Biologia
Zaburzenia tarczycy i stres - NOWA Biologia na czasie 3 (ZR)
Sprawdzony zestawZestaw obejmuje przyczyny i diagnostykę zaburzeń hormonalnych, objawy niedoczynności i nadczynności tarczycy oraz choroby Hashimoto i Gravesa-Basedowa. Uczy też przebiegu reakcji stresowej, roli adrenaliny i kortyzolu, skutków długotrwałego stresu, a na koniec - interpretacji testu tolerancji glukozy.
Zestaw do podręcznika
Dział 11, cz. 2. Układ hormonalny: nadczynność i niedoczynność tarczycy, stres
NOWA Biologia na czasie 3. Podręcznik. Zakres rozszerzony (Nowa Era) - wszystkie rozdziały1.Przyczyny zaburzeń hormonalnych
Główne przyczyny to nadczynność gruczołu (wydziela zbyt dużo hormonów), niedoczynność gruczołu (wydziela zbyt mało) i nowotwory gruczołów zaburzające wydzielanie hormonów. Leczeniem tych zaburzeń zajmuje się endokrynologia.
2.Badanie poziomu hormonów we krwi
Hormony gruczołów dokrewnych są uwalniane do krwi, więc ich poziom najłatwiej oznaczyć w osoczu. To zwykle pierwszy krok diagnostyki: na podstawie wyniku lekarz może rozpoznać nadczynność lub niedoczynność gruczołu i rozpocząć leczenie - najczęściej terapię hormonalną.
3.Diagnostyka zmian nowotworowych gruczołu
Przy podejrzeniu nowotworu wykonuje się USG, które wykrywa nieprawidłowości w budowie narządu, np. guzy. Fragment zmiany pobiera się podczas biopsji, a badanie histopatologiczne wycinka określa, czy zmiana jest łagodna, czy złośliwa.
4.Jaki gruczoł zaznaczono i za co odpowiada?
Tarczycę. Wydziela tyroksynę, trójjodotyroninę i kalcytoninę, dzięki którym reguluje m.in. przemiany metaboliczne i produkcję ciepła w tkankach, poziom wapnia we krwi oraz pracę układu nerwowego i rozrodczego.
5.Wole
Powiększenie tarczycy. Jest częstym objawem zarówno niedoczynności, jak i nadczynności tarczycy, dlatego samo nie rozstrzyga o rodzaju zaburzenia - przyczynę ustala się badaniem USG i poziomu hormonów tarczycy we krwi.
6.Niedoczynność tarczycy u dorosłych
Tarczyca wydziela za mało hormonów, więc przemiany metaboliczne zwalniają. Objawami są m.in. zwiększenie masy ciała, przewlekłe zmęczenie, sucha i szorstka skóra oraz obwisłe powieki.
7.Niedoczynność tarczycy u dzieci
U dzieci niedoczynność tarczycy prowadzi do opóźnienia rozwoju psychoruchowego. Wynika to z tego, że odpowiednie stężenie hormonów tarczycy jest niezbędne do prawidłowej pracy układu nerwowego.
8.Niedobór kalcytoniny
Kalcytonina obniża poziom wapnia we krwi, blokując uwalnianie wapnia z kości. Jej niedobór przy niedoczynności tarczycy może więc prowadzić do nadmiaru wapnia we krwi.
9.Zapalenie tarczycy typu Hashimoto
Przewlekłe zapalenie tarczycy o podłożu autoimmunizacyjnym, czyli wywołane przez własny układ odpornościowy organizmu. Może być przyczyną objawów niedoczynności tarczycy.
10.Nadczynność tarczycy
Tarczyca wydziela za dużo hormonów, więc przyspiesza tempo przemiany materii - stąd m.in. utrata masy ciała i wzmożona potliwość. Objawami są też nerwowość, drżenie rąk i bezsenność.
11.Choroba Gravesa-Basedowa
Schorzenie autoimmunizacyjne tarczycy, w którego przebiegu wydzielanie hormonów przez ten gruczoł jest nadmiernie pobudzane. Może być przyczyną objawów nadczynności tarczycy.
12.Stres
Fizjologiczna i psychologiczna reakcja organizmu na działanie stresorów, czyli zewnętrznych lub wewnętrznych czynników powodujących zmianę funkcjonowania organizmu. To, co wywołuje stres, często zależy od osoby.
13.Rodzaje stresorów
Stresory fizyczne (np. uraz, hałas, ból), psychiczne zewnętrzne (np. trudna sytuacja w szkole, nadmiar obowiązków) i psychiczne wewnętrzne, tkwiące w samej osobie (np. perfekcjonizm, niska samoocena, pesymizm).
14.Rola podwzgórza w reakcji stresowej
Podwzgórze kontroluje reakcję na stresor dwiema drogami: nerwową - pobudza układ współczulny, a ten rdzeń nadnerczy - oraz hormonalną - pobudza przysadkę do wydzielania kortykotropiny, która stymuluje korę nadnerczy.
15.Adrenalina i noradrenalina w reakcji stresowej
Wydziela je rdzeń nadnerczy pobudzony przez układ współczulny; działają już w pierwszej minucie. Przygotowują do walki lub ucieczki, m.in. przyspieszają pracę serca, podnoszą ciśnienie krwi i - dzięki rozkładowi glikogenu w wątrobie - stężenie glukozy.
16.Skutki adrenaliny w oddychaniu i ukrwieniu
Adrenalina i noradrenalina rozszerzają oskrzela i przyspieszają oddech, zwiększają ukrwienie mózgu i mięśni szkieletowych, a naczynia krwionośne w skórze zwężają (stąd bladość skóry). Rozszerzają też źrenice.
17.Kortyzol w reakcji stresowej
Wydziela go kora nadnerczy pobudzona przez kortykotropinę (jej wydzielanie wywołuje kortykoliberyna podwzgórza); działa po ok. 30 minutach. Podnosi stężenie glukozy, hamuje reakcje alergiczne i stany zapalne oraz zwrotnie hamuje podwzgórze i przysadkę.
18.Glukoneogeneza
Synteza glukozy z niecukrowych substratów, np. aminokwasów, zachodząca w wątrobie pod wpływem kortyzolu. Aminokwasy pochodzą wtedy z innych narządów, głównie z mięśni szkieletowych, dlatego długotrwały stres prowadzi do zaników mięśniowych.
19.Stres krótkotrwały
Zazwyczaj działa mobilizująco, np. pozwala skupić uwagę podczas trudnego sprawdzianu. Po ustąpieniu stresora organizm wraca do wcześniejszego sposobu funkcjonowania.
20.Stres długotrwały (przewlekły)
Działa szkodliwie: wzmaga napięcie emocjonalne, zaburza koncentrację, zapamiętywanie i podejmowanie decyzji. Może prowadzić m.in. do przewlekłego zmęczenia, zaburzeń lękowych i depresji, a także zmniejsza odporność na infekcje.
21.Choroby związane z długotrwałym stresem
Długotrwale utrzymujący się stres może prowadzić m.in. do nadciśnienia tętniczego, miażdżycy i choroby wrzodowej żołądka, a u kobiet - do zatrzymania cyklu miesiączkowego.
22.Stadium wyczerpania
Stan, do którego dochodzi, gdy stresory działają zbyt intensywnie lub zbyt długo: reakcja stresowa nie ulega zahamowaniu, a wysoki poziom kortyzolu utrzymuje się we krwi przez długi czas.
23.Przewlekły nadmiar kortyzolu a kości i żołądek
Kortyzol powoduje demineralizację kości i zmniejsza wchłanianie jonów wapnia w jelitach, co może prowadzić do osteoporozy. Pobudza też wydzielanie kwasu solnego, co sprzyja uszkodzeniom błony śluzowej żołądka.
24.Przewlekły nadmiar kortyzolu a metabolizm
Utrzymuje wysoki poziom glukozy we krwi, co może przyczyniać się do cukrzycy, zwiększa katabolizm białek, prowadząc do zaników mięśniowych, i uwalnia kwasy tłuszczowe z tkanki tłuszczowej, co może prowadzić do spadku masy ciała.
25.Przewlekły nadmiar kortyzolu a odporność
Upośledza działanie układu odpornościowego: hamuje reakcje zapalne (część obrony nieswoistej) i syntezę przeciwciał oraz zmniejsza liczbę m.in. limfocytów. Dlatego przewlekły stres zwiększa podatność na infekcje.
26.Endorfiny
Hormony peptydowe wydzielane podczas wysiłku fizycznego, wywołujące m.in. dobre samopoczucie. Dlatego aktywność fizyczna - obok odpoczynku, zdrowej diety i prośby o pomoc specjalisty - pomaga zdrowo rozładować stres.
27.Cukrzyca typu I a cukrzyca typu II
Typ I to choroba autoimmunizacyjna: układ odpornościowy niszczy komórki trzustki, więc brakuje insuliny; objawy pojawiają się nagle, zwykle do 30. roku życia. Typ II wiąże się m.in. z otyłością: insuliny jest za mało, a komórki są na nią mniej wrażliwe.
28.Test tolerancji glukozy
Badanie zdolności organizmu do przetwarzania glukozy: jej stężenie we krwi mierzy się najpierw na czczo, a potem kilkakrotnie po doustnym podaniu glukozy. Równolegle można mierzyć stężenie insuliny w osoczu.
29.Zmniejszona wrażliwość tkanek na insulinę
Trzustka wydziela normalną lub podwyższoną ilość insuliny, a mimo to stężenie glukozy we krwi długo pozostaje podwyższone. Odróżnia to ten stan od niedoboru insuliny, przy którym stężenie insuliny jest niskie.
Notatka
Przyczyny i diagnostyka zaburzeń hormonalnych
Hormony biorą udział w wielu procesach, m.in. w reakcji stresowej. Zarówno zbyt mała, jak i zbyt duża ilość hormonu może zaburzyć homeostazę i prowadzić do poważnych skutków zdrowotnych. Główne to:
- nadczynność gruczołu
- gruczoł wydziela zbyt dużo hormonów
- niedoczynność gruczołu
- gruczoł wydziela zbyt mało hormonów
- nowotwory gruczołów
- zmiany nowotworowe zaburzają wydzielanie hormonów.
Leczeniem zaburzeń funkcji gruczołów dokrewnych zajmuje się endokrynologia.
Gruczoły dokrewne uwalniają hormony prosto do krwi, dlatego ich poziom najłatwiej oznaczyć w osoczu. Badanie krwi jest zwykle pierwszym krokiem diagnostyki. Jego wynik może wskazywać nadczynność lub niedoczynność gruczołu, a lekarz na tej podstawie rozpoczyna leczenie. W zaburzeniach pracy gruczołów dokrewnych najczęściej stosuje się terapię hormonalną.
Przy podejrzeniu zmian nowotworowych wykonuje się dodatkowo badanie USG, które wykrywa nieprawidłowości w budowie narządu, np. guzy. Fragment widocznej zmiany pobiera się podczas biopsji. Badanie histopatologiczne wycinka określa charakter zmiany (łagodna albo złośliwa) i pozwala dobrać leczenie.
Niedoczynność i nadczynność tarczycy
Tarczyca wydziela tyroksynę, trójjodotyroninę i kalcytoninę. Odpowiada za przemiany metaboliczne, produkcję ciepła w tkankach, właściwy poziom wapnia we krwi oraz pracę układu nerwowego i rozrodczego. Dlatego organizmowi szkodzi zarówno jej niedoczynność, jak i nadczynność.
| Cecha | Niedoczynność tarczycy | Nadczynność tarczycy |
|---|---|---|
| ilość hormonów | za mało | za dużo |
| przemiany metaboliczne | zwolnione | przyspieszone tempo przemiany materii |
| objawy u dorosłych | zwiększenie masy ciała, przewlekłe zmęczenie, sucha i szorstka skóra, obwisłe powieki | utrata masy ciała, wzmożona potliwość, nerwowość, drżenie rąk, ogólne osłabienie, bezsenność |
| możliwa przyczyna | zapalenie tarczycy typu Hashimoto | choroba Gravesa-Basedowa |
U dzieci niedoczynność tarczycy prowadzi do opóźnienia rozwoju psychoruchowego, bo hormony tarczycy są niezbędne do prawidłowej pracy układu nerwowego. Przy niedoczynności może też brakować kalcytoniny, która blokuje uwalnianie wapnia z kości. Jej niedobór może więc prowadzić do nadmiaru wapnia we krwi.
Obie choroby z tabeli mają podłoże autoimmunizacyjne, czyli wywołuje je własny układ odpornościowy organizmu. to przewlekłe zapalenie tego gruczołu. polega na nadmiernym pobudzaniu tarczycy do wydzielania jej hormonów.
Częstym objawem obu zaburzeń jest powiększenie tarczycy, czyli . Samo wole nie wskazuje rodzaju zaburzenia. Przyczynę nieprawidłowej pracy tarczycy pozwalają ustalić badanie USG i badanie poziomu hormonów tarczycy we krwi.
Stres i stresory
to fizjologiczna i psychologiczna reakcja organizmu na działanie stresorów. Stresory to zewnętrzne lub wewnętrzne czynniki, które zmieniają funkcjonowanie organizmu. To, co wywołuje stres, często ma podłoże indywidualne. Na przykład spotkanie z pająkiem stresuje osobę, która się ich boi, a u innych nie wywołuje żadnej reakcji.
Wyróżnia się trzy grupy stresorów:
- stresory fizyczne
- np. uraz, choroba, hałas, silne bodźce wzrokowe lub dotykowe, ból, zanieczyszczenie środowiska,
- stresory psychiczne zewnętrzne
- np. duże zmiany w życiu, trudna sytuacja w domu, pracy lub szkole, trudności w relacjach z ludźmi, problemy finansowe, nadmiar obowiązków,
- stresory psychiczne wewnętrzne
- tkwią w samej osobie, np. pesymizm, perfekcjonizm, niska samoocena, nierealistyczne oczekiwania wobec życia, niezdolność do pogodzenia się ze zmianami.
Przykład
Skręcona kostka to stresor fizyczny (uraz), przeprowadzka do innego miasta - psychiczny zewnętrzny, a przekonanie, że wszystko skończy się źle - psychiczny wewnętrzny (pesymizm).
Stres krótkotrwały i długotrwały
Stres krótkotrwały zwykle działa mobilizująco, np. pozwala skupić uwagę. Po ustąpieniu stresora organizm wraca do wcześniejszego sposobu funkcjonowania. (przewlekły) działa szkodliwie: wzmaga napięcie emocjonalne, zaburza koncentrację, zapamiętywanie i podejmowanie decyzji. Może prowadzić m.in. do:
- przewlekłego zmęczenia, zaburzeń lękowych i depresji,
- nadciśnienia tętniczego, miażdżycy i choroby wrzodowej żołądka,
- zatrzymania cyklu miesiączkowego u kobiet i problemów z erekcją u mężczyzn,
- spadku odporności, przez co organizm jest bardziej podatny na infekcje.
Przebieg reakcji stresowej
Najważniejszą strukturą odpowiedzialną za homeostazę jest podwzgórze. Kontroluje ono reakcję na stresor dwiema drogami, które pobudzają dwie części nadnerczy:
- droga nerwowa - podwzgórze impulsami nerwowymi aktywuje układ współczulny, a ten pobudza rdzeń nadnerczy do wydzielania adrenaliny i noradrenaliny,
- droga hormonalna - podwzgórze wydziela kortykoliberynę, która pobudza przysadkę do wydzielania kortykotropiny, a ta stymuluje korę nadnerczy do wydzielania kortyzolu.
Zapamiętaj
Rdzeń nadnerczy pobudzają nerwy układu współczulnego, a korę nadnerczy - hormon tropowy przysadki, czyli kortykotropina.
Adrenalina i noradrenalina działają już w pierwszej minucie i przygotowują organizm do walki lub ucieczki. Przyspieszają pracę serca i podnoszą ciśnienie krwi. Zwiększają ukrwienie mózgu i mięśni szkieletowych, a naczynia krwionośne w skórze zwężają, stąd bladość skóry. Rozszerzają oskrzela i źrenice oraz przyspieszają oddech. Pobudzają rozkład glikogenu w wątrobie, więc rośnie stężenie glukozy we krwi. Adrenalina jest hormonem rdzenia nadnerczy, a zarazem neuroprzekaźnikiem układu współczulnego, obok acetylocholiny i noradrenaliny.
Kortyzol działa po ok. 30 minutach. Pobudza wątrobę do , czyli syntezy glukozy z niecukrowych substratów, np. aminokwasów pobieranych głównie z mięśni szkieletowych. Podnosi też ciśnienie krwi. Obniża działanie układu odpornościowego, bo hamuje reakcje alergiczne i stany zapalne. Zwrotnie hamuje podwzgórze i przysadkę i w ten sposób reguluje natężenie reakcji stresowej.
Długotrwały stres a nadmiar kortyzolu
Gdy stresory działają zbyt intensywnie lub zbyt długo, może dojść do . Reakcja stresowa nie ulega wtedy zahamowaniu, a wysoki poziom kortyzolu utrzymuje się we krwi przez długi czas.
Ważne
Ten sam kortyzol, który w krótkim stresie mobilizuje organizm, w długotrwałym nadmiarze uszkadza narządy i osłabia odporność.
Przewlekły nadmiar kortyzolu powoduje m.in.:
- demineralizację kości i mniejsze wchłanianie jonów wapnia w jelitach, co może prowadzić do osteoporozy,
- pobudzenie wydzielania kwasu solnego i uszkodzenia błony śluzowej żołądka,
- uwalnianie kwasów tłuszczowych z tkanki tłuszczowej, co może prowadzić do spadku masy ciała,
- hamowanie syntezy kwasów nukleinowych w komórkach,
- utrzymywanie wysokiego poziomu glukozy we krwi, co sprzyja rozwojowi cukrzycy,
- zwiększenie katabolizmu białek, prowadzące do zaników mięśniowych.
Nadmiar kortyzolu upośledza też działanie układu odpornościowego. Hamuje reakcje zapalne, które są częścią obrony nieswoistej, oraz syntezę przeciwciał. Zmniejsza liczbę eozynofili, bazofili i limfocytów i powoduje zanik tkanki limfatycznej. Dlatego osoba w przewlekłym stresie łatwiej ulega infekcjom.
Radzenie sobie ze stresem
Stresu nie da się całkowicie wyeliminować, ale można go zdrowo rozładowywać:
- odpoczynek, np. spacer, relaksująca muzyka czy sen, umożliwia regenerację organizmu,
- zrównoważona dieta umożliwia prawidłowe funkcjonowanie organizmu,
- podczas aktywności fizycznej są wydzielane - hormony peptydowe wywołujące m.in. dobre samopoczucie,
- gdy trudno poradzić sobie z emocjami, warto poprosić o pomoc specjalistę, np. psychologa.
Cukrzyca i test tolerancji glukozy
Cukrzyca to choroba metaboliczna, której głównym objawem jest stale podwyższony poziom glukozy we krwi. W cukrzycy typu I układ odpornościowy niszczy komórki trzustki, więc brakuje insuliny; objawy pojawiają się nagle, zwykle do 30. roku życia. Cukrzyca typu II wiąże się m.in. z otyłością: insuliny powstaje za mało, a komórki są na nią mniej wrażliwe.
bada zdolność organizmu do przetwarzania glukozy. Stężenie glukozy we krwi mierzy się najpierw na czczo, a potem kilkakrotnie po doustnym podaniu glukozy. Równoległy pomiar stężenia insuliny w osoczu pozwala odróżnić dwie przyczyny słabej tolerancji glukozy.
| Stan | Stężenie insuliny | Stężenie glukozy |
|---|---|---|
| prawidłowa tolerancja | rośnie po podaniu glukozy | rośnie, potem spada |
| zmniejszona wrażliwość tkanek | normalne lub podwyższone | długo podwyższone |
| niedobór insuliny | niskie przez cały test | długo podwyższone |
Przy zmniejszonej wrażliwości tkanek trzustka wydziela dość insuliny, ale komórki słabo na nią reagują. Przy niedoborze insuliny glukoza pozostaje wysoka, bo hormonu jest za mało.
Taki test bywa częścią doświadczenia na zwierzętach. Przykładowo, aby sprawdzić, czy codzienny bieg w kołowrotku wpływa na wrażliwość tkanek na insulinę u myszy, grupa badawcza ma kołowrotek, a kontrolna - nie. Poza tym obie grupy żyją w tych samych warunkach. Zmienną niezależną jest aktywność ruchowa, a zależną - stężenie glukozy i insuliny w teście.
W skrócie
- 01Zaburzenia hormonalne wywołują nadczynność gruczołu, jego niedoczynność albo nowotwór, który zaburza wydzielanie hormonów.
- 01Diagnostykę zaczyna się od oznaczenia poziomu hormonów we krwi; przy podejrzeniu nowotworu dochodzą USG, biopsja i badanie histopatologiczne.
- 02Niedoczynność tarczycy spowalnia przemiany metaboliczne, a nadczynność je przyspiesza; wole może wystąpić w obu zaburzeniach.
- 02Zapalenie tarczycy typu Hashimoto może dawać objawy niedoczynności, a choroba Gravesa-Basedowa - nadczynności tarczycy.
- 03Stresory dzieli się na fizyczne, psychiczne zewnętrzne i psychiczne wewnętrzne; ten sam czynnik nie u każdego wywołuje stres.
- 03Stres krótkotrwały zwykle mobilizuje, a długotrwały szkodzi psychice i narządom oraz zmniejsza odporność.
- 04W stresie podwzgórze pobudza rdzeń nadnerczy drogą nerwową, a korę nadnerczy drogą hormonalną przez przysadkę.
- 04Adrenalina i noradrenalina działają w pierwszej minucie, a kortyzol po ok. 30 minutach; oba hormony podnoszą stężenie glukozy i ciśnienie krwi.
- 05W stadium wyczerpania reakcja stresowa nie zostaje zahamowana i wysoki poziom kortyzolu długo utrzymuje się we krwi.
- 05Przewlekły nadmiar kortyzolu osłabia kości i odporność, prowadzi do zaników mięśniowych, a utrzymując wysoki poziom glukozy, sprzyja cukrzycy.
- 06W teście tolerancji glukozy stężenie glukozy mierzy się na czczo, a potem kilkakrotnie po doustnym podaniu glukozy.
- 06Wysoka glukoza przy normalnej lub wysokiej insulinie wskazuje na zmniejszoną wrażliwość tkanek, a przy niskiej insulinie - na jej niedobór.
Pojęcia z fiszek
Podcast
Ładuję…
Quizy w tym zestawie
33 pytań w 4 etapach
Etap 1: Niedoczynność i nadczynność tarczycy
Etap 1 · 12 fiszek · 9 pytań
Etap 2: Stres i reakcja stresowa
Etap 2 · 8 fiszek · 8 pytań
Etap 3: Skutki długotrwałego stresu
Etap 3 · 7 fiszek · 8 pytań
Etap 4: Cukrzyca, badania i podsumowanie
Etap 4 · 2 fiszki · 8 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
35 fiszek uczy się 2
40 fiszek uczy się 4
40 fiszek uczy się 2
27 fiszek
40 fiszek uczy się 10
36 fiszek uczy się 8
Wyszukiwarka
Szukasz czegoś innego?
Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.
