Biologia
Hormony i regulacja ich wydzielania - NOWA Biologia na czasie 3 (ZR)
Sprawdzony zestawZestaw obejmuje budowę układu hormonalnego: gruczoły dokrewne i ich hormony, hormony tkankowe oraz mechanizm działania hormonów steroidowych i niesteroidowych. Uczy też regulacji wydzielania hormonów: antagonizmu hormonów, nadrzędnej roli podwzgórza i ujemnego sprzężenia zwrotnego na osi podwzgórze - przysadka - gruczoł.
Zestaw do podręcznika
Dział 11, cz. 1. Układ hormonalny: budowa i rola układu hormonalnego, regulacja wydzielania hormonów
NOWA Biologia na czasie 3. Podręcznik. Zakres rozszerzony (Nowa Era) - wszystkie rozdziały1.Hormon
Substancja organiczna, która pobudza albo hamuje czynności komórek docelowych. Hormony układu hormonalnego wydzielają gruczoły dokrewne oraz wyspecjalizowane komórki wydzielnicze rozsiane w innych narządach.
2.Regulacja nerwowa a regulacja hormonalna
Układ nerwowy działa impulsami nerwowymi, które docierają tylko do określonego narządu - regulacja jest szybka i krótkotrwała. Układ hormonalny działa hormonami rozprowadzanymi z krwią po całym ciele - regulacja jest powolna i długotrwała.
3.Gruczoły dokrewne
Gruczoły bez przewodów wyprowadzających (w odróżnieniu od zewnątrzwydzielniczych, np. ślinianek i gruczołów potowych), które wydzielają hormony prosto do krwi lub innych płynów ustrojowych. Leżą w różnych miejscach ciała, a łączy je układ krwionośny.
4.Hormony steroidowe a niesteroidowe
Podział ze względu na budowę chemiczną. Hormony steroidowe są syntetyzowane z cholesterolu (np. testosteron); niesteroidowe to m.in. hormony peptydowe (insulina, glukagon), pochodne aminokwasów (tyroksyna) i pochodne kwasów tłuszczowych.
5.Hormony o działaniu ogólnym a hormony tkankowe
Hormony o działaniu ogólnym wydzielają gruczoły dokrewne, a do komórek docelowych docierają z krwią (np. hormon wzrostu). Hormony tkankowe uwalniają komórki wydzielnicze rozsiane w narządach (np. w żołądku, jelitach, nerkach) - działają na komórki sąsiednie albo docierają z krwią.
6.Hormony anaboliczne a kataboliczne
Hormony anaboliczne (np. insulina, testosteron) nasilają procesy syntezy, a kataboliczne (np. glukagon, tyroksyna) - procesy rozkładu. Hormony z tych dwóch grup często działają antagonistycznie.
7.Gastryna
Hormon tkankowy wydzielany przez błonę śluzową żołądka. Zwiększa wydzielanie kwasu solnego i pepsyny, pobudza wzrost błony śluzowej żołądka i jelit oraz pracę przewodu pokarmowego.
8.Erytropoetyna
Hormon tkankowy wydzielany przez nerki i wątrobę. Pobudza w szpiku kostnym czerwonym wytwarzanie erytrocytów i syntezę hemoglobiny; bodźcem do jego syntezy jest m.in. niedotlenienie organizmu.
9.Histamina
Hormon tkankowy wydzielany m.in. przez leukocyty i błonę śluzową przewodu pokarmowego. Uczestniczy w stanie zapalnym i reakcjach alergicznych: powoduje skurcz mięśni gładkich oskrzeli i przewodu pokarmowego oraz rozszerzenie naczyń krwionośnych.
10.Feromony
Hormony wydzielane na zewnątrz ciała przez gruczoły egzokrynne (zewnątrzwydzielnicze), np. w skórze i śliniankach. Zwykle są lotne i działają na inne osobniki tego samego gatunku - służą m.in. do przywabiania partnerów, oznaczania terytorium i ostrzegania.
11.Jaki gruczoł zaznaczono i jaki hormon wydziela?
Szyszynkę. Wydziela melatoninę, która reguluje rytm snu i czuwania: wywołuje uczucie senności i wprowadza organizm w stan snu. Melatonina jest wydzielana głównie w nocy.
12.Podwzgórze
Część międzymózgowia, która łączy układ nerwowy z hormonalnym i kieruje autonomicznym układem nerwowym. Reguluje m.in. gospodarkę wodną, pobieranie pokarmu i termoregulację, a jego komórki neurowydzielnicze wytwarzają neurohormony.
13.Przysadka gruczołowa a przysadka nerwowa
Przysadka gruczołowa (przedni płat) wydziela hormony przysadki pod kontrolą hormonów podwzgórza. Przysadka nerwowa (tylny płat) nie wytwarza własnych hormonów - magazynuje i uwalnia do krwi wazopresynę i oksytocynę wytworzone w podwzgórzu.
14.Liberyny i statyny
Neurohormony podwzgórza docierające do przedniego płata przysadki żyłami wrotnymi podwzgórzowo-przysadkowymi. Liberyny (hormony uwalniające, np. tyreoliberyna, kortykoliberyna, gonadoliberyna) pobudzają, a statyny (hormony hamujące) hamują wydzielanie hormonów przysadki.
15.Wazopresyna (hormon antydiuretyczny, ADH)
Hormon wytwarzany przez neurony podwzgórza, magazynowany w tylnym płacie przysadki i z niego uwalniany do krwi. Reguluje gospodarkę wodną: stymuluje zagęszczanie moczu, więc nerki wydalają mniej wody.
16.Oksytocyna
Hormon podwzgórza magazynowany i uwalniany przez tylny płat przysadki. U kobiet wywołuje skurcze macicy (m.in. podczas porodu) i wydzielanie mleka po porodzie, a u mężczyzn - skurcze nasieniowodów.
17.Hormon wzrostu (somatotropina, GH)
Hormon przedniego płata przysadki, który pobudza przemiany białek, lipidów i sacharydów we wszystkich komórkach. Stymuluje wzrost organizmu: rozrost kości i syntezę białek, głównie w tkance kostnej i mięśniowej.
18.Prolaktyna (PRL)
Hormon przedniego płata przysadki. U kobiet po porodzie pobudza gruczoły mlekowe do wytwarzania mleka i hamuje owulację; u mężczyzn, wydzielana w niewielkich ilościach, wspiera prawidłowe działanie jąder.
19.Hormony tropowe przysadki
Hormony przedniego płata przysadki, które pobudzają inne gruczoły dokrewne: tyreotropina (TSH) - tarczycę, kortykotropina (ACTH) - korę nadnerczy, a gonadotropiny (FSH i LH) - jądra i jajniki do wydzielania hormonów.
20.Tyroksyna (T4) i trójjodotyronina (T3)
Hormony tarczycy regulujące tempo metabolizmu. Pobudzają m.in. produkcję ciepła w tkankach, rozkład tłuszczów i transport glukozy do komórek oraz przyspieszają czynność serca; są niezbędne do prawidłowej pracy układu nerwowego.
21.Kortyzol
Hormon kory nadnerczy wydzielany pod wpływem kortykotropiny. Powoduje wzrost stężenia glukozy we krwi i wzrost ciśnienia krwi, działa przeciwzapalnie i obniża odporność organizmu.
22.Testosteron
Steroidowy hormon jąder. Powoduje rozwój męskich narządów rozrodczych i męskich cech płciowych, m.in. męską budowę ciała, rozrost krtani oraz wzrost mięśni szkieletowych i kości.
23.Estrogeny i progesteron
Hormony jajników. Estrogeny powodują rozwój żeńskich cech płciowych (m.in. proporcje ciała, typ owłosienia) i wpływają na cykl miesiączkowy; progesteron wpływa na cykl miesiączkowy i umożliwia rozwój zarodka i płodu.
24.Tymozyna
Hormon grasicy, gruczołu niezależnego od hormonów przysadki. Stymuluje rozwój układu odpornościowego u dzieci i przyspiesza dojrzewanie limfocytów T.
25.Adrenalina i noradrenalina
Hormony rdzenia nadnerczy, wytwarzane głównie w warunkach stresu. Powodują wzrost ciśnienia krwi, częstości skurczów serca, stężenia glukozy we krwi oraz częstości oddechów.
26.Trzustka - gruczoł o podwójnym działaniu
Część zewnątrzwydzielnicza wytwarza enzymy trawienne (często jako nieaktywne proenzymy), które przewód trzustkowy odprowadza do dwunastnicy. Część wewnątrzwydzielniczą tworzą wyspy trzustkowe (Langerhansa): komórki A wydzielają do krwi glukagon, a komórki B - insulinę.
27.Przystosowanie komórek trzustki do wydzielania
Komórki trzustki mają silnie rozwiniętą siateczkę śródplazmatyczną szorstką, na której rybosomach powstają białka enzymatyczne i hormonalne, oraz liczne aparaty Golgiego, które modyfikują, sortują i wysyłają gotowe wydzieliny poza komórkę.
28.Jaki hormon wydziela zaznaczony gruczoł?
Przytarczyce wydzielają parathormon, który zwiększa stężenie wapnia we krwi: powoduje uwalnianie wapnia z kości, wzmożone wchłanianie wapnia w jelitach i większe wchłanianie zwrotne wapnia w nerkach.
29.Kalcytonina
Hormon tarczycy, który zmniejsza stężenie wapnia we krwi: blokuje uwalnianie wapnia z kości, dzięki czemu wapń jest w nich gromadzony, oraz zmniejsza wchłanianie wapnia w jelitach i jego wchłanianie zwrotne w nerkach.
30.Komórka docelowa
Komórka, która ma receptory charakterystyczne dla danego hormonu, więc tylko ona na niego reaguje - dzięki temu hormony działają wybiórczo. Receptory leżą w błonie komórkowej albo wewnątrz komórki, zależnie od budowy chemicznej hormonu.
31.Działanie hormonów niesteroidowych
Hormony niesteroidowe nie dyfundują przez błony, więc łączą się z receptorem błonowym. Kompleks hormon-receptor aktywuje białko G, a ono cyklazę adenylanową (ATP → cAMP); cAMP aktywuje kinazę białkową, która fosforyluje białko zmieniające metabolizm komórki albo pobudzające transkrypcję genu.
32.Hormony tarczycy - wyjątek wśród niesteroidowych
Tyroksyna i trójjodotyronina są pochodnymi tyrozyny, ale przechodzą przez błony dzięki błonowym białkom przenośnikowym. W komórce łączą się z receptorami jądrowymi i uruchamiają reakcje zmieniające jej aktywność.
33.Działanie hormonów steroidowych
Hormony steroidowe rozpuszczają się w tłuszczach, więc dyfundują przez błonę do wnętrza komórki i łączą się z receptorem cytozolowym lub jądrowym. Kompleks hormon-receptor pobudza transkrypcję genu, a powstałe białko zmienia aktywność komórki.
34.Produkcja insuliny metodami inżynierii genetycznej
Insulina była pierwszym hormonem wytworzonym tymi metodami. Pałeczkom okrężnicy lub drożdżom piekarskim wszczepia się gen ludzkiej insuliny, hoduje je w bioreaktorach, a wytworzoną insulinę oczyszcza się i wykorzystuje do produkcji leków.
35.Antagonistyczne działanie hormonów
Dwa różne hormony wywołują przeciwstawne reakcje: jeden pobudza dany proces, a drugi go hamuje. Tak działają insulina i glukagon (stężenie glukozy we krwi) oraz kalcytonina i parathormon (stężenie wapnia we krwi).
36.Regulacja poziomu glukozy we krwi
Przy zbyt wysokim poziomie glukozy trzustka wydziela insulinę: wątroba przekształca glukozę w glikogen (glikogenogeneza), a komórki pobierają więcej glukozy. Przy zbyt niskim - glukagon: wątroba rozkłada glikogen (glikogenoliza) i uwalnia glukozę do krwi.
37.Nadrzędna rola podwzgórza
Podwzgórze kieruje autonomicznym układem nerwowym, którego nerwy regulują czynność gruczołów, a swoimi hormonami reguluje pracę przysadki. Hormony tropowe przysadki wpływają z kolei na wydzielanie części gruczołów dokrewnych.
38.Ujemne sprzężenie zwrotne
Mechanizm, w którym efekt końcowy procesu hamuje ten proces. Na osi podwzgórze - przysadka - gruczoł wzrost stężenia hormonu gruczołu hamuje wydzielanie hormonów podwzgórza i przysadki, np. hormony płciowe hamują wydzielanie gonadoliberyny i gonadotropin.
39.Regulacja wydzielania hormonów tarczycy
Spadek temperatury otoczenia pobudza podwzgórze do wydzielania tyreoliberyny, ta - przysadkę do wydzielania tyreotropiny, a ta - tarczycę do wydzielania tyroksyny i trójjodotyroniny. Rośnie tempo metabolizmu i wytwarzanie ciepła; wyższe stężenie tych hormonów hamuje podwzgórze i przysadkę.
40.Regulacja wydzielania kortyzolu
Bodziec, np. uraz fizyczny lub silny stres, pobudza podwzgórze do wydzielania kortykoliberyny, ta - przysadkę do wydzielania kortykotropiny, a ta - korę nadnerczy do wydzielania kortyzolu. Wysokie stężenie kortyzolu hamuje podwzgórze i przysadkę.
Notatka
Układ hormonalny i gruczoły dokrewne
Pracę narządów regulują wspólnie układ nerwowy i układ hormonalny (dokrewny). Układ hormonalny działa za pomocą hormonów - substancji organicznych, które pobudzają albo hamują czynności komórek docelowych. Wydzielaniem wewnętrznym organizmu zajmuje się endokrynologia. Główne funkcje układu hormonalnego to:
- regulowanie i koordynowanie pracy narządów, co umożliwia adaptację do zmian w środowisku i utrzymanie homeostazy,
- regulowanie procesów związanych z rozmnażaniem,
- regulowanie procesów wzrostu i rozwoju,
- regulowanie procesów metabolicznych, np. syntezy i rozkładu glikogenu.
Obie drogi regulacji różnią się nośnikiem sygnału. Impuls nerwowy biegnie tylko do określonego narządu, dlatego regulacja nerwowa jest szybka i krótkotrwała. trafia do krwi i dociera do całego ciała, dlatego regulacja hormonalna jest powolna i długotrwała.
Układ hormonalny tworzą (endokrynne, wewnątrzwydzielnicze) oraz komórki wydzielnicze rozsiane w innych narządach i tkankach. Gruczoł dokrewny nie ma przewodu wyprowadzającego, więc wydziela hormon prosto do krwi lub innych płynów ustrojowych. Gruczoły zewnątrzwydzielnicze (egzokrynne) mają przewody wyprowadzające i wydzielają np. pot, łój albo enzymy na powierzchnię ciała lub do światła narządów. Należą do nich gruczoły potowe i ślinianki, które nie są częścią układu hormonalnego.
Gruczoły dokrewne leżą w różnych miejscach ciała i nie łączą się ze sobą bezpośrednio. Łącznikiem między nimi jest układ krwionośny, który rozprowadza hormony po całym organizmie.
Podział hormonów, hormony tkankowe i feromony
Hormony dzieli się według trzech kryteriów:
- budowa chemiczna: hormony steroidowe powstają z cholesterolu (np. ), a hormony niesteroidowe to m.in. hormony peptydowe (insulina, glukagon), pochodne aminokwasów (tyroksyna) i pochodne kwasów tłuszczowych,
- miejsce i zakres działania: hormony o działaniu ogólnym wydzielają gruczoły dokrewne, a krew niesie je do komórek docelowych; hormony tkankowe uwalniają komórki wydzielnicze rozsiane w narządach, np. w żołądku, jelitach i nerkach,
- kierunek przemian: hormony anaboliczne nasilają procesy syntezy (np. insulina, testosteron), a hormony kataboliczne - procesy rozkładu (np. glukagon, tyroksyna); obie grupy często działają antagonistycznie.
Hormony tkankowe i feromony
Hormony tkankowe działają na komórki sąsiednie albo docierają do celu z krwią:
- gastrynabłona śluzowa żołądka
- zwiększa wydzielanie kwasu solnego i pepsyny, pobudza wzrost błony śluzowej żołądka i jelit oraz pracę przewodu pokarmowego,
- erytropoetynanerki, wątroba
- pobudza w szpiku kostnym czerwonym wytwarzanie erytrocytów i syntezę hemoglobiny; jej syntezę wywołuje m.in. niedotlenienie,
- histaminam.in. leukocyty
- uczestniczy w stanie zapalnym i alergii; wywołuje skurcz mięśni gładkich oskrzeli i przewodu pokarmowego oraz rozszerzenie naczyń krwionośnych.
Ważne
Miejsce wydzielania hormonu nie musi być miejscem jego działania: krew może zanieść hormon do komórek docelowych w zupełnie innym narządzie.
Feromony to hormony wydzielane na zewnątrz ciała przez gruczoły egzokrynne, m.in. skóry i ślinianek. Są zwykle lotne i działają na osobniki tego samego gatunku: służą m.in. do oznaczania terytorium, przywabiania partnerów i ostrzegania.
Podwzgórze i przysadka
to część międzymózgowia, która łączy układ nerwowy z hormonalnym. Kieruje autonomicznym układem nerwowym i reguluje m.in.:
- gospodarkę wodną i pobieranie pokarmu,
- termoregulację i funkcjonowanie układu krążenia,
- procesy płciowe, m.in. popęd płciowy,
- reakcje obronne, np. walkę lub ucieczkę.
Jądra nerwowe podwzgórza to skupiska komórek neurowydzielniczych, które wytwarzają neurohormony. Jedne regulują przedni płat przysadki, a inne są magazynowane w tylnym płacie.
Hormony uwalniające, czyli liberyny (m.in. gonadoliberyna, kortykoliberyna i tyreoliberyna), pobudzają wydzielanie hormonów przysadki. Hormony hamujące, czyli statyny, je hamują. Do przedniego płata płyną żyłami wrotnymi podwzgórzowo-przysadkowymi, z pominięciem reszty obiegu.
Przysadka gruczołowa (przedni płat) wydziela własne hormony:
- hormon wzrostusomatotropina, GH
- pobudza przemiany białek, lipidów i sacharydów oraz wzrost organizmu,
- prolaktynaPRL
- u kobiet po porodzie pobudza wytwarzanie mleka i hamuje owulację, a u mężczyzn wspiera działanie jąder,
- hormony tropowe
- tyreotropina (TSH) pobudza tarczycę, kortykotropina (ACTH) korę nadnerczy, a gonadotropiny (FSH i LH) gonady, czyli jądra i jajniki.
Przysadka nerwowa (tylny płat) łączy się z podwzgórzem neuronami, które wytwarzają (hormon antydiuretyczny, ADH) i . Tylny płat je magazynuje i uwalnia do krwi. Wazopresyna stymuluje zagęszczanie moczu. Oksytocyna u kobiet wywołuje skurcze macicy i wydzielanie mleka po porodzie, a u mężczyzn - skurcze nasieniowodów.
Ważne
Przedni płat przysadki wytwarza własne hormony, a tylny uwalnia tylko hormony z podwzgórza.
Gruczoły zależne od przysadki
pobudzają trzy gruczoły dokrewne: tarczycę, korę nadnerczy i gonady. Ich hormony i działanie zestawia tabela.
| Gruczoł | Hormon | Działanie |
|---|---|---|
| tarczyca | tyroksyna (T4), trójjodotyronina (T3) | pobudzają metabolizm, ułatwiają wchłanianie glukozy z przewodu pokarmowego |
| kora nadnerczy | kortyzol | podnosi stężenie glukozy we krwi, działa przeciwzapalnie, obniża odporność |
| jądra | testosteron | rozwój męskich narządów rozrodczych i cech płciowych, m.in. rozrost krtani, wzrost mięśni szkieletowych i kości |
| jajniki | estrogeny, progesteron | estrogeny - żeńskie cechy płciowe (proporcje ciała, barwa głosu, typ owłosienia) i cykl miesiączkowy; progesteron - cykl miesiączkowy, rozwój zarodka i płodu |
Za tempo metabolizmu odpowiada przede wszystkim tarczyca. Tyroksyna (tetrajodotyronina, T4) i trójjodotyronina (T3) pobudzają produkcję ciepła w tkankach, rozkład tłuszczów i utlenianie kwasów tłuszczowych oraz transport glukozy do wnętrza komórek. Przyspieszają też czynność serca i zwiększają przepływ krwi przez narządy. Ich odpowiednie stężenie jest niezbędne do prawidłowej pracy układu nerwowego i rozrodczego.
Wzrost organizmu zależy od przysadki, która wytwarza hormon wzrostu. Pobudza on rozrost kości, utlenianie kwasów tłuszczowych i pozyskiwanie z nich energii oraz syntezę białek, głównie w tkance kostnej i mięśniowej.
Tarczyca wydziela też , ale jej wydzielania nie pobudza tyreotropina. Kalcytonina obniża stężenie wapnia we krwi i działa antagonistycznie z parathormonem, który je podwyższa.
Gruczoły niezależne od przysadki i trzustka
Część gruczołów wydziela hormony bez udziału hormonów tropowych przysadki.
| Gruczoł | Hormon | Działanie |
|---|---|---|
| szyszynka | melatonina | wywołuje senność i wprowadza w stan snu; wydzielana głównie w nocy |
| przytarczyce | parathormon | zwiększa stężenie wapnia we krwi |
| grasica | tymozyna | rozwój układu odpornościowego u dzieci, szybsze dojrzewanie limfocytów T |
| rdzeń nadnerczy | adrenalina, noradrenalina | wzrost ciśnienia krwi, częstości skurczów serca i oddechów oraz stężenia glukozy we krwi |
| trzustka | insulina, glukagon | insulina obniża, a glukagon podwyższa stężenie glukozy we krwi |
Nadnercza są zbudowane z kory i rdzenia, które różnią się regulacją. Kora wydziela pod wpływem kortykotropiny. Rdzeń wydziela adrenalinę i noradrenalinę głównie w warunkach stresu. Adrenalina jest też neuroprzekaźnikiem układu współczulnego, obok acetylocholiny i noradrenaliny.
jest gruczołem o podwójnym działaniu. Jej główną masę tworzy część zewnątrzwydzielnicza: pęcherzyki wydzielnicze wytwarzają enzymy trawienne, często jako nieaktywne proenzymy. Przewody wyprowadzające pęcherzyków uchodzą do przewodu trzustkowego, który prowadzi do dwunastnicy. Część wewnątrzwydzielniczą tworzą wyspy trzustkowe (wyspy Langerhansa). Ich komórki A wytwarzają glukagon, a komórki B - insulinę; oba hormony trafiają prosto do krwi.
Komórki trzustki są przystosowane do wytwarzania dużych ilości białek. Mają silnie rozwiniętą siateczkę śródplazmatyczną szorstką, której rybosomy syntetyzują białka enzymatyczne i hormonalne. Liczne aparaty Golgiego modyfikują, sortują i wysyłają gotowe wydzieliny poza komórkę.
Mechanizm działania hormonów
Hormon krąży z krwią po całym ciele, ale działa wyłącznie na komórki docelowe. Tylko one mają receptory charakterystyczne dla danego hormonu, dlatego hormony działają wybiórczo i specyficznie. Położenie receptora - w błonie albo wewnątrz komórki - zależy od budowy chemicznej hormonu.
Hormony niesteroidowe (m.in. peptydowe i pochodne aminokwasów) nie dyfundują przez błony, więc ich receptory leżą w błonie komórkowej. Sygnał do wnętrza komórki przekazują substancje pośredniczące:
- hormon łączy się z receptorem błonowym i powstaje kompleks hormon-receptor,
- kompleks aktywuje białko G, a ono enzym cyklazę adenylanową, który przekształca ATP w cAMP,
- cAMP aktywuje kinazę białkową, która fosforyluje nieaktywną formę białka,
- aktywne białko zmienia metabolizm komórki bez wnikania do jądra albo wnika do jądra i pobudza transkrypcję określonego genu.
Hormon niesteroidowy może więc aktywować istniejące białka, głównie enzymy, albo stymulować syntezę nowych.
Wyjątkiem są , czyli pochodne tyrozyny. przechodzą przez błonę dzięki błonowym białkom przenośnikowym, a w komórce łączą się z receptorami jądrowymi.
Hormony steroidowe (pochodne cholesterolu) rozpuszczają się w tłuszczach, dlatego dyfundują przez błonę do wnętrza komórki. Łączą się z receptorem cytozolowym lub jądrowym, a niektóre z oboma. Kompleks hormon-receptor w jądrze pobudza transkrypcję określonego genu. Po translacji powstaje białko, np. enzymatyczne, które zmienia aktywność komórki.
Zapamiętaj
O drodze sygnału decyduje to, czy hormon wnika do komórki: jeśli nie - działa przez receptor błonowy, jeśli tak - przez receptor w cytozolu lub w jądrze.
Antagonistyczne działanie hormonów
Wydzielanie hormonów musi być precyzyjne, bo nawet małe odchylenia od normy zaburzają pracę organizmu. Służą temu dwa mechanizmy: i .
Antagonistyczne działanie hormonów polega na tym, że dwa różne hormony wywołują przeciwstawne reakcje: jeden pobudza dany proces, a drugi go hamuje. Glukagon i kortyzol, które oba podnoszą poziom glukozy, nie są parą antagonistyczną.
Stężenie glukozy we krwi regulują dwa hormony trzustki. Przy nadmiarze glukozy komórki B wydzielają insulinę: wątroba przekształca glukozę w glikogen (glikogenogeneza), a komórki ciała pobierają więcej glukozy. Przy niedoborze komórki A wydzielają glukagon: wątroba rozkłada glikogen (glikogenoliza) i uwalnia glukozę do krwi, a komórki pobierają jej mniej. Dzięki temu komórki dostają odpowiednią ilość substratu oddechowego.
Przykład
Rano, po nocy bez jedzenia, stężenie glukozy spada, więc trzustka wydziela glukagon, a wątroba uwalnia glukozę z glikogenu.
Stężenie wapnia we krwi regulują kalcytonina z tarczycy i parathormon z przytarczyc:
- przy zbyt wysokim poziomie wapnia tarczyca wydziela kalcytoninę: wapń jest gromadzony w kościach, a jego wchłanianie w jelitach i wchłanianie zwrotne w nerkach maleją,
- przy zbyt niskim poziomie wapnia przytarczyce wydzielają parathormon: wapń jest uwalniany z kości, a jego wchłanianie w jelitach i wchłanianie zwrotne w nerkach rosną.
Hormony z bakterii i drożdży
Insulinę i hormon wzrostu produkuje się metodami inżynierii genetycznej; insulina była pierwszym tak wytworzonym hormonem. Pałeczki okrężnicy i drożdże piekarskie z wszczepionym genem ludzkiej insuliny hoduje się w bioreaktorach, a insulinę oczyszcza się do produkcji leków.
Nadrzędna rola podwzgórza i ujemne sprzężenie zwrotne
Podwzgórze odgrywa nadrzędną rolę w koordynacji pracy układu hormonalnego i działa dwiema drogami. Kieruje autonomicznym układem nerwowym, którego nerwy regulują czynność gruczołów. Swoimi hormonami reguluje pracę przysadki, a hormony tropowe przysadki wpływają na wydzielanie części gruczołów dokrewnych.
Ujemne sprzężenie zwrotne to mechanizm, w którym efekt końcowy procesu hamuje ten proces. Na osi podwzgórze - przysadka - gruczoł dokrewny przebiega on w czterech krokach:
- bodziec pobudza podwzgórze do wydzielania liberyny,
- liberyna pobudza przysadkę do wydzielania hormonu tropowego,
- hormon tropowy pobudza gruczoł dokrewny do wydzielania jego hormonu,
- wyższe stężenie hormonu gruczołu we krwi hamuje podwzgórze i przysadkę, więc gruczoł nie jest pobudzany i stężenie jego hormonu zaczyna spadać.
Według tego schematu regulowane jest wydzielanie hormonów trzech gruczołów:
- tarczyca
- bodziec, np. spadek temperatury otoczenia, uruchamia ciąg tyreoliberyna - tyreotropina - tyroksyna i trójjodotyronina; efektem jest szybszy metabolizm i wytwarzanie ciepła,
- kora nadnerczy
- bodziec, np. uraz fizyczny lub silny stres, uruchamia ciąg kortykoliberyna - kortykotropina - kortyzol; efektem jest wzrost stężenia glukozy i ciśnienia krwi,
- gonady
- bodziec, czyli zbyt niski poziom hormonów płciowych, uruchamia ciąg gonadoliberyna - gonadotropiny - testosteron w jądrach albo estrogeny w jajnikach; efektem jest prawidłowa praca układu rozrodczego.
Ujemne sprzężenie zwrotne utrzymuje odpowiednie stężenie hormonu we krwi: wzrost stężenia zmniejsza jego wytwarzanie. Antagonizm działa inaczej - stężenie jednego związku utrzymują dwa hormony o przeciwstawnym działaniu.
W skrócie
- 01Gruczoł dokrewny nie ma przewodu wyprowadzającego i wydziela hormon do krwi, a gruczoł zewnątrzwydzielniczy wydziela substancje przewodem.
- 01Regulacja nerwowa jest szybka i krótkotrwała, a hormonalna - powolna i długotrwała, bo hormon krąży z krwią po całym ciele.
- 02Hormony dzieli się według budowy chemicznej, miejsca i zakresu działania oraz kierunku regulowanych przemian.
- 02Gastryna, erytropoetyna i histamina to hormony tkankowe, a feromony wydzielają na zewnątrz ciała gruczoły egzokrynne.
- 03Podwzgórze steruje przednim płatem przysadki liberynami i statynami, które płyną żyłami wrotnymi podwzgórzowo-przysadkowymi.
- 03Przedni płat wydziela hormon wzrostu, prolaktynę i hormony tropowe, a tylny płat uwalnia wazopresynę i oksytocynę z podwzgórza.
- 04Tyreotropina pobudza tarczycę, kortykotropina korę nadnerczy, a gonadotropiny jądra i jajniki do wydzielania ich hormonów.
- 04Tempo metabolizmu reguluje głównie tarczyca, a wzrost organizmu - hormon wzrostu z przedniego płata przysadki.
- 05Szyszynka, przytarczyce, grasica, rdzeń nadnerczy i trzustka wydzielają hormony bez pobudzania przez hormony tropowe przysadki.
- 05Część zewnątrzwydzielnicza trzustki wysyła enzymy trawienne do dwunastnicy, a wyspy trzustkowe wydzielają insulinę i glukagon do krwi.
- 06Hormon niesteroidowy wiąże receptor błonowy i działa przez cAMP, a hormon steroidowy dyfunduje do komórki i pobudza transkrypcję genu.
- 06Tyroksyna i trójjodotyronina są niesteroidowe, ale wnikają do komórki białkami przenośnikowymi i łączą się z receptorami jądrowymi.
- 07Insulina obniża, a glukagon podwyższa stężenie glukozy we krwi; kalcytonina obniża, a parathormon podwyższa stężenie wapnia.
- 07Insulinę do leków wytwarzają bakterie i drożdże, którym wszczepiono gen ludzkiej insuliny.
- 08Podwzgórze kieruje gruczołami przez nerwy autonomiczne i przez przysadkę, a hormony tropowe działają tylko na część gruczołów dokrewnych.
- 08W ujemnym sprzężeniu zwrotnym wysokie stężenie hormonu gruczołu hamuje podwzgórze i przysadkę, więc wydzielanie tego hormonu maleje.
Pojęcia z fiszek
Podcast
Ładuję…
Quizy w tym zestawie
41 pytań w 5 etapach
Etap 1: Gruczoły i rodzaje hormonów
Etap 1 · 12 fiszek · 8 pytań
Etap 2: Podwzgórze i przysadka
Etap 2 · 7 fiszek · 8 pytań
Etap 3: Hormony gruczołów dokrewnych
Etap 3 · 4 fiszki · 9 pytań
Etap 4: Mechanizm działania hormonów
Etap 4 · 8 fiszek · 8 pytań
Etap 5: Antagonizm i sprzężenie zwrotne
Etap 5 · 9 fiszek · 8 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
35 fiszek uczy się 2
40 fiszek uczy się 4
40 fiszek uczy się 2
27 fiszek
40 fiszek uczy się 10
36 fiszek uczy się 8
Wyszukiwarka
Szukasz czegoś innego?
Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.
