Ilustracja do zestawu: Zaburzenia tarczycy i stres - NOWA Biologia na czasie 3 (ZR)

Biologia

Zaburzenia tarczycy i stres - NOWA Biologia na czasie 3 (ZR)

Sprawdzony zestaw
Szkoła średnia
29 fiszek33 pytań w 4 etapachnotatka

Zestaw obejmuje przyczyny i diagnostykę zaburzeń hormonalnych, objawy niedoczynności i nadczynności tarczycy oraz choroby Hashimoto i Gravesa-Basedowa. Uczy też przebiegu reakcji stresowej, roli adrenaliny i kortyzolu, skutków długotrwałego stresu, a na koniec - interpretacji testu tolerancji glukozy.

Zestaw do podręcznika

Dział 11, cz. 2. Układ hormonalny: nadczynność i niedoczynność tarczycy, stres

NOWA Biologia na czasie 3. Podręcznik. Zakres rozszerzony (Nowa Era) - wszystkie rozdziały

1.Przyczyny zaburzeń hormonalnych

Główne przyczyny to nadczynność gruczołu (wydziela zbyt dużo hormonów), niedoczynność gruczołu (wydziela zbyt mało) i nowotwory gruczołów zaburzające wydzielanie hormonów. Leczeniem tych zaburzeń zajmuje się endokrynologia.

2.Badanie poziomu hormonów we krwi

Hormony gruczołów dokrewnych są uwalniane do krwi, więc ich poziom najłatwiej oznaczyć w osoczu. To zwykle pierwszy krok diagnostyki: na podstawie wyniku lekarz może rozpoznać nadczynność lub niedoczynność gruczołu i rozpocząć leczenie - najczęściej terapię hormonalną.

3.Diagnostyka zmian nowotworowych gruczołu

Przy podejrzeniu nowotworu wykonuje się USG, które wykrywa nieprawidłowości w budowie narządu, np. guzy. Fragment zmiany pobiera się podczas biopsji, a badanie histopatologiczne wycinka określa, czy zmiana jest łagodna, czy złośliwa.

4.Jaki gruczoł zaznaczono i za co odpowiada?

Tarczycę. Wydziela tyroksynę, trójjodotyroninę i kalcytoninę, dzięki którym reguluje m.in. przemiany metaboliczne i produkcję ciepła w tkankach, poziom wapnia we krwi oraz pracę układu nerwowego i rozrodczego.

5.Wole

Powiększenie tarczycy. Jest częstym objawem zarówno niedoczynności, jak i nadczynności tarczycy, dlatego samo nie rozstrzyga o rodzaju zaburzenia - przyczynę ustala się badaniem USG i poziomu hormonów tarczycy we krwi.

6.Niedoczynność tarczycy u dorosłych

Tarczyca wydziela za mało hormonów, więc przemiany metaboliczne zwalniają. Objawami są m.in. zwiększenie masy ciała, przewlekłe zmęczenie, sucha i szorstka skóra oraz obwisłe powieki.

7.Niedoczynność tarczycy u dzieci

U dzieci niedoczynność tarczycy prowadzi do opóźnienia rozwoju psychoruchowego. Wynika to z tego, że odpowiednie stężenie hormonów tarczycy jest niezbędne do prawidłowej pracy układu nerwowego.

8.Niedobór kalcytoniny

Kalcytonina obniża poziom wapnia we krwi, blokując uwalnianie wapnia z kości. Jej niedobór przy niedoczynności tarczycy może więc prowadzić do nadmiaru wapnia we krwi.

9.Zapalenie tarczycy typu Hashimoto

Przewlekłe zapalenie tarczycy o podłożu autoimmunizacyjnym, czyli wywołane przez własny układ odpornościowy organizmu. Może być przyczyną objawów niedoczynności tarczycy.

10.Nadczynność tarczycy

Tarczyca wydziela za dużo hormonów, więc przyspiesza tempo przemiany materii - stąd m.in. utrata masy ciała i wzmożona potliwość. Objawami są też nerwowość, drżenie rąk i bezsenność.

11.Choroba Gravesa-Basedowa

Schorzenie autoimmunizacyjne tarczycy, w którego przebiegu wydzielanie hormonów przez ten gruczoł jest nadmiernie pobudzane. Może być przyczyną objawów nadczynności tarczycy.

12.Stres

Fizjologiczna i psychologiczna reakcja organizmu na działanie stresorów, czyli zewnętrznych lub wewnętrznych czynników powodujących zmianę funkcjonowania organizmu. To, co wywołuje stres, często zależy od osoby.

13.Rodzaje stresorów

Stresory fizyczne (np. uraz, hałas, ból), psychiczne zewnętrzne (np. trudna sytuacja w szkole, nadmiar obowiązków) i psychiczne wewnętrzne, tkwiące w samej osobie (np. perfekcjonizm, niska samoocena, pesymizm).

14.Rola podwzgórza w reakcji stresowej

Podwzgórze kontroluje reakcję na stresor dwiema drogami: nerwową - pobudza układ współczulny, a ten rdzeń nadnerczy - oraz hormonalną - pobudza przysadkę do wydzielania kortykotropiny, która stymuluje korę nadnerczy.

15.Adrenalina i noradrenalina w reakcji stresowej

Wydziela je rdzeń nadnerczy pobudzony przez układ współczulny; działają już w pierwszej minucie. Przygotowują do walki lub ucieczki, m.in. przyspieszają pracę serca, podnoszą ciśnienie krwi i - dzięki rozkładowi glikogenu w wątrobie - stężenie glukozy.

16.Skutki adrenaliny w oddychaniu i ukrwieniu

Adrenalina i noradrenalina rozszerzają oskrzela i przyspieszają oddech, zwiększają ukrwienie mózgu i mięśni szkieletowych, a naczynia krwionośne w skórze zwężają (stąd bladość skóry). Rozszerzają też źrenice.

17.Kortyzol w reakcji stresowej

Wydziela go kora nadnerczy pobudzona przez kortykotropinę (jej wydzielanie wywołuje kortykoliberyna podwzgórza); działa po ok. 30 minutach. Podnosi stężenie glukozy, hamuje reakcje alergiczne i stany zapalne oraz zwrotnie hamuje podwzgórze i przysadkę.

18.Glukoneogeneza

Synteza glukozy z niecukrowych substratów, np. aminokwasów, zachodząca w wątrobie pod wpływem kortyzolu. Aminokwasy pochodzą wtedy z innych narządów, głównie z mięśni szkieletowych, dlatego długotrwały stres prowadzi do zaników mięśniowych.

19.Stres krótkotrwały

Zazwyczaj działa mobilizująco, np. pozwala skupić uwagę podczas trudnego sprawdzianu. Po ustąpieniu stresora organizm wraca do wcześniejszego sposobu funkcjonowania.

20.Stres długotrwały (przewlekły)

Działa szkodliwie: wzmaga napięcie emocjonalne, zaburza koncentrację, zapamiętywanie i podejmowanie decyzji. Może prowadzić m.in. do przewlekłego zmęczenia, zaburzeń lękowych i depresji, a także zmniejsza odporność na infekcje.

21.Choroby związane z długotrwałym stresem

Długotrwale utrzymujący się stres może prowadzić m.in. do nadciśnienia tętniczego, miażdżycy i choroby wrzodowej żołądka, a u kobiet - do zatrzymania cyklu miesiączkowego.

22.Stadium wyczerpania

Stan, do którego dochodzi, gdy stresory działają zbyt intensywnie lub zbyt długo: reakcja stresowa nie ulega zahamowaniu, a wysoki poziom kortyzolu utrzymuje się we krwi przez długi czas.

23.Przewlekły nadmiar kortyzolu a kości i żołądek

Kortyzol powoduje demineralizację kości i zmniejsza wchłanianie jonów wapnia w jelitach, co może prowadzić do osteoporozy. Pobudza też wydzielanie kwasu solnego, co sprzyja uszkodzeniom błony śluzowej żołądka.

24.Przewlekły nadmiar kortyzolu a metabolizm

Utrzymuje wysoki poziom glukozy we krwi, co może przyczyniać się do cukrzycy, zwiększa katabolizm białek, prowadząc do zaników mięśniowych, i uwalnia kwasy tłuszczowe z tkanki tłuszczowej, co może prowadzić do spadku masy ciała.

25.Przewlekły nadmiar kortyzolu a odporność

Upośledza działanie układu odpornościowego: hamuje reakcje zapalne (część obrony nieswoistej) i syntezę przeciwciał oraz zmniejsza liczbę m.in. limfocytów. Dlatego przewlekły stres zwiększa podatność na infekcje.

26.Endorfiny

Hormony peptydowe wydzielane podczas wysiłku fizycznego, wywołujące m.in. dobre samopoczucie. Dlatego aktywność fizyczna - obok odpoczynku, zdrowej diety i prośby o pomoc specjalisty - pomaga zdrowo rozładować stres.

27.Cukrzyca typu I a cukrzyca typu II

Typ I to choroba autoimmunizacyjna: układ odpornościowy niszczy komórki trzustki, więc brakuje insuliny; objawy pojawiają się nagle, zwykle do 30. roku życia. Typ II wiąże się m.in. z otyłością: insuliny jest za mało, a komórki są na nią mniej wrażliwe.

28.Test tolerancji glukozy

Badanie zdolności organizmu do przetwarzania glukozy: jej stężenie we krwi mierzy się najpierw na czczo, a potem kilkakrotnie po doustnym podaniu glukozy. Równolegle można mierzyć stężenie insuliny w osoczu.

29.Zmniejszona wrażliwość tkanek na insulinę

Trzustka wydziela normalną lub podwyższoną ilość insuliny, a mimo to stężenie glukozy we krwi długo pozostaje podwyższone. Odróżnia to ten stan od niedoboru insuliny, przy którym stężenie insuliny jest niskie.

Notatka

Przyczyny i diagnostyka zaburzeń hormonalnych

Hormony biorą udział w wielu procesach, m.in. w reakcji stresowej. Zarówno zbyt mała, jak i zbyt duża ilość hormonu może zaburzyć homeostazę i prowadzić do poważnych skutków zdrowotnych. Główne to:

nadczynność gruczołu
gruczoł wydziela zbyt dużo hormonów
niedoczynność gruczołu
gruczoł wydziela zbyt mało hormonów
nowotwory gruczołów
zmiany nowotworowe zaburzają wydzielanie hormonów.

Leczeniem zaburzeń funkcji gruczołów dokrewnych zajmuje się endokrynologia.

Gruczoły dokrewne uwalniają hormony prosto do krwi, dlatego ich poziom najłatwiej oznaczyć w osoczu. Badanie krwi jest zwykle pierwszym krokiem diagnostyki. Jego wynik może wskazywać nadczynność lub niedoczynność gruczołu, a lekarz na tej podstawie rozpoczyna leczenie. W zaburzeniach pracy gruczołów dokrewnych najczęściej stosuje się terapię hormonalną.

Przy podejrzeniu zmian nowotworowych wykonuje się dodatkowo badanie USG, które wykrywa nieprawidłowości w budowie narządu, np. guzy. Fragment widocznej zmiany pobiera się podczas biopsji. Badanie histopatologiczne wycinka określa charakter zmiany (łagodna albo złośliwa) i pozwala dobrać leczenie.

Niedoczynność i nadczynność tarczycy

Tarczyca wydziela tyroksynę, trójjodotyroninę i kalcytoninę. Odpowiada za przemiany metaboliczne, produkcję ciepła w tkankach, właściwy poziom wapnia we krwi oraz pracę układu nerwowego i rozrodczego. Dlatego organizmowi szkodzi zarówno jej niedoczynność, jak i nadczynność.

CechaNiedoczynność tarczycyNadczynność tarczycy
ilość hormonówza małoza dużo
przemiany metabolicznezwolnioneprzyspieszone tempo przemiany materii
objawy u dorosłychzwiększenie masy ciała, przewlekłe zmęczenie, sucha i szorstka skóra, obwisłe powiekiutrata masy ciała, wzmożona potliwość, nerwowość, drżenie rąk, ogólne osłabienie, bezsenność
możliwa przyczynazapalenie tarczycy typu Hashimotochoroba Gravesa-Basedowa

U dzieci niedoczynność tarczycy prowadzi do opóźnienia rozwoju psychoruchowego, bo hormony tarczycy są niezbędne do prawidłowej pracy układu nerwowego. Przy niedoczynności może też brakować kalcytoniny, która blokuje uwalnianie wapnia z kości. Jej niedobór może więc prowadzić do nadmiaru wapnia we krwi.

Obie choroby z tabeli mają podłoże autoimmunizacyjne, czyli wywołuje je własny układ odpornościowy organizmu. to przewlekłe zapalenie tego gruczołu. polega na nadmiernym pobudzaniu tarczycy do wydzielania jej hormonów.

Częstym objawem obu zaburzeń jest powiększenie tarczycy, czyli . Samo wole nie wskazuje rodzaju zaburzenia. Przyczynę nieprawidłowej pracy tarczycy pozwalają ustalić badanie USG i badanie poziomu hormonów tarczycy we krwi.

Stres i stresory

to fizjologiczna i psychologiczna reakcja organizmu na działanie stresorów. Stresory to zewnętrzne lub wewnętrzne czynniki, które zmieniają funkcjonowanie organizmu. To, co wywołuje stres, często ma podłoże indywidualne. Na przykład spotkanie z pająkiem stresuje osobę, która się ich boi, a u innych nie wywołuje żadnej reakcji.

Wyróżnia się trzy grupy stresorów:

stresory fizyczne
np. uraz, choroba, hałas, silne bodźce wzrokowe lub dotykowe, ból, zanieczyszczenie środowiska,
stresory psychiczne zewnętrzne
np. duże zmiany w życiu, trudna sytuacja w domu, pracy lub szkole, trudności w relacjach z ludźmi, problemy finansowe, nadmiar obowiązków,
stresory psychiczne wewnętrzne
tkwią w samej osobie, np. pesymizm, perfekcjonizm, niska samoocena, nierealistyczne oczekiwania wobec życia, niezdolność do pogodzenia się ze zmianami.

Przykład

Skręcona kostka to stresor fizyczny (uraz), przeprowadzka do innego miasta - psychiczny zewnętrzny, a przekonanie, że wszystko skończy się źle - psychiczny wewnętrzny (pesymizm).

Stres krótkotrwały i długotrwały

Stres krótkotrwały zwykle działa mobilizująco, np. pozwala skupić uwagę. Po ustąpieniu stresora organizm wraca do wcześniejszego sposobu funkcjonowania. (przewlekły) działa szkodliwie: wzmaga napięcie emocjonalne, zaburza koncentrację, zapamiętywanie i podejmowanie decyzji. Może prowadzić m.in. do:

  • przewlekłego zmęczenia, zaburzeń lękowych i depresji,
  • nadciśnienia tętniczego, miażdżycy i choroby wrzodowej żołądka,
  • zatrzymania cyklu miesiączkowego u kobiet i problemów z erekcją u mężczyzn,
  • spadku odporności, przez co organizm jest bardziej podatny na infekcje.

Przebieg reakcji stresowej

Najważniejszą strukturą odpowiedzialną za homeostazę jest podwzgórze. Kontroluje ono reakcję na stresor dwiema drogami, które pobudzają dwie części nadnerczy:

  • droga nerwowa - podwzgórze impulsami nerwowymi aktywuje układ współczulny, a ten pobudza rdzeń nadnerczy do wydzielania adrenaliny i noradrenaliny,
  • droga hormonalna - podwzgórze wydziela kortykoliberynę, która pobudza przysadkę do wydzielania kortykotropiny, a ta stymuluje korę nadnerczy do wydzielania kortyzolu.

Zapamiętaj

Rdzeń nadnerczy pobudzają nerwy układu współczulnego, a korę nadnerczy - hormon tropowy przysadki, czyli kortykotropina.

Adrenalina i noradrenalina działają już w pierwszej minucie i przygotowują organizm do walki lub ucieczki. Przyspieszają pracę serca i podnoszą ciśnienie krwi. Zwiększają ukrwienie mózgu i mięśni szkieletowych, a naczynia krwionośne w skórze zwężają, stąd bladość skóry. Rozszerzają oskrzela i źrenice oraz przyspieszają oddech. Pobudzają rozkład glikogenu w wątrobie, więc rośnie stężenie glukozy we krwi. Adrenalina jest hormonem rdzenia nadnerczy, a zarazem neuroprzekaźnikiem układu współczulnego, obok acetylocholiny i noradrenaliny.

Kortyzol działa po ok. 30 minutach. Pobudza wątrobę do , czyli syntezy glukozy z niecukrowych substratów, np. aminokwasów pobieranych głównie z mięśni szkieletowych. Podnosi też ciśnienie krwi. Obniża działanie układu odpornościowego, bo hamuje reakcje alergiczne i stany zapalne. Zwrotnie hamuje podwzgórze i przysadkę i w ten sposób reguluje natężenie reakcji stresowej.

Skutki adrenaliny i noradrenaliny oraz kortyzolu w stresie

Długotrwały stres a nadmiar kortyzolu

Gdy stresory działają zbyt intensywnie lub zbyt długo, może dojść do . Reakcja stresowa nie ulega wtedy zahamowaniu, a wysoki poziom kortyzolu utrzymuje się we krwi przez długi czas.

Ważne

Ten sam kortyzol, który w krótkim stresie mobilizuje organizm, w długotrwałym nadmiarze uszkadza narządy i osłabia odporność.

Przewlekły nadmiar kortyzolu powoduje m.in.:

  • demineralizację kości i mniejsze wchłanianie jonów wapnia w jelitach, co może prowadzić do osteoporozy,
  • pobudzenie wydzielania kwasu solnego i uszkodzenia błony śluzowej żołądka,
  • uwalnianie kwasów tłuszczowych z tkanki tłuszczowej, co może prowadzić do spadku masy ciała,
  • hamowanie syntezy kwasów nukleinowych w komórkach,
  • utrzymywanie wysokiego poziomu glukozy we krwi, co sprzyja rozwojowi cukrzycy,
  • zwiększenie katabolizmu białek, prowadzące do zaników mięśniowych.

Nadmiar kortyzolu upośledza też działanie układu odpornościowego. Hamuje reakcje zapalne, które są częścią obrony nieswoistej, oraz syntezę przeciwciał. Zmniejsza liczbę eozynofili, bazofili i limfocytów i powoduje zanik tkanki limfatycznej. Dlatego osoba w przewlekłym stresie łatwiej ulega infekcjom.

Radzenie sobie ze stresem

Stresu nie da się całkowicie wyeliminować, ale można go zdrowo rozładowywać:

  • odpoczynek, np. spacer, relaksująca muzyka czy sen, umożliwia regenerację organizmu,
  • zrównoważona dieta umożliwia prawidłowe funkcjonowanie organizmu,
  • podczas aktywności fizycznej są wydzielane - hormony peptydowe wywołujące m.in. dobre samopoczucie,
  • gdy trudno poradzić sobie z emocjami, warto poprosić o pomoc specjalistę, np. psychologa.

Cukrzyca i test tolerancji glukozy

Cukrzyca to choroba metaboliczna, której głównym objawem jest stale podwyższony poziom glukozy we krwi. W cukrzycy typu I układ odpornościowy niszczy komórki trzustki, więc brakuje insuliny; objawy pojawiają się nagle, zwykle do 30. roku życia. Cukrzyca typu II wiąże się m.in. z otyłością: insuliny powstaje za mało, a komórki są na nią mniej wrażliwe.

bada zdolność organizmu do przetwarzania glukozy. Stężenie glukozy we krwi mierzy się najpierw na czczo, a potem kilkakrotnie po doustnym podaniu glukozy. Równoległy pomiar stężenia insuliny w osoczu pozwala odróżnić dwie przyczyny słabej tolerancji glukozy.

StanStężenie insulinyStężenie glukozy
prawidłowa tolerancjarośnie po podaniu glukozyrośnie, potem spada
zmniejszona wrażliwość tkaneknormalne lub podwyższonedługo podwyższone
niedobór insulinyniskie przez cały testdługo podwyższone

Przy zmniejszonej wrażliwości tkanek trzustka wydziela dość insuliny, ale komórki słabo na nią reagują. Przy niedoborze insuliny glukoza pozostaje wysoka, bo hormonu jest za mało.

Taki test bywa częścią doświadczenia na zwierzętach. Przykładowo, aby sprawdzić, czy codzienny bieg w kołowrotku wpływa na wrażliwość tkanek na insulinę u myszy, grupa badawcza ma kołowrotek, a kontrolna - nie. Poza tym obie grupy żyją w tych samych warunkach. Zmienną niezależną jest aktywność ruchowa, a zależną - stężenie glukozy i insuliny w teście.

W skrócie

  • 01Zaburzenia hormonalne wywołują nadczynność gruczołu, jego niedoczynność albo nowotwór, który zaburza wydzielanie hormonów.
  • 01Diagnostykę zaczyna się od oznaczenia poziomu hormonów we krwi; przy podejrzeniu nowotworu dochodzą USG, biopsja i badanie histopatologiczne.
  • 02Niedoczynność tarczycy spowalnia przemiany metaboliczne, a nadczynność je przyspiesza; wole może wystąpić w obu zaburzeniach.
  • 02Zapalenie tarczycy typu Hashimoto może dawać objawy niedoczynności, a choroba Gravesa-Basedowa - nadczynności tarczycy.
  • 03Stresory dzieli się na fizyczne, psychiczne zewnętrzne i psychiczne wewnętrzne; ten sam czynnik nie u każdego wywołuje stres.
  • 03Stres krótkotrwały zwykle mobilizuje, a długotrwały szkodzi psychice i narządom oraz zmniejsza odporność.
  • 04W stresie podwzgórze pobudza rdzeń nadnerczy drogą nerwową, a korę nadnerczy drogą hormonalną przez przysadkę.
  • 04Adrenalina i noradrenalina działają w pierwszej minucie, a kortyzol po ok. 30 minutach; oba hormony podnoszą stężenie glukozy i ciśnienie krwi.
  • 05W stadium wyczerpania reakcja stresowa nie zostaje zahamowana i wysoki poziom kortyzolu długo utrzymuje się we krwi.
  • 05Przewlekły nadmiar kortyzolu osłabia kości i odporność, prowadzi do zaników mięśniowych, a utrzymując wysoki poziom glukozy, sprzyja cukrzycy.
  • 06W teście tolerancji glukozy stężenie glukozy mierzy się na czczo, a potem kilkakrotnie po doustnym podaniu glukozy.
  • 06Wysoka glukoza przy normalnej lub wysokiej insulinie wskazuje na zmniejszoną wrażliwość tkanek, a przy niskiej insulinie - na jej niedobór.

Pojęcia z fiszek

Podcast

Ładuję…

Quizy w tym zestawie

33 pytań w 4 etapach

  1. Etap 1: Niedoczynność i nadczynność tarczycy

    Etap 1 · 12 fiszek · 9 pytań

  2. Etap 2: Stres i reakcja stresowa

    Etap 2 · 8 fiszek · 8 pytań

  3. Etap 3: Skutki długotrwałego stresu

    Etap 3 · 7 fiszek · 8 pytań

  4. Etap 4: Cukrzyca, badania i podsumowanie

    Etap 4 · 2 fiszki · 8 pytań

  5. Powtórka z całości

    15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów

Sprawdzian do druku

Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną

Sprawdzam sprawdzian…

Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem

WhatsApp

Podobne zestawy

Fiszki z biologii, klasa 3 liceum

Wyszukiwarka

Szukasz czegoś innego?

Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.