Biologia
Higiena i choroby skóry - Biologia na czasie 3 (ZR, 2024)
Sprawdzony zestawZestaw obejmuje higienę skóry, metody diagnostyczne w dermatologii, rolę melanin i witaminy D3 oraz skutki nadmiaru promieniowania UV: oparzenia, fototypy, nowotwory skóry, uczulenie na słońce i fotostarzenie. Powtórzysz też przyczyny i profilaktykę grzybic, wszawicy, świerzbu i trądziku oraz udział naczyń krwionośnych skóry w termoregulacji.
Zestaw do podręcznika
Dział 2, cz. 2. Układ powłokowy: higiena i choroby skóry
Biologia na czasie 3. Podręcznik. Zakres rozszerzony. Edycja 2024 (Nowa Era) - wszystkie rozdziały1.Dermatologia
Dziedzina medycyny zajmująca się chorobami skóry. Skóra oddziela wnętrze organizmu od środowiska zewnętrznego i dobrze spełnia funkcje ochronne tylko wtedy, gdy jest zdrowa i nieuszkodzona.
2.Nawilżenie skóry w codziennej pielęgnacji
Należy stosować kosmetyki z substancjami nawilżającymi (np. kwasem hialuronowym) i unikać kosmetyków z substancjami wysuszającymi (np. alkoholem denaturowanym); skórę wspiera też picie ok. 2 l wody dziennie.
3.Ubiór a higiena skóry
Zaleca się ubrania z naturalnych materiałów, bo ubrania ze sztucznych tkanin mogą nasilać pocenie się. Ubiór trzeba dostosować do warunków atmosferycznych i często go zmieniać.
4.Dlaczego pot może mieć nieprzyjemny zapach?
Wydzielina gruczołów potowych jest bezwonna, a nieprzyjemny zapach wynika z działania bakterii. Dlatego należy często zmieniać ubrania, codziennie brać prysznic i stosować antyperspiranty.
5.Częste mycie rąk
Na powierzchni skóry gromadzą się zanieczyszczenia, złuszczony naskórek i miliony drobnoustrojów chorobotwórczych. Częste mycie rąk usuwa je i dzięki temu zapobiega rozwojowi wielu chorób skóry.
6.Styl życia sprzyjający zdrowiu skóry
Skórze sprzyjają: dieta z dużą ilością warzyw i owoców (bez nadmiaru słodyczy i ostrych potraw), sen ok. 8 godzin na dobę oraz częsta aktywność fizyczna, np. uprawianie sportu.
7.Dlaczego przy zmianach skórnych bada się czasem krew?
Zmiany skórne mogą być objawem zaburzeń hormonalnych (np. nadmiernego wydzielania hormonów płciowych) lub chorób ogólnoustrojowych (np. kiły), dlatego przed postawieniem diagnozy często wykonuje się dodatkowe testy, np. badania krwi.
8.Dermatoskopia
Metoda oceny zmian skórnych bez pobierania wycinków tkankowych: dermatoskop daje odpowiednio oświetlony obraz skóry w mniej więcej 10-krotnym powiększeniu. Służy m.in. do oceny znamion barwnikowych i wykrywania świerzbowca ludzkiego.
9.Wideodermatoskopia
Badanie zmian skórnych z użyciem kamery: służy do dokładnej analizy parametrów zmian oraz wykonywania i archiwizowania ich zdjęć, co pozwala monitorować zmiany na skórze w czasie.
10.Badanie histopatologiczne
Badanie wycinka skóry (np. znamienia o cechach czerniaka): lekarz patomorfolog przygotowuje z niego preparat mikroskopowy i analizuje go pod mikroskopem. Pozwala określić charakter zmiany i dopasować metody leczenia.
11.Witamina D3 a promieniowanie UV
Pod wpływem promieniowania UVB w naskórku wytwarzana jest witamina D3, która pobudza błonę śluzową jelit do wchłaniania jonów wapnia z pożywienia. Dlatego światło słoneczne w umiarkowanej dawce jest organizmowi potrzebne.
12.Melaniny a promieniowanie UV
Barwniki skóry, które pochłaniają promieniowanie UV i chronią komórki przed jego niekorzystnym działaniem. Po wystawieniu skóry na światło słoneczne wydzielanie melanin się zwiększa, co widać jako opaleniznę.
13.Dlaczego nadmiar promieniowania UVB jest groźny?
Zbyt duża dawka promieniowania UV, szczególnie z zakresu UVB, powoduje zmiany w strukturze DNA komórek skóry. Zmiany te mogą prowadzić do mutacji i rozwoju nowotworów.
14.Oparzenie słoneczne
Skutek nadmiernego opalania się, czyli zbyt długiego przebywania na słońcu lub niestosowania kremów z filtrem. Objawy to ból, zaczerwienienie skóry lub pojawienie się na niej pęcherzy.
15.Jak zapobiegać oparzeniom słonecznym?
Przed wyjściem z domu w słoneczne dni trzeba stosować kosmetyki ochronne z filtrem o dużej zdolności pochłaniania promieniowania UV i ograniczać czas opalania, szczególnie między godz. 11.00 a 14.00.
16.Fototyp skóry
Typ koloru skóry człowieka zależny od jej reakcji na promieniowanie UV. W Polsce najczęściej występują cztery fototypy: od I o bardzo dużej do IV o bardzo małej skłonności do poparzeń.
17.Fototyp I
Bardzo jasna karnacja, jasne oczy i rude włosy. Skóra ma bardzo dużą skłonność do poparzeń, więc najbardziej ze wszystkich fototypów wymaga ochrony przed promieniowaniem UV.
18.Fototyp IV
Ciemna karnacja, ciemne oczy i ciemne włosy; skóra ma bardzo małą skłonność do poparzeń. Fototypy pośrednie mają jasną karnację: II - dużą, a III - małą skłonność do poparzeń.
19.Raki skóry
Nowotwory złośliwe pochodzenia nabłonkowego - najliczniejsza grupa nowotworów złośliwych skóry. Jednym z czynników ryzyka ich rozwoju jest promieniowanie UV.
20.Rak podstawnokomórkowy
Rak, czyli nowotwór złośliwy pochodzenia nabłonkowego, najczęściej występujący wśród nowotworów skóry. Pojawia się głównie u osób starszych i zwykle ma postać guzka o lśniącej powierzchni.
21.Czerniak
Najgroźniejszy nowotwór złośliwy skóry. Jego przyczyną są zmiany w materiale genetycznym, które powodują niekontrolowane dzielenie się komórek skóry.
22.Alfabet czerniaka (ABCDE)
Cechy niepokojącego znamienia: A - asymetryczny kształt, B - brzegi nierówne lub postrzępione, C - czarny, czerwony, jasnobrązowy, niebieski lub niejednolity kolor, D - duża średnica, większa niż 6 mm, E - ewoluowanie zmian w czasie.
23.Profilaktyka czerniaka
Unikanie nadmiernej ekspozycji na promieniowanie słoneczne i korzystania z solarium, stosowanie kremów z filtrami UVA i UVB, samodzielna kontrola znamion barwnikowych oraz regularne wizyty u dermatologa.
24.Czynniki ryzyka nowotworów skóry - cechy organizmu
Ryzyko rozwoju nowotworów skóry zwiększają m.in. czynniki genetyczne (np. występowanie nowotworów w rodzinie), duża liczba znamion skórnych oraz fototyp skóry wrażliwy na promieniowanie UV.
25.Czynniki ryzyka nowotworów skóry - opalanie się
Ryzyko rozwoju nowotworów skóry zwiększają przebyte oparzenia słoneczne, szczególnie w dzieciństwie, oraz częste opalanie się - zarówno na plaży, jak i w solarium.
26.Uczulenie na słońce
Reakcja alergiczna występująca pod wpływem promieniowania UV. Objawy to zwykle wysypki (plamy, zaczerwienienie, drobne pęcherzyki, swędząca pokrzywka), często z gorączką i złym samopoczuciem.
27.Z czym może być związane uczulenie na słońce?
Uczulenie na słońce może występować samoistnie albo wiązać się ze stosowaniem niektórych leków, ziół (np. dziurawca zwyczajnego) czy kosmetyków, które powodują fotouczulenie.
28.Fotostarzenie
Przyspieszenie starzenia się skóry przez nadmierną ekspozycję na promieniowanie UV. Objawy to m.in. bruzdy i zmarszczki, przebarwienia, suchość i zwiotczenie skóry oraz zwiększone ryzyko zmian nowotworowych.
29.Dlaczego starzejąca się skóra wiotczeje?
W miarę starzenia się organizmu zmniejsza się ilość włókien kolagenowych w skórze. Skóra traci elastyczność, dlatego wiotczeje i pojawiają się na niej zmarszczki.
30.Grzybica
Choroba skóry wywołana zakażeniem grzybami chorobotwórczymi. Można się nią zarazić przez kontakt z zakażonym człowiekiem, z przedmiotami, których używał, albo z zakażonymi zwierzętami domowymi.
31.Profilaktyka grzybicy
Zapobieganie grzybicy obejmuje przestrzeganie zasad higieny, nieużywanie wspólnych przedmiotów higieny osobistej oraz noszenie obuwia ochronnego na basenach i w hotelach.
32.Wszawica
Choroba wywołana zarażeniem pasożytniczym owadem - wszą ludzką. Szerzy się przez kontakt z zarażoną osobą albo wspólne szczotki, nakrycia głowy i pościel; zapobiega jej systematyczne przeglądanie włosów.
33.Świerzb
Choroba wywołana zarażeniem pasożytniczym pajęczakiem - świerzbowcem ludzkim, który drąży korytarze w warstwie zrogowaciałej (rogowej) naskórka, co powoduje silne swędzenie. Szerzy się przez kontakt z chorym albo pośrednio, najczęściej przez bieliznę pościelową.
34.Trądzik pospolity
Zaburzenia hormonalne zwiększają produkcję łoju i powodują zatykanie się ujść gruczołów łojowych. W uwięzionym łoju rozwijają się bakterie, co wywołuje stan zapalny skóry widoczny jako krosta.
35.Profilaktyka trądziku pospolitego
Zapobieganie trądzikowi to właściwa higiena skóry, powstrzymanie się od wyciskania istniejących krost oraz ograniczenie spożywania tłustych i ostrych potraw oraz słodyczy.
36.Naczynia krwionośne skóry w termoregulacji
Leżą w skórze właściwej. W niskiej temperaturze otoczenia kurczą się i przepływa przez nie mniej krwi, więc organizm oddaje mniej ciepła; w wysokiej rozszerzają się i krew oddaje nadmiar ciepła do otoczenia.
Notatka
Skóra jako bariera i higiena skóry
Skóra oddziela wnętrze organizmu od środowiska zewnętrznego. Funkcje ochronne spełnia dobrze wtedy, gdy jest zdrowa i nieuszkodzona. Zagrażają jej m.in. drobnoustroje chorobotwórcze i promieniowanie UV, które mogą wywołać wiele chorób. Chorobami skóry zajmuje się .
Kondycja skóry odzwierciedla stan całego organizmu. Zasady dbania o skórę:
- higiena
- codzienny prysznic, i ciała,
- kosmetyki
- z substancjami nawilżającymi (np. kwasem hialuronowym), bez substancji wysuszających (np. alkoholu denaturowanego),
- nawodnienie
- picie ok. 2 l wody dziennie,
- odżywianie
- dużo warzyw i owoców, mało słodyczy i ostrych potraw,
- sen
- ok. 8 godzin na dobę,
- aktywność fizyczna
- częsta, np. uprawianie sportu,
- ubiór
- z naturalnych materiałów (np. bawełny, lnu), dostosowany do warunków atmosferycznych i często zmieniany,
- słońce z umiarem
- kremy z filtrami UVA i UVB.
Ubrania ze sztucznych tkanin mogą nasilać pocenie się, które jest szczególnie intensywne w okresie dojrzewania. Pot jest bezwonny, a jego nieprzyjemny zapach wynika z działania bakterii. Dlatego trzeba często zmieniać ubrania, codziennie brać prysznic i stosować antyperspiranty.
Na powierzchni skóry gromadzą się zanieczyszczenia, złuszczony naskórek i miliony drobnoustrojów chorobotwórczych. Częste mycie rąk zapobiega więc rozwojowi wielu chorób skóry.
Metody diagnostyczne w dermatologii
Zmiany skórne nie muszą wynikać z choroby samej skóry. Mogą być objawem zaburzeń hormonalnych, np. nadmiernego wydzielania hormonów płciowych, albo chorób ogólnoustrojowych, np. kiły. Dlatego przed postawieniem diagnozy często potrzebne są dodatkowe testy, np. badania krwi.
Metody badania skóry różnią się tym, czy wymagają pobrania tkanki:
- dermatoskopia
- ocena zmian bez pobierania wycinków; dermatoskop daje odpowiednio oświetlony obraz skóry w mniej więcej 10-krotnym powiększeniu; służy m.in. do oceny znamion barwnikowych i wykrywania zarażenia świerzbowcem ludzkim,
- wideodermatoskopia
- badanie z użyciem kamery; pozwala dokładnie analizować parametry zmian oraz wykonywać i archiwizować ich zdjęcia, co umożliwia monitorowanie zmian na skórze,
- badanie histopatologiczne
- wymaga pobrania wycinka skóry, np. znamienia barwnikowego o cechach czerniaka; lekarz patomorfolog przygotowuje z niego preparat mikroskopowy i analizuje go pod mikroskopem.
Badanie histopatologiczne pozwala ocenić zmiany chorobowe, które zaszły w tkance. Na jego podstawie określa się charakter zmiany i dopasowuje metody leczenia.
Promieniowanie UV, oparzenia słoneczne i fototypy skóry
Światło słoneczne jest organizmowi potrzebne: promieniowanie UVB umożliwia powstawanie witaminy D3 w naskórku. Witamina D3 pobudza błonę śluzową jelit do wchłaniania jonów wapnia z pożywienia. Umiarkowana kąpiel słoneczna może też łagodzić reakcje alergiczne i niektóre choroby skóry.
Zbyt duża dawka promieniowania UV, szczególnie UVB, zmienia strukturę DNA komórek skóry, co może prowadzić do mutacji i rozwoju nowotworów. Skórę chronią melaniny - barwniki pochłaniające promieniowanie UV. Po wystawieniu skóry na słońce ich wydzielanie rośnie, co widać jako opaleniznę.
Nadmiar promieniowania UV wynika np. ze zbyt długiego opalania się, niestosowania kremów z filtrem albo częstego korzystania z solarium. Prowadzi do oparzeń słonecznych, rozwoju nowotworów skóry (m.in. czerniaka), uczulenia na słońce i skóry.
jest skutkiem nadmiernego opalania się. Objawia się bólem, zaczerwienieniem skóry lub pęcherzami. Zapobiegają mu kosmetyki ochronne z filtrem o dużej zdolności pochłaniania promieniowania UV, stosowane przed wyjściem z domu w słoneczne dni. Trzeba też ograniczać czas opalania, szczególnie między godz. 11.00 a 14.00.
Ważne
Oparzenie wynika z nadmiaru promieniowania UV i nie ma podłoża alergicznego; alergią na promieniowanie UV jest .
to typ koloru skóry zależny od jej reakcji na promieniowanie UV. W Polsce najczęściej występują cztery fototypy:
| Fototyp | Karnacja i oczy | Włosy | Skłonność do poparzeń |
|---|---|---|---|
| I | bardzo jasna, oczy jasne | rude | bardzo duża |
| II | jasna, oczy jasne | blond | duża |
| III | jasna, oczy jasne | blond lub jasnobrązowe | mała |
| IV | ciemna, oczy ciemne | ciemne | bardzo mała |
Im większa skłonność do poparzeń, tym bardziej skóra wymaga ochrony przed promieniowaniem UV. Dwie osoby o jasnej karnacji, jasnych oczach i blond włosach mogą mieć różne fototypy - rozstrzyga reakcja ich skóry na słońce.
Nowotwory skóry
Promieniowanie UV jest jednym z czynników ryzyka rozwoju nowotworów złośliwych skóry. Ich najliczniejszą grupę stanowią raki, czyli nowotwory pochodzenia nabłonkowego. Dwa najważniejsze nowotwory skóry:
- rak podstawnokomórkowy
- najczęściej występujący nowotwór skóry; pojawia się głównie u osób starszych, zwykle ma postać guzka o lśniącej powierzchni,
- czerniak
- najgroźniejszy nowotwór złośliwy skóry; jego przyczyną są zmiany w materiale genetycznym, które powodują niekontrolowane dzielenie się komórek skóry.
Czerniak rozwija się z komórek barwnikowych (melanocytów), a raki - z komórek nabłonkowych, więc czerniak nie jest rakiem.
Ważne
Czerniak jest najgroźniejszy, lecz to rak podstawnokomórkowy zdarza się najczęściej - częstość i groźność to dwie różne cechy.
Ryzyko rozwoju nowotworów skóry zwiększają cechy organizmu: czynniki genetyczne (np. nowotwory w rodzinie), duża liczba znamion skórnych i fototyp wrażliwy na promieniowanie UV. Zwiększa je też opalanie się: przebyte oparzenia słoneczne, szczególnie w dzieciństwie, oraz częste opalanie się na plaży lub w solarium.
Niepokojące znamię ocenia się według alfabetu czerniaka (ABCDE):
- A - asymetryczny kształt,
- B - brzegi nierówne lub postrzępione,
- C - kolor czarny, czerwony, jasnobrązowy, niebieski lub niejednolity,
- D - duża średnica, większa niż 6 mm,
- E - ewoluowanie, czyli zmiany znamienia w czasie.
Znamię pasujące choć do jednego punktu albo niepokojące powinien zbadać dermatolog lub chirurg onkolog. obejmuje samodzielną kontrolę znamion, regularne wizyty u dermatologa i krem z filtrami UVA i UVB. Należy też unikać nadmiernej ekspozycji na słońce i solarium.
Uczulenie na słońce i fotostarzenie
Uczulenie na słońce to reakcja alergiczna występująca pod wpływem promieniowania UV. Objawia się zwykle wysypką: plamami, zaczerwienieniem, drobnymi pęcherzykami albo swędzącą pokrzywką. Często towarzyszą jej gorączka i złe samopoczucie. Uczulenie może występować samoistnie. Może też wiązać się ze stosowaniem niektórych leków, ziół (np. dziurawca zwyczajnego) lub kosmetyków, które powodują fotouczulenie.
Fotostarzenie to przyspieszenie starzenia się skóry przez nadmierną ekspozycję na promieniowanie UV. Jego objawami są m.in.:
- powstawanie bruzd i zmarszczek,
- zaburzenia pigmentacji, plamy i przebarwienia, rogowacenie skóry,
- suchość i zwiotczenie skóry,
- zwiększone ryzyko zmian nowotworowych.
Wiotczenie skóry wyjaśnia ilość włókien kolagenowych. W miarę starzenia się organizmu kolagenu w skórze ubywa, więc skóra traci elastyczność. W efekcie wiotczeje i pojawiają się na niej zmarszczki. Nadmiar promieniowania UV przyspiesza ten proces.
Grzybice i choroby pasożytnicze
Choroby omawiane w tej części wywołują grzyby i pasożyty. Profilaktyka każdej z nich wynika z drogi, którą się szerzy. Przy grzybach mówi się o zakażeniu, a przy pasożytach - o zarażeniu.
| Choroba | Przyczyna | Droga szerzenia się | Profilaktyka |
|---|---|---|---|
| grzybica | grzyby chorobotwórcze | kontakt z zakażonym człowiekiem, jego przedmiotami albo zakażonym zwierzęciem domowym | higiena, własne przedmioty higieny osobistej, obuwie ochronne na basenie i w hotelu |
| wszawica | wesz ludzka | kontakt z zarażonym; wspólne szczotki, nakrycia głowy, pościel | przeglądanie włosów, higiena osobista, własne grzebienie i nakrycia głowy |
| świerzb | świerzbowiec ludzki | kontakt z chorym; pośrednio najczęściej bielizna pościelowa | higiena, własne przedmioty higieny osobistej |
Zapamiętaj
wywołuje pajęczak (świerzbowiec ludzki), a - owad (wesz ludzka).
Świerzbowiec drąży korytarze w warstwie zrogowaciałej (rogowej) naskórka, co powoduje silne swędzenie.
Trądzik pospolity
zaczyna się od zaburzeń hormonalnych. Zwiększają one produkcję łoju w gruczołach łojowych, które leżą w skórze właściwej, pod naskórkiem. Ujście gruczołu łojowego do mieszka włosowego zatyka się, więc łój gromadzi się w środku. W uwięzionym łoju rozwijają się bakterie. Wywołują one stan zapalny skóry widoczny jako krosta.
Ważne
Krostę tworzy stan zapalny wywołany przez bakterie; nadmiar łoju i zatkane ujście gruczołu tylko stwarzają im warunki do rozwoju.
obejmuje właściwą higienę skóry i powstrzymanie się od wyciskania istniejących krost. Pomaga też ograniczenie tłustych i ostrych potraw oraz słodyczy.
Naczynia krwionośne skóry a termoregulacja
Skóra chroni organizm zarówno przed przegrzaniem, jak i przed wyziębieniem. Naczynia krwionośne leżą w skórze właściwej - naskórek ich nie ma. Od ich średnicy zależy, ile krwi płynie przez powłoki ciała i ile ciepła organizm oddaje do otoczenia.
- niska temperatura otoczenia
- skórne naczynia krwionośne kurczą się i przepływa przez nie mniej krwi, więc organizm oddaje mniej ciepła; gruczoły potowe ograniczają wydzielanie potu,
- wysoka temperatura otoczenia
- naczynia rozszerzają się, więc płynie przez nie więcej krwi, która oddaje nadmiar ciepła do otoczenia (głównie na drodze promieniowania); pot paruje z powierzchni skóry i usuwa nadmiar ciepła.
W skrócie
- 01Skóra dobrze chroni organizm, gdy jest zdrowa i nieuszkodzona, a sprzyjają jej higiena, nawilżanie, nawodnienie, dieta, sen, ruch i właściwy ubiór.
- 02Dermatoskopia i wideodermatoskopia oceniają zmiany bez pobierania tkanki, a badanie histopatologiczne wymaga wycinka skóry i preparatu mikroskopowego.
- 03Promieniowanie UVB umożliwia wytwarzanie witaminy D3 w naskórku, ale nadmiar UV powoduje oparzenia, nowotwory, uczulenie na słońce i fotostarzenie skóry.
- 03Fototyp I ma bardzo dużą, a fototyp IV bardzo małą skłonność do poparzeń; fototypy II i III różnią się głównie tą skłonnością.
- 04Raki to nowotwory pochodzenia nabłonkowego; najczęstszy jest rak podstawnokomórkowy, a najgroźniejszym nowotworem złośliwym skóry jest czerniak.
- 04Znamię wymaga oceny lekarza, gdy ma cechy z alfabetu ABCDE, np. ma średnicę większą niż 6 mm albo zmienia się w czasie.
- 05Uczulenie na słońce to reakcja alergiczna na promieniowanie UV, a fotostarzenie to przyspieszone przez UV starzenie się skóry.
- 05Z wiekiem w skórze ubywa włókien kolagenowych, dlatego traci ona elastyczność, wiotczeje i pojawiają się zmarszczki.
- 06Grzybicę wywołują grzyby, wszawicę wesz ludzka, a świerzb świerzbowiec ludzki; profilaktyka zależy od drogi szerzenia się choroby.
- 07W trądziku pospolitym zaburzenia hormonalne zwiększają produkcję łoju, ujście gruczołu się zatyka, a bakterie w łoju wywołują stan zapalny.
- 08W chłodzie naczynia krwionośne skóry kurczą się i organizm traci mniej ciepła, a w upale rozszerzają się i krew oddaje nadmiar ciepła.
Pojęcia z fiszek
Podcast
Ładuję…
Quizy w tym zestawie
36 pytań w 4 etapach
Etap 1: Higiena i diagnostyka skóry
Etap 1 · 8 fiszek · 9 pytań
Etap 2: Słońce, fototypy i raki skóry
Etap 2 · 9 fiszek · 10 pytań
Etap 3: Czerniak, uczulenie, fotostarzenie
Etap 3 · 11 fiszek · 9 pytań
Etap 4: Choroby skóry i termoregulacja
Etap 4 · 8 fiszek · 8 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
35 fiszek uczy się 2
40 fiszek uczy się 4
40 fiszek uczy się 2
27 fiszek
40 fiszek uczy się 10
36 fiszek uczy się 8
Wyszukiwarka
Szukasz czegoś innego?
Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.
