Ilustracja do zestawu: Hormony i regulacja ich wydzielania - NOWA Biologia na czasie 3 (ZR)

Biologia

Hormony i regulacja ich wydzielania - NOWA Biologia na czasie 3 (ZR)

Sprawdzony zestaw
Szkoła średnia
40 fiszek41 pytań w 5 etapachnotatka

Zestaw obejmuje budowę układu hormonalnego: gruczoły dokrewne i ich hormony, hormony tkankowe oraz mechanizm działania hormonów steroidowych i niesteroidowych. Uczy też regulacji wydzielania hormonów: antagonizmu hormonów, nadrzędnej roli podwzgórza i ujemnego sprzężenia zwrotnego na osi podwzgórze - przysadka - gruczoł.

Zestaw do podręcznika

Dział 11, cz. 1. Układ hormonalny: budowa i rola układu hormonalnego, regulacja wydzielania hormonów

NOWA Biologia na czasie 3. Podręcznik. Zakres rozszerzony (Nowa Era) - wszystkie rozdziały

1.Hormon

Substancja organiczna, która pobudza albo hamuje czynności komórek docelowych. Hormony układu hormonalnego wydzielają gruczoły dokrewne oraz wyspecjalizowane komórki wydzielnicze rozsiane w innych narządach.

2.Regulacja nerwowa a regulacja hormonalna

Układ nerwowy działa impulsami nerwowymi, które docierają tylko do określonego narządu - regulacja jest szybka i krótkotrwała. Układ hormonalny działa hormonami rozprowadzanymi z krwią po całym ciele - regulacja jest powolna i długotrwała.

3.Gruczoły dokrewne

Gruczoły bez przewodów wyprowadzających (w odróżnieniu od zewnątrzwydzielniczych, np. ślinianek i gruczołów potowych), które wydzielają hormony prosto do krwi lub innych płynów ustrojowych. Leżą w różnych miejscach ciała, a łączy je układ krwionośny.

4.Hormony steroidowe a niesteroidowe

Podział ze względu na budowę chemiczną. Hormony steroidowe są syntetyzowane z cholesterolu (np. testosteron); niesteroidowe to m.in. hormony peptydowe (insulina, glukagon), pochodne aminokwasów (tyroksyna) i pochodne kwasów tłuszczowych.

5.Hormony o działaniu ogólnym a hormony tkankowe

Hormony o działaniu ogólnym wydzielają gruczoły dokrewne, a do komórek docelowych docierają z krwią (np. hormon wzrostu). Hormony tkankowe uwalniają komórki wydzielnicze rozsiane w narządach (np. w żołądku, jelitach, nerkach) - działają na komórki sąsiednie albo docierają z krwią.

6.Hormony anaboliczne a kataboliczne

Hormony anaboliczne (np. insulina, testosteron) nasilają procesy syntezy, a kataboliczne (np. glukagon, tyroksyna) - procesy rozkładu. Hormony z tych dwóch grup często działają antagonistycznie.

7.Gastryna

Hormon tkankowy wydzielany przez błonę śluzową żołądka. Zwiększa wydzielanie kwasu solnego i pepsyny, pobudza wzrost błony śluzowej żołądka i jelit oraz pracę przewodu pokarmowego.

8.Erytropoetyna

Hormon tkankowy wydzielany przez nerki i wątrobę. Pobudza w szpiku kostnym czerwonym wytwarzanie erytrocytów i syntezę hemoglobiny; bodźcem do jego syntezy jest m.in. niedotlenienie organizmu.

9.Histamina

Hormon tkankowy wydzielany m.in. przez leukocyty i błonę śluzową przewodu pokarmowego. Uczestniczy w stanie zapalnym i reakcjach alergicznych: powoduje skurcz mięśni gładkich oskrzeli i przewodu pokarmowego oraz rozszerzenie naczyń krwionośnych.

10.Feromony

Hormony wydzielane na zewnątrz ciała przez gruczoły egzokrynne (zewnątrzwydzielnicze), np. w skórze i śliniankach. Zwykle są lotne i działają na inne osobniki tego samego gatunku - służą m.in. do przywabiania partnerów, oznaczania terytorium i ostrzegania.

11.Jaki gruczoł zaznaczono i jaki hormon wydziela?

Szyszynkę. Wydziela melatoninę, która reguluje rytm snu i czuwania: wywołuje uczucie senności i wprowadza organizm w stan snu. Melatonina jest wydzielana głównie w nocy.

12.Podwzgórze

Część międzymózgowia, która łączy układ nerwowy z hormonalnym i kieruje autonomicznym układem nerwowym. Reguluje m.in. gospodarkę wodną, pobieranie pokarmu i termoregulację, a jego komórki neurowydzielnicze wytwarzają neurohormony.

13.Przysadka gruczołowa a przysadka nerwowa

Przysadka gruczołowa (przedni płat) wydziela hormony przysadki pod kontrolą hormonów podwzgórza. Przysadka nerwowa (tylny płat) nie wytwarza własnych hormonów - magazynuje i uwalnia do krwi wazopresynę i oksytocynę wytworzone w podwzgórzu.

14.Liberyny i statyny

Neurohormony podwzgórza docierające do przedniego płata przysadki żyłami wrotnymi podwzgórzowo-przysadkowymi. Liberyny (hormony uwalniające, np. tyreoliberyna, kortykoliberyna, gonadoliberyna) pobudzają, a statyny (hormony hamujące) hamują wydzielanie hormonów przysadki.

15.Wazopresyna (hormon antydiuretyczny, ADH)

Hormon wytwarzany przez neurony podwzgórza, magazynowany w tylnym płacie przysadki i z niego uwalniany do krwi. Reguluje gospodarkę wodną: stymuluje zagęszczanie moczu, więc nerki wydalają mniej wody.

16.Oksytocyna

Hormon podwzgórza magazynowany i uwalniany przez tylny płat przysadki. U kobiet wywołuje skurcze macicy (m.in. podczas porodu) i wydzielanie mleka po porodzie, a u mężczyzn - skurcze nasieniowodów.

17.Hormon wzrostu (somatotropina, GH)

Hormon przedniego płata przysadki, który pobudza przemiany białek, lipidów i sacharydów we wszystkich komórkach. Stymuluje wzrost organizmu: rozrost kości i syntezę białek, głównie w tkance kostnej i mięśniowej.

18.Prolaktyna (PRL)

Hormon przedniego płata przysadki. U kobiet po porodzie pobudza gruczoły mlekowe do wytwarzania mleka i hamuje owulację; u mężczyzn, wydzielana w niewielkich ilościach, wspiera prawidłowe działanie jąder.

19.Hormony tropowe przysadki

Hormony przedniego płata przysadki, które pobudzają inne gruczoły dokrewne: tyreotropina (TSH) - tarczycę, kortykotropina (ACTH) - korę nadnerczy, a gonadotropiny (FSH i LH) - jądra i jajniki do wydzielania hormonów.

20.Tyroksyna (T4) i trójjodotyronina (T3)

Hormony tarczycy regulujące tempo metabolizmu. Pobudzają m.in. produkcję ciepła w tkankach, rozkład tłuszczów i transport glukozy do komórek oraz przyspieszają czynność serca; są niezbędne do prawidłowej pracy układu nerwowego.

21.Kortyzol

Hormon kory nadnerczy wydzielany pod wpływem kortykotropiny. Powoduje wzrost stężenia glukozy we krwi i wzrost ciśnienia krwi, działa przeciwzapalnie i obniża odporność organizmu.

22.Testosteron

Steroidowy hormon jąder. Powoduje rozwój męskich narządów rozrodczych i męskich cech płciowych, m.in. męską budowę ciała, rozrost krtani oraz wzrost mięśni szkieletowych i kości.

23.Estrogeny i progesteron

Hormony jajników. Estrogeny powodują rozwój żeńskich cech płciowych (m.in. proporcje ciała, typ owłosienia) i wpływają na cykl miesiączkowy; progesteron wpływa na cykl miesiączkowy i umożliwia rozwój zarodka i płodu.

24.Tymozyna

Hormon grasicy, gruczołu niezależnego od hormonów przysadki. Stymuluje rozwój układu odpornościowego u dzieci i przyspiesza dojrzewanie limfocytów T.

25.Adrenalina i noradrenalina

Hormony rdzenia nadnerczy, wytwarzane głównie w warunkach stresu. Powodują wzrost ciśnienia krwi, częstości skurczów serca, stężenia glukozy we krwi oraz częstości oddechów.

26.Trzustka - gruczoł o podwójnym działaniu

Część zewnątrzwydzielnicza wytwarza enzymy trawienne (często jako nieaktywne proenzymy), które przewód trzustkowy odprowadza do dwunastnicy. Część wewnątrzwydzielniczą tworzą wyspy trzustkowe (Langerhansa): komórki A wydzielają do krwi glukagon, a komórki B - insulinę.

27.Przystosowanie komórek trzustki do wydzielania

Komórki trzustki mają silnie rozwiniętą siateczkę śródplazmatyczną szorstką, na której rybosomach powstają białka enzymatyczne i hormonalne, oraz liczne aparaty Golgiego, które modyfikują, sortują i wysyłają gotowe wydzieliny poza komórkę.

28.Jaki hormon wydziela zaznaczony gruczoł?

Przytarczyce wydzielają parathormon, który zwiększa stężenie wapnia we krwi: powoduje uwalnianie wapnia z kości, wzmożone wchłanianie wapnia w jelitach i większe wchłanianie zwrotne wapnia w nerkach.

29.Kalcytonina

Hormon tarczycy, który zmniejsza stężenie wapnia we krwi: blokuje uwalnianie wapnia z kości, dzięki czemu wapń jest w nich gromadzony, oraz zmniejsza wchłanianie wapnia w jelitach i jego wchłanianie zwrotne w nerkach.

30.Komórka docelowa

Komórka, która ma receptory charakterystyczne dla danego hormonu, więc tylko ona na niego reaguje - dzięki temu hormony działają wybiórczo. Receptory leżą w błonie komórkowej albo wewnątrz komórki, zależnie od budowy chemicznej hormonu.

31.Działanie hormonów niesteroidowych

Hormony niesteroidowe nie dyfundują przez błony, więc łączą się z receptorem błonowym. Kompleks hormon-receptor aktywuje białko G, a ono cyklazę adenylanową (ATP → cAMP); cAMP aktywuje kinazę białkową, która fosforyluje białko zmieniające metabolizm komórki albo pobudzające transkrypcję genu.

32.Hormony tarczycy - wyjątek wśród niesteroidowych

Tyroksyna i trójjodotyronina są pochodnymi tyrozyny, ale przechodzą przez błony dzięki błonowym białkom przenośnikowym. W komórce łączą się z receptorami jądrowymi i uruchamiają reakcje zmieniające jej aktywność.

33.Działanie hormonów steroidowych

Hormony steroidowe rozpuszczają się w tłuszczach, więc dyfundują przez błonę do wnętrza komórki i łączą się z receptorem cytozolowym lub jądrowym. Kompleks hormon-receptor pobudza transkrypcję genu, a powstałe białko zmienia aktywność komórki.

34.Produkcja insuliny metodami inżynierii genetycznej

Insulina była pierwszym hormonem wytworzonym tymi metodami. Pałeczkom okrężnicy lub drożdżom piekarskim wszczepia się gen ludzkiej insuliny, hoduje je w bioreaktorach, a wytworzoną insulinę oczyszcza się i wykorzystuje do produkcji leków.

35.Antagonistyczne działanie hormonów

Dwa różne hormony wywołują przeciwstawne reakcje: jeden pobudza dany proces, a drugi go hamuje. Tak działają insulina i glukagon (stężenie glukozy we krwi) oraz kalcytonina i parathormon (stężenie wapnia we krwi).

36.Regulacja poziomu glukozy we krwi

Przy zbyt wysokim poziomie glukozy trzustka wydziela insulinę: wątroba przekształca glukozę w glikogen (glikogenogeneza), a komórki pobierają więcej glukozy. Przy zbyt niskim - glukagon: wątroba rozkłada glikogen (glikogenoliza) i uwalnia glukozę do krwi.

37.Nadrzędna rola podwzgórza

Podwzgórze kieruje autonomicznym układem nerwowym, którego nerwy regulują czynność gruczołów, a swoimi hormonami reguluje pracę przysadki. Hormony tropowe przysadki wpływają z kolei na wydzielanie części gruczołów dokrewnych.

38.Ujemne sprzężenie zwrotne

Mechanizm, w którym efekt końcowy procesu hamuje ten proces. Na osi podwzgórze - przysadka - gruczoł wzrost stężenia hormonu gruczołu hamuje wydzielanie hormonów podwzgórza i przysadki, np. hormony płciowe hamują wydzielanie gonadoliberyny i gonadotropin.

39.Regulacja wydzielania hormonów tarczycy

Spadek temperatury otoczenia pobudza podwzgórze do wydzielania tyreoliberyny, ta - przysadkę do wydzielania tyreotropiny, a ta - tarczycę do wydzielania tyroksyny i trójjodotyroniny. Rośnie tempo metabolizmu i wytwarzanie ciepła; wyższe stężenie tych hormonów hamuje podwzgórze i przysadkę.

40.Regulacja wydzielania kortyzolu

Bodziec, np. uraz fizyczny lub silny stres, pobudza podwzgórze do wydzielania kortykoliberyny, ta - przysadkę do wydzielania kortykotropiny, a ta - korę nadnerczy do wydzielania kortyzolu. Wysokie stężenie kortyzolu hamuje podwzgórze i przysadkę.

Notatka

Układ hormonalny i gruczoły dokrewne

Pracę narządów regulują wspólnie układ nerwowy i układ hormonalny (dokrewny). Układ hormonalny działa za pomocą hormonów - substancji organicznych, które pobudzają albo hamują czynności komórek docelowych. Wydzielaniem wewnętrznym organizmu zajmuje się endokrynologia. Główne funkcje układu hormonalnego to:

  • regulowanie i koordynowanie pracy narządów, co umożliwia adaptację do zmian w środowisku i utrzymanie homeostazy,
  • regulowanie procesów związanych z rozmnażaniem,
  • regulowanie procesów wzrostu i rozwoju,
  • regulowanie procesów metabolicznych, np. syntezy i rozkładu glikogenu.

Obie drogi regulacji różnią się nośnikiem sygnału. Impuls nerwowy biegnie tylko do określonego narządu, dlatego regulacja nerwowa jest szybka i krótkotrwała. trafia do krwi i dociera do całego ciała, dlatego regulacja hormonalna jest powolna i długotrwała.

Układ hormonalny tworzą (endokrynne, wewnątrzwydzielnicze) oraz komórki wydzielnicze rozsiane w innych narządach i tkankach. Gruczoł dokrewny nie ma przewodu wyprowadzającego, więc wydziela hormon prosto do krwi lub innych płynów ustrojowych. Gruczoły zewnątrzwydzielnicze (egzokrynne) mają przewody wyprowadzające i wydzielają np. pot, łój albo enzymy na powierzchnię ciała lub do światła narządów. Należą do nich gruczoły potowe i ślinianki, które nie są częścią układu hormonalnego.

Gruczoły dokrewne leżą w różnych miejscach ciała i nie łączą się ze sobą bezpośrednio. Łącznikiem między nimi jest układ krwionośny, który rozprowadza hormony po całym organizmie.

Podział hormonów, hormony tkankowe i feromony

Hormony dzieli się według trzech kryteriów:

  • budowa chemiczna: hormony steroidowe powstają z cholesterolu (np. ), a hormony niesteroidowe to m.in. hormony peptydowe (insulina, glukagon), pochodne aminokwasów (tyroksyna) i pochodne kwasów tłuszczowych,
  • miejsce i zakres działania: hormony o działaniu ogólnym wydzielają gruczoły dokrewne, a krew niesie je do komórek docelowych; hormony tkankowe uwalniają komórki wydzielnicze rozsiane w narządach, np. w żołądku, jelitach i nerkach,
  • kierunek przemian: hormony anaboliczne nasilają procesy syntezy (np. insulina, testosteron), a hormony kataboliczne - procesy rozkładu (np. glukagon, tyroksyna); obie grupy często działają antagonistycznie.

Hormony tkankowe i feromony

Hormony tkankowe działają na komórki sąsiednie albo docierają do celu z krwią:

gastrynabłona śluzowa żołądka
zwiększa wydzielanie kwasu solnego i pepsyny, pobudza wzrost błony śluzowej żołądka i jelit oraz pracę przewodu pokarmowego,
erytropoetynanerki, wątroba
pobudza w szpiku kostnym czerwonym wytwarzanie erytrocytów i syntezę hemoglobiny; jej syntezę wywołuje m.in. niedotlenienie,
histaminam.in. leukocyty
uczestniczy w stanie zapalnym i alergii; wywołuje skurcz mięśni gładkich oskrzeli i przewodu pokarmowego oraz rozszerzenie naczyń krwionośnych.

Ważne

Miejsce wydzielania hormonu nie musi być miejscem jego działania: krew może zanieść hormon do komórek docelowych w zupełnie innym narządzie.

Feromony to hormony wydzielane na zewnątrz ciała przez gruczoły egzokrynne, m.in. skóry i ślinianek. Są zwykle lotne i działają na osobniki tego samego gatunku: służą m.in. do oznaczania terytorium, przywabiania partnerów i ostrzegania.

Podwzgórze i przysadka

to część międzymózgowia, która łączy układ nerwowy z hormonalnym. Kieruje autonomicznym układem nerwowym i reguluje m.in.:

  • gospodarkę wodną i pobieranie pokarmu,
  • termoregulację i funkcjonowanie układu krążenia,
  • procesy płciowe, m.in. popęd płciowy,
  • reakcje obronne, np. walkę lub ucieczkę.

Jądra nerwowe podwzgórza to skupiska komórek neurowydzielniczych, które wytwarzają neurohormony. Jedne regulują przedni płat przysadki, a inne są magazynowane w tylnym płacie.

Hormony uwalniające, czyli liberyny (m.in. gonadoliberyna, kortykoliberyna i tyreoliberyna), pobudzają wydzielanie hormonów przysadki. Hormony hamujące, czyli statyny, je hamują. Do przedniego płata płyną żyłami wrotnymi podwzgórzowo-przysadkowymi, z pominięciem reszty obiegu.

Przysadka gruczołowa (przedni płat) wydziela własne hormony:

hormon wzrostusomatotropina, GH
pobudza przemiany białek, lipidów i sacharydów oraz wzrost organizmu,
prolaktynaPRL
u kobiet po porodzie pobudza wytwarzanie mleka i hamuje owulację, a u mężczyzn wspiera działanie jąder,
hormony tropowe
tyreotropina (TSH) pobudza tarczycę, kortykotropina (ACTH) korę nadnerczy, a gonadotropiny (FSH i LH) gonady, czyli jądra i jajniki.

Przysadka nerwowa (tylny płat) łączy się z podwzgórzem neuronami, które wytwarzają (hormon antydiuretyczny, ADH) i . Tylny płat je magazynuje i uwalnia do krwi. Wazopresyna stymuluje zagęszczanie moczu. Oksytocyna u kobiet wywołuje skurcze macicy i wydzielanie mleka po porodzie, a u mężczyzn - skurcze nasieniowodów.

Podwzgórze steruje przysadką

Ważne

Przedni płat przysadki wytwarza własne hormony, a tylny uwalnia tylko hormony z podwzgórza.

Gruczoły zależne od przysadki

pobudzają trzy gruczoły dokrewne: tarczycę, korę nadnerczy i gonady. Ich hormony i działanie zestawia tabela.

GruczołHormonDziałanie
tarczycatyroksyna (T4), trójjodotyronina (T3)pobudzają metabolizm, ułatwiają wchłanianie glukozy z przewodu pokarmowego
kora nadnerczykortyzolpodnosi stężenie glukozy we krwi, działa przeciwzapalnie, obniża odporność
jądratestosteronrozwój męskich narządów rozrodczych i cech płciowych, m.in. rozrost krtani, wzrost mięśni szkieletowych i kości
jajnikiestrogeny, progesteronestrogeny - żeńskie cechy płciowe (proporcje ciała, barwa głosu, typ owłosienia) i cykl miesiączkowy; progesteron - cykl miesiączkowy, rozwój zarodka i płodu

Za tempo metabolizmu odpowiada przede wszystkim tarczyca. Tyroksyna (tetrajodotyronina, T4) i trójjodotyronina (T3) pobudzają produkcję ciepła w tkankach, rozkład tłuszczów i utlenianie kwasów tłuszczowych oraz transport glukozy do wnętrza komórek. Przyspieszają też czynność serca i zwiększają przepływ krwi przez narządy. Ich odpowiednie stężenie jest niezbędne do prawidłowej pracy układu nerwowego i rozrodczego.

Wzrost organizmu zależy od przysadki, która wytwarza hormon wzrostu. Pobudza on rozrost kości, utlenianie kwasów tłuszczowych i pozyskiwanie z nich energii oraz syntezę białek, głównie w tkance kostnej i mięśniowej.

Tarczyca wydziela też , ale jej wydzielania nie pobudza tyreotropina. Kalcytonina obniża stężenie wapnia we krwi i działa antagonistycznie z parathormonem, który je podwyższa.

Gruczoły niezależne od przysadki i trzustka

Część gruczołów wydziela hormony bez udziału hormonów tropowych przysadki.

GruczołHormonDziałanie
szyszynkamelatoninawywołuje senność i wprowadza w stan snu; wydzielana głównie w nocy
przytarczyceparathormonzwiększa stężenie wapnia we krwi
grasicatymozynarozwój układu odpornościowego u dzieci, szybsze dojrzewanie limfocytów T
rdzeń nadnerczyadrenalina, noradrenalinawzrost ciśnienia krwi, częstości skurczów serca i oddechów oraz stężenia glukozy we krwi
trzustkainsulina, glukagoninsulina obniża, a glukagon podwyższa stężenie glukozy we krwi

Nadnercza są zbudowane z kory i rdzenia, które różnią się regulacją. Kora wydziela pod wpływem kortykotropiny. Rdzeń wydziela adrenalinę i noradrenalinę głównie w warunkach stresu. Adrenalina jest też neuroprzekaźnikiem układu współczulnego, obok acetylocholiny i noradrenaliny.

jest gruczołem o podwójnym działaniu. Jej główną masę tworzy część zewnątrzwydzielnicza: pęcherzyki wydzielnicze wytwarzają enzymy trawienne, często jako nieaktywne proenzymy. Przewody wyprowadzające pęcherzyków uchodzą do przewodu trzustkowego, który prowadzi do dwunastnicy. Część wewnątrzwydzielniczą tworzą wyspy trzustkowe (wyspy Langerhansa). Ich komórki A wytwarzają glukagon, a komórki B - insulinę; oba hormony trafiają prosto do krwi.

Komórki trzustki są przystosowane do wytwarzania dużych ilości białek. Mają silnie rozwiniętą siateczkę śródplazmatyczną szorstką, której rybosomy syntetyzują białka enzymatyczne i hormonalne. Liczne aparaty Golgiego modyfikują, sortują i wysyłają gotowe wydzieliny poza komórkę.

Mechanizm działania hormonów

Hormon krąży z krwią po całym ciele, ale działa wyłącznie na komórki docelowe. Tylko one mają receptory charakterystyczne dla danego hormonu, dlatego hormony działają wybiórczo i specyficznie. Położenie receptora - w błonie albo wewnątrz komórki - zależy od budowy chemicznej hormonu.

Hormony niesteroidowe (m.in. peptydowe i pochodne aminokwasów) nie dyfundują przez błony, więc ich receptory leżą w błonie komórkowej. Sygnał do wnętrza komórki przekazują substancje pośredniczące:

  • hormon łączy się z receptorem błonowym i powstaje kompleks hormon-receptor,
  • kompleks aktywuje białko G, a ono enzym cyklazę adenylanową, który przekształca ATP w cAMP,
  • cAMP aktywuje kinazę białkową, która fosforyluje nieaktywną formę białka,
  • aktywne białko zmienia metabolizm komórki bez wnikania do jądra albo wnika do jądra i pobudza transkrypcję określonego genu.

Hormon niesteroidowy może więc aktywować istniejące białka, głównie enzymy, albo stymulować syntezę nowych.

Wyjątkiem są , czyli pochodne tyrozyny. przechodzą przez błonę dzięki błonowym białkom przenośnikowym, a w komórce łączą się z receptorami jądrowymi.

Hormony steroidowe (pochodne cholesterolu) rozpuszczają się w tłuszczach, dlatego dyfundują przez błonę do wnętrza komórki. Łączą się z receptorem cytozolowym lub jądrowym, a niektóre z oboma. Kompleks hormon-receptor w jądrze pobudza transkrypcję określonego genu. Po translacji powstaje białko, np. enzymatyczne, które zmienia aktywność komórki.

Hormony steroidowe i niesteroidowe

Zapamiętaj

O drodze sygnału decyduje to, czy hormon wnika do komórki: jeśli nie - działa przez receptor błonowy, jeśli tak - przez receptor w cytozolu lub w jądrze.

Antagonistyczne działanie hormonów

Wydzielanie hormonów musi być precyzyjne, bo nawet małe odchylenia od normy zaburzają pracę organizmu. Służą temu dwa mechanizmy: i .

Antagonistyczne działanie hormonów polega na tym, że dwa różne hormony wywołują przeciwstawne reakcje: jeden pobudza dany proces, a drugi go hamuje. Glukagon i kortyzol, które oba podnoszą poziom glukozy, nie są parą antagonistyczną.

Stężenie glukozy we krwi regulują dwa hormony trzustki. Przy nadmiarze glukozy komórki B wydzielają insulinę: wątroba przekształca glukozę w glikogen (glikogenogeneza), a komórki ciała pobierają więcej glukozy. Przy niedoborze komórki A wydzielają glukagon: wątroba rozkłada glikogen (glikogenoliza) i uwalnia glukozę do krwi, a komórki pobierają jej mniej. Dzięki temu komórki dostają odpowiednią ilość substratu oddechowego.

Przykład

Rano, po nocy bez jedzenia, stężenie glukozy spada, więc trzustka wydziela glukagon, a wątroba uwalnia glukozę z glikogenu.

Stężenie wapnia we krwi regulują kalcytonina z tarczycy i parathormon z przytarczyc:

  • przy zbyt wysokim poziomie wapnia tarczyca wydziela kalcytoninę: wapń jest gromadzony w kościach, a jego wchłanianie w jelitach i wchłanianie zwrotne w nerkach maleją,
  • przy zbyt niskim poziomie wapnia przytarczyce wydzielają parathormon: wapń jest uwalniany z kości, a jego wchłanianie w jelitach i wchłanianie zwrotne w nerkach rosną.

Hormony z bakterii i drożdży

Insulinę i hormon wzrostu produkuje się metodami inżynierii genetycznej; insulina była pierwszym tak wytworzonym hormonem. Pałeczki okrężnicy i drożdże piekarskie z wszczepionym genem ludzkiej insuliny hoduje się w bioreaktorach, a insulinę oczyszcza się do produkcji leków.

Nadrzędna rola podwzgórza i ujemne sprzężenie zwrotne

Podwzgórze odgrywa nadrzędną rolę w koordynacji pracy układu hormonalnego i działa dwiema drogami. Kieruje autonomicznym układem nerwowym, którego nerwy regulują czynność gruczołów. Swoimi hormonami reguluje pracę przysadki, a hormony tropowe przysadki wpływają na wydzielanie części gruczołów dokrewnych.

Ujemne sprzężenie zwrotne to mechanizm, w którym efekt końcowy procesu hamuje ten proces. Na osi podwzgórze - przysadka - gruczoł dokrewny przebiega on w czterech krokach:

  • bodziec pobudza podwzgórze do wydzielania liberyny,
  • liberyna pobudza przysadkę do wydzielania hormonu tropowego,
  • hormon tropowy pobudza gruczoł dokrewny do wydzielania jego hormonu,
  • wyższe stężenie hormonu gruczołu we krwi hamuje podwzgórze i przysadkę, więc gruczoł nie jest pobudzany i stężenie jego hormonu zaczyna spadać.

Według tego schematu regulowane jest wydzielanie hormonów trzech gruczołów:

tarczyca
bodziec, np. spadek temperatury otoczenia, uruchamia ciąg tyreoliberyna - tyreotropina - tyroksyna i trójjodotyronina; efektem jest szybszy metabolizm i wytwarzanie ciepła,
kora nadnerczy
bodziec, np. uraz fizyczny lub silny stres, uruchamia ciąg kortykoliberyna - kortykotropina - kortyzol; efektem jest wzrost stężenia glukozy i ciśnienia krwi,
gonady
bodziec, czyli zbyt niski poziom hormonów płciowych, uruchamia ciąg gonadoliberyna - gonadotropiny - testosteron w jądrach albo estrogeny w jajnikach; efektem jest prawidłowa praca układu rozrodczego.

Ujemne sprzężenie zwrotne utrzymuje odpowiednie stężenie hormonu we krwi: wzrost stężenia zmniejsza jego wytwarzanie. Antagonizm działa inaczej - stężenie jednego związku utrzymują dwa hormony o przeciwstawnym działaniu.

W skrócie

  • 01Gruczoł dokrewny nie ma przewodu wyprowadzającego i wydziela hormon do krwi, a gruczoł zewnątrzwydzielniczy wydziela substancje przewodem.
  • 01Regulacja nerwowa jest szybka i krótkotrwała, a hormonalna - powolna i długotrwała, bo hormon krąży z krwią po całym ciele.
  • 02Hormony dzieli się według budowy chemicznej, miejsca i zakresu działania oraz kierunku regulowanych przemian.
  • 02Gastryna, erytropoetyna i histamina to hormony tkankowe, a feromony wydzielają na zewnątrz ciała gruczoły egzokrynne.
  • 03Podwzgórze steruje przednim płatem przysadki liberynami i statynami, które płyną żyłami wrotnymi podwzgórzowo-przysadkowymi.
  • 03Przedni płat wydziela hormon wzrostu, prolaktynę i hormony tropowe, a tylny płat uwalnia wazopresynę i oksytocynę z podwzgórza.
  • 04Tyreotropina pobudza tarczycę, kortykotropina korę nadnerczy, a gonadotropiny jądra i jajniki do wydzielania ich hormonów.
  • 04Tempo metabolizmu reguluje głównie tarczyca, a wzrost organizmu - hormon wzrostu z przedniego płata przysadki.
  • 05Szyszynka, przytarczyce, grasica, rdzeń nadnerczy i trzustka wydzielają hormony bez pobudzania przez hormony tropowe przysadki.
  • 05Część zewnątrzwydzielnicza trzustki wysyła enzymy trawienne do dwunastnicy, a wyspy trzustkowe wydzielają insulinę i glukagon do krwi.
  • 06Hormon niesteroidowy wiąże receptor błonowy i działa przez cAMP, a hormon steroidowy dyfunduje do komórki i pobudza transkrypcję genu.
  • 06Tyroksyna i trójjodotyronina są niesteroidowe, ale wnikają do komórki białkami przenośnikowymi i łączą się z receptorami jądrowymi.
  • 07Insulina obniża, a glukagon podwyższa stężenie glukozy we krwi; kalcytonina obniża, a parathormon podwyższa stężenie wapnia.
  • 07Insulinę do leków wytwarzają bakterie i drożdże, którym wszczepiono gen ludzkiej insuliny.
  • 08Podwzgórze kieruje gruczołami przez nerwy autonomiczne i przez przysadkę, a hormony tropowe działają tylko na część gruczołów dokrewnych.
  • 08W ujemnym sprzężeniu zwrotnym wysokie stężenie hormonu gruczołu hamuje podwzgórze i przysadkę, więc wydzielanie tego hormonu maleje.

Pojęcia z fiszek

Podcast

Ładuję…

Quizy w tym zestawie

41 pytań w 5 etapach

  1. Etap 1: Gruczoły i rodzaje hormonów

    Etap 1 · 12 fiszek · 8 pytań

  2. Etap 2: Podwzgórze i przysadka

    Etap 2 · 7 fiszek · 8 pytań

  3. Etap 3: Hormony gruczołów dokrewnych

    Etap 3 · 4 fiszki · 9 pytań

  4. Etap 4: Mechanizm działania hormonów

    Etap 4 · 8 fiszek · 8 pytań

  5. Etap 5: Antagonizm i sprzężenie zwrotne

    Etap 5 · 9 fiszek · 8 pytań

  6. Powtórka z całości

    15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów

Sprawdzian do druku

Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną

Sprawdzam sprawdzian…

Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem

WhatsApp

Podobne zestawy

Fiszki z biologii, klasa 3 liceum

Wyszukiwarka

Szukasz czegoś innego?

Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.