zwiększają liczbę erytrocytów, środki anaboliczne - masę i siłę mięśni, a operacje chirurgiczne niosą ryzyko zakażeń.
- 04Wady postawy powstają przy długim utrzymywaniu złej pozycji i nierównym obciążaniu szkieletu; zapobiegają im prawidłowa postawa i ruch.
- 05Płaskostopiu zapobiegają odpowiednie obuwie, prawidłowa masa ciała i ćwiczenia; zwichnięcie od skręcenia odróżnia przemieszczenie powierzchni stawowych.
- 06Wapń, witamina D3 i białko w diecie oraz ruch chronią przed osteoporozą, a witamina D3, wapń i słońce - dzieci przed krzywicą.
- 07Obraz RTG powstaje, bo tkanki różnie pochłaniają promieniowanie; badanie wymaga osłon, a u kobiet w ciąży się go nie wykonuje.
Pojęcia z fiszek
Podcast
Ładuję…
Quizy w tym zestawie
35 pytań w 4 etapach
Etap 1: Dieta a układ ruchu
Etap 1 · 11 fiszek · 8 pytań
Etap 2: Aktywność fizyczna i doping
Etap 2 · 6 fiszek · 9 pytań
Etap 3: Wady postawy
Etap 3 · 8 fiszek · 8 pytań
Etap 4: Urazy, choroby kości i RTG
Etap 4 · 9 fiszek · 10 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
35 fiszek uczy się 2
40 fiszek uczy się 4
40 fiszek uczy się 2
27 fiszek
40 fiszek uczy się 10
36 fiszek uczy się 8
Wyszukiwarka
Szukasz czegoś innego?
Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.
