Biologia
Receptory i narząd wzroku - NOWA Biologia na czasie 3 (ZR)
Sprawdzony zestawZestaw obejmuje rodzaje receptorów i narządy zmysłów zwierząt: linię boczną, narządy słuchu, statocysty, błędnik błoniasty i chemorecepcję. Druga część dotyczy oka człowieka: błon gałki ocznej, siatkówki, akomodacji, mechanizmu widzenia, widzenia przestrzennego, wad wzroku, chorób oczu i higieny wzroku.
Zestaw do podręcznika
Dział 10, cz. 1. Narządy zmysłów: narządy zmysłów u zwierząt, budowa i działanie narządu wzroku
NOWA Biologia na czasie 3. Podręcznik. Zakres rozszerzony (Nowa Era) - wszystkie rozdziały1.Receptor
Wyspecjalizowana komórka lub wolne zakończenie nerwowe (dendryt), które reaguje na określony bodziec i przekazuje informację o nim w postaci impulsów nerwowych do ośrodkowego układu nerwowego, gdzie jest ona przetwarzana.
2.Narząd zmysłu
Skupisko komórek receptorowych, którym zwykle towarzyszą komórki ułatwiające odbiór bodźca; receptory bywają też rozproszone w ciele. Narządy zmysłów służą podstawowym zmysłom: dotykowi, wzrokowi, słuchowi, równowadze, węchowi i smakowi.
3.Eksteroreceptory a interoreceptory
Podział receptorów według miejsca pochodzenia bodźca: eksteroreceptory odbierają bodźce ze środowiska zewnętrznego (np. fotoreceptory w oku), a interoreceptory - z wnętrza organizmu (np. baroreceptory w ścianach naczyń krwionośnych).
4.Mechanoreceptory
Receptory bodźców mechanicznych: dotyku, ucisku, rozciągania i wibracji. Leżą głównie w powłokach ciała, w narządach słuchu i równowagi oraz w naczyniach krwionośnych (baroreceptory reagujące na zmiany ciśnienia krwi).
5.Chemoreceptory
Receptory bodźców chemicznych, m.in. smakowych i węchowych. Leżą głównie w powłokach ciała, w jamie gębowej, w narządach węchu i w ścianach naczyń krwionośnych (osmoreceptory reagujące na zmiany ciśnienia osmotycznego płynów ustrojowych).
6.Termoreceptory
Receptory odbierające zmiany temperatury. Znajdują się zwykle w powłokach ciała oraz w narządach wewnętrznych; w skórze człowieka są to receptory zimna i ciepła.
7.Nocyceptory
Receptory bólu obecne w różnych narządach ciała. Reagują na bodźce uszkadzające tkanki - mechaniczne, chemiczne, termiczne lub elektryczne - i umożliwiają organizmowi reakcję na takie bodźce.
8.Elektroreceptory
Receptory odbierające zmiany natężenia i kierunku pola elektrycznego, położone w powłokach ciała niektórych zwierząt. Dają im dodatkowy zmysł elektryczny, np. rybom chrzęstnoszkieletowym.
9.Zmysł dominujący
Zmysł odgrywający główną rolę u danego gatunku. U ptaków, w związku z przystosowaniem do lotu, jest nim zwykle wzrok, u większości ssaków - słuch, a u ssaków naczelnych - wzrok.
10.Linia boczna
Narząd zmysłu ryb, larw płazów i niektórych dorosłych płazów, złożony z mechanoreceptorów ułożonych w linii tuż pod skórą. Odbiera ruchy i drgania wody wywołane przez inne zwierzęta lub przez fale odbite od przeszkód.
11.Narząd wzroku u zwierząt
Oczy zbudowane z fotoreceptorów, które zamieniają bodźce świetlne na impulsy nerwowe; u wielu zwierząt uczestniczy w tym barwnik rodopsyna, rozkładany przez światło. Większość zwierząt ma oczy proste, a większość stawonogów - oczy złożone.
12.Narządy słuchu u zwierząt
Odbierają i analizują drgania powietrza lub wody dzięki mechanoreceptorom. Owady słyszą dzięki narządom tympanalnym, większość kręgowców - dzięki narządowi spiralnemu w uchu wewnętrznym, a u niektórych ryb dźwięki wzmacnia pęcherz pławny.
13.Statocysta
Narząd równowagi bezkręgowców: pęcherzyk zbudowany z orzęsionego nabłonka, w którym leżą mineralne kryształy - statolity. Informuje zwierzę o położeniu organizmu w przestrzeni.
14.Błędnik błoniasty
Narząd równowagi kręgowców w uchu wewnętrznym: zwykle trzy przewody półkoliste oraz komórki rzęsate z otolitami w przedsionku. Zmiana położenia ciała porusza płyn w przewodach i przesuwa otolity, a nacisk na rzęski wywołuje impuls nerwowy.
15.Rozmieszczenie chemoreceptorów u zwierząt
Chemoreceptory mają wszystkie zwierzęta. U bezkręgowców leżą często na całym ciele, najliczniej w okolicy otworu gębowego i na czułkach; u kręgowców wodnych narządy węchu leżą zwykle na grzbietowej stronie głowy, a u lądowych - w jamie nosowej.
16.Chemoreceptory pszczoły
Na czułkach pszczoła ma receptory smaku i płytki porowate odbierające wrażenia węchowe, a receptory smaku także u nasady języka i na przylgach pierwszej pary odnóży krocznych. Owady mają najczulszy węch - wykrywają pojedyncze cząsteczki.
17.Błony gałki ocznej
Ścianę gałki ocznej tworzą trzy błony: zewnętrzna włóknista, środkowa naczyniowa i wewnętrzna światłoczuła, czyli siatkówka. Błona włóknista z tyłu jest nieprzezroczystą, mocną twardówką, a z przodu - przezroczystą, bardziej wypukłą rogówką.
18.Naczyniówka
Część błony naczyniowej z rozbudowaną siecią naczyń włosowatych, które odżywiają gałkę oczną. Zawiera ciemny barwnik pochłaniający światło, co zapobiega odbiciom światła wewnątrz gałki ocznej.
19.Ciało rzęskowe
Pierścieniowata środkowa część błony naczyniowej. Jej najważniejszy element, mięsień rzęskowy, zmienia kształt soczewki - przezroczystej, dwuwypukłej struktury, która załamuje promienie świetlne.
20.Akomodacja oka
Zdolność skupiania obrazu na siatkówce, czyli ostrego widzenia obiektów bez względu na odległość. Skurcz mięśnia rzęskowego uwypukla soczewkę (widzenie bliskie), a jego rozkurcz spłaszcza soczewkę (widzenie dalekie).
21.Tęczówka i adaptacja oka
Tęczówka ma w centrum otwór - źrenicę, a jej barwa zależy od ilości melaniny. Dwa antagonistyczne mięśnie gładkie tęczówki zwężają albo rozszerzają źrenicę, co umożliwia adaptację oka do różnego oświetlenia.
22.Pręciki
Fotoreceptory niewrażliwe na barwę, zawierające rodopsynę; dobrze działają w półmroku i odpowiadają za postrzeganie kształtu i ruchu. Przeważają na obrzeżach siatkówki, dlatego przy słabym świetle lepiej widać obiekty z boku.
23.Czopki
Fotoreceptory wrażliwe na barwę, zawierające jodopsynę; działają najlepiej przy intensywnym oświetleniu i umożliwiają dostrzeganie szczegółów obrazu. Jest ich mniej niż pręcików - ok. 7 mln w jednym oku.
24.Plamka a tarcza nerwu wzrokowego
Plamka (plamka żółta) leży na środku siatkówki, ma najwięcej czopków i daje największą ostrość widzenia. Tarcza nerwu wzrokowego (dawniej plamka ślepa) to początek nerwu wzrokowego bez komórek receptorowych - nie odbiera światła.
25.Warstwy siatkówki
Od strony ciała szklistego: komórki zwojowe (ich aksony tworzą nerw wzrokowy), komórki dwubiegunowe i warstwa nerwowo-nabłonkowa z pręcikami, czopkami i nabłonkiem barwnikowym. Światło dochodzi do fotoreceptorów, a impuls wraca do komórek zwojowych.
26.Aparat ochronny gałki ocznej
Powieki chronią gałkę i rozprowadzają łzy, spojówka wytwarza śluz zmniejszający tarcie powiek, a gruczoły łzowe wydzielają łzy, które nawilżają i oczyszczają rogówkę i zawierają bakteriobójczy enzym lizozym. Brwi, podobnie jak rzęsy, zatrzymują kurz i pyły.
27.Aparat ruchowy oka
Sześć mięśni każdego oka, przyczepionych do ściany gałki ocznej i do ściany oczodołu. Są zbudowane z tkanki mięśniowej poprzecznie prążkowanej, działają zależnie od woli i poruszają gałką w oczodole.
28.Układ optyczny oka
Rogówka, płyn komory przedniej oka, soczewka i ciało szkliste wypełniające gałkę - elementy, które załamują promienie świetlne tak, że skupiają się one dokładnie na siatkówce. Płyn komory przedniej i ciało szkliste uczestniczą też w regulacji ciśnienia wewnątrzgałkowego.
29.Obraz na siatkówce
Po załamaniu w układzie optycznym na siatkówce powstaje obraz rzeczywisty, odwrócony i pomniejszony. Nerw wzrokowy przekazuje informację do ośrodka wzroku w płacie potylicznym kory mózgu, a mózg koryguje obraz.
30.Refrakcja oka
Zdolność załamywania promieni świetlnych przez wszystkie elementy układu optycznego oka, wyrażana w dioptriach. Zaburzenia refrakcji i akomodacji są przyczyną wad wzroku, np. krótkowzroczności.
31.Rodopsyna
Barwnik pręcików: opsyna połączona z cis-retinalem, pochodną witaminy A. Światło zmienia cis-retinal w trans-retinal, który odłącza się od opsyny, co wywołuje impuls nerwowy. W ciemności powstaje znowu cis-retinal i rodopsyna się odtwarza.
32.Skrzyżowanie wzrokowe
Miejsce połączenia nerwów wzrokowych, gdzie część włókien każdego nerwu przechodzi na stronę przeciwną. Dzięki temu kora wzrokowa w płacie potylicznym każdej półkuli dostaje informacje z obu oczu: lewa - z prawego pola widzenia, prawa - z lewego.
33.Widzenie przestrzenne
Widzenie stereoskopowe możliwe dzięki oczom z przodu głowy: pola widzenia obu oczu częściowo się pokrywają, więc mózg dostaje dwa nieco inne obrazy i składa je w jeden. Pozwala dokładnie ocenić odległość od obiektu.
34.Krótkowzroczność a dalekowzroczność
Przy krótkowzroczności promienie skupiają się przed siatkówką, nieostre są obiekty dalekie, a korekcja wymaga dwuwklęsłych soczewek rozpraszających. Przy dalekowzroczności skupiałyby się za siatkówką, nieostre są obiekty bliskie, korekcja - soczewki dwuwypukłe skupiające.
35.Astygmatyzm
Wada wzroku, w której oko nieprawidłowo skupia promienie świetlne w kilku miejscach. Obraz jest nieostry i zniekształcony niezależnie od odległości obiektu; wadę koryguje się soczewkami cylindrycznymi (walcowatymi).
36.Zaćma
Choroba, w której zmętniała soczewka słabiej przepuszcza promienie świetlne, więc obraz jest nieostry. Bywa wrodzona, nabyta w wyniku infekcji albo pojawia się w podeszłym wieku; leczy się ją, wszczepiając sztuczną soczewkę.
37.Jaskra
Choroba, w której nadmierny wzrost ciśnienia wewnątrz gałki ocznej nieodwracalnie uszkadza nerw wzrokowy i niektóre komórki siatkówki; w zaawansowanej postaci zawęża pole widzenia. Leczenie to m.in. leki obniżające to ciśnienie.
38.Zwyrodnienie plamki związane z wiekiem
Uszkodzenie siatkówki, zwłaszcza plamki, które zaburza widzenie centralnej części obrazu i może prowadzić do utraty wzroku. Głównym czynnikiem ryzyka jest wiek (zwykle po 50. roku życia), a bezpośrednie przyczyny nie są znane.
39.Daltonizm
Potoczna nazwa wrodzonej ślepoty barw: osoba nie widzi różnic między niektórymi barwami, najczęściej zieloną i czerwoną. Jest uwarunkowany genetycznie, nie można mu zapobiec; ocenia się go za pomocą barwnych tablic.
40.Dlaczego przy czytaniu warto czasem spojrzeć w dal?
Długie wpatrywanie się w bliski przedmiot utrzymuje mięśnie regulujące kształt soczewki w stałym skurczu i męczy oczy. Spojrzenie w dal co jakiś czas pozwala tym mięśniom się rozkurczyć.
Notatka
Receptory i ich podział
Receptory to wyspecjalizowane komórki albo wolne zakończenia nerwowe (dendryty). Pobudzony receptor wysyła impulsy nerwowe do ośrodkowego układu nerwowego i dopiero tam informacja o bodźcu jest przetwarzana. Receptory bywają rozproszone w ciele albo skupione w narządach zmysłów.
Według miejsca pochodzenia bodźca wyróżnia się eksteroreceptory, odbierające bodźce ze środowiska zewnętrznego, oraz interoreceptory, odbierające bodźce z wnętrza organizmu. Drugi podział opiera się na rodzaju odbieranego bodźca.
| Receptory | Bodziec | Gdzie głównie |
|---|---|---|
| mechanoreceptory | dotyk, ucisk, rozciąganie, wibracje | powłoki ciała, narządy słuchu i równowagi, naczynia krwionośne |
| chemoreceptory | substancje chemiczne, m.in. smakowe i węchowe | powłoki ciała, jama gębowa, narządy węchu, naczynia krwionośne |
| termoreceptory | zmiany temperatury | powłoki ciała, narządy wewnętrzne |
| nocyceptory | bodźce uszkadzające tkanki | różne narządy ciała |
| fotoreceptory | światło (barwa, natężenie) | oczka i oczy |
| elektroreceptory | zmiany pola elektrycznego | powłoki ciała niektórych zwierząt |
W ścianach naczyń krwionośnych działają m.in. dwa rodzaje interoreceptorów. Baroreceptory należą do i reagują na zmiany ciśnienia krwi. Osmoreceptory należą do i reagują na zmiany ciśnienia osmotycznego płynów ustrojowych.
Ważne
Oba podziały receptorów nakładają się: baroreceptor jest jednocześnie interoreceptorem i mechanoreceptorem.
odbierają bodźce mechaniczne, chemiczne, termiczne albo elektryczne, ale tylko takie, które uszkadzają tkanki. W skórze człowieka są receptory zimna i ciepła.
Dotyk, linia boczna i wzrok u zwierząt
to skupisko komórek receptorowych, którym zwykle towarzyszą komórki ułatwiające odbiór bodźca. Podstawowe zmysły to dotyk, wzrok, słuch, równowaga, węch i smak. Człowiek ma pięć głównych narządów zmysłów: oko, ucho (słuch i równowaga), nos, kubki smakowe i skórę.
U różnych gatunków zmysły są rozwinięte w różnym stopniu, a jeden z nich bywa zmysłem dominującym. U ptaków, przystosowanych do lotu, jest nim zwykle wzrok. U większości ssaków dominuje słuch, przydatny na lądzie, ale u ssaków naczelnych - wzrok. Niektóre zwierzęta, np. ryby chrzęstnoszkieletowe, mają dodatkowy zmysł elektryczny.
Zmysł dotyku tworzą mechanoreceptory w powłoce ciała - komórki zmysłowe albo wolne zakończenia włókien nerwowych. Pierścienice mają receptory dotyku m.in. na czułkach, głaszczkach i wąsach, a stawonogi i ślimaki - na czułkach. U kręgowców receptory dotyku i receptory ucisku leżą w skórze.
ryb, larw płazów i niektórych dorosłych płazów to mechanoreceptory ułożone w linii tuż pod powierzchnią skóry. Odbierają ruchy i drgania wody wywołane przez inne zwierzęta albo przez fale odbite od przeszkód.
Oczy zawierają fotoreceptory, które zamieniają bodźce świetlne na impulsy nerwowe. U wielu zwierząt bierze w tym udział barwnik , rozkładany przez światło. Większość zwierząt ma oczy proste, a większość stawonogów - oczy złożone. Oczy głowonogów i kręgowców mają podobne elementy, ale powstały niezależnie, więc są narządami analogicznymi.
Słuch, równowaga, węch i smak u zwierząt
W narządach słuchu i równowagi główną rolę odgrywają mechanoreceptory. Narząd słuchu odbiera i analizuje drgania powietrza lub wody:
- narządy tympanalne - narządy słuchu owadów,
- narząd spiralny w uchu wewnętrznym - narząd słuchu większości kręgowców,
- pęcherz pławny - u niektórych ryb wzmacnia bodźce dźwiękowe.
Z kręgowców lądowych płazy, gady i ptaki mają błonę bębenkową i jedną kosteczkę słuchową - strzemiączko, a ssaki także młoteczek, kowadełko i małżowinę uszną. Nietoperze słyszą ultradźwięki.
Narządy równowagi informują o położeniu organizmu w przestrzeni. U bezkręgowców są to - pęcherzyki z orzęsionego nabłonka z kryształami mineralnymi, czyli statolitami. Podobnie działa w uchu wewnętrznym kręgowców. Tworzą go zwykle trzy przewody półkoliste oraz przedsionek z komórkami rzęsatymi i kryształami zwanymi otolitami. Gdy ciało zmienia położenie, płyn w przewodach się porusza, a otolity naciskają na inne rzęski. Powstaje impuls nerwowy biegnący do mózgowia.
Chemoreceptory mają wszystkie zwierzęta. Zależnie od gatunku są rozproszone w ciele albo skupione w narządach węchu i smaku. U bezkręgowców leżą często na całym ciele, najliczniej przy otworze gębowym i na czułkach. Kręgowce wodne mają narządy węchu zwykle na grzbietowej stronie głowy. U kręgowców lądowych narządy węchu leżą w jamie nosowej, a narządy smaku - głównie na języku i w powłoce jamy gębowej.
Najczulszy węch mają owady, które wykrywają pojedyncze cząsteczki. Pszczoła rozróżnia smaki, a na jej czułkach są receptory smaku i płytki porowate odbierające zapachy. Receptory smaku ma też u nasady języka i na przylgach pierwszej pary odnóży krocznych.
Budowa gałki ocznej i akomodacja
Oko składa się z gałki ocznej, nerwu wzrokowego i narządów dodatkowych. Gałka leży w kostnym oczodole wyściełanym tkanką tłuszczową i jest wypełniona galaretowatym ciałem szklistym. Jej ścianę tworzą trzy błony:
- błona włóknista - z tyłu nieprzezroczysta, mocna twardówka chroniąca przed urazami, z przodu cieńsza, przezroczysta i bardziej wypukła rogówka, która skupia światło,
- błona naczyniowa - , i tęczówka,
- błona światłoczuła, czyli siatkówka z fotoreceptorami.
Naczyniówka odżywia gałkę dzięki sieci naczyń włosowatych, a jej ciemny barwnik pochłania światło i zapobiega odbiciom. Tęczówka ma barwę zależną od ilości melaniny, a w jej środku leży otwór - źrenica. Dwa mięśnie gładkie tęczówki działają antagonistycznie: jeden zwęża źrenicę, a drugi ją rozszerza. Tak zachodzi adaptacja oka do różnego oświetlenia, np. po zgaszeniu świateł w sali kinowej źrenice się rozszerzają.
Pierścieniowate ciało rzęskowe zawiera mięsień rzęskowy, który zmienia kształt soczewki - przezroczystej, dwuwypukłej struktury. Umożliwia to akomodację oka, czyli ostre widzenie obiektów bez względu na ich odległość. Przy patrzeniu na bliski obiekt mięsień rzęskowy się kurczy i soczewka się uwypukla. Przy patrzeniu w dal mięsień się rozkurcza i soczewka się spłaszcza. Na przykład gdy przenosimy wzrok z ekranu telefonu na odległy budynek, mięsień rzęskowy się rozkurcza.
Zapamiętaj
Akomodacja zmienia kształt soczewki (odległość), a adaptacja - średnicę źrenicy (natężenie światła).
Siatkówka i fotoreceptory
Siatkówka ma trzy warstwy komórek. Od strony ciała szklistego leży warstwa komórek zwojowych, potem warstwa środkowa z komórkami dwubiegunowymi, a najgłębiej warstwa nerwowo-nabłonkowa z fotoreceptorami i nabłonkiem barwnikowym. Komórki dwubiegunowe to neurony z jednym aksonem i jednym dendrytem. Aksony komórek zwojowych łączą się w nerw wzrokowy.
Światło musi więc przejść przez komórki zwojowe i dwubiegunowe, zanim dotrze do fotoreceptorów. Impuls nerwowy biegnie w przeciwną stronę: z fotoreceptora przez komórkę dwubiegunową do komórki zwojowej.
nie rozróżniają barw, ale dobrze działają w półmroku i rejestrują kształt i ruch obiektów. rozróżniają barwy i szczegóły obrazu, ale potrzebują intensywnego oświetlenia. W jednym oku jest blisko 120 mln pręcików i ok. 7 mln czopków.
Plamka na środku siatkówki ma największe skupienie czopków, więc barwne obrazy na wprost widać bardzo wyraźnie. Na obrzeżach siatkówki pręcików jest znacznie więcej. Dlatego słabo świecącą gwiazdę łatwiej dostrzec, gdy patrzy się nieco obok niej.
Ważne
Każdy obszar siatkówki widzi tak, jak jego fotoreceptory: pręciki - w półmroku, czopki - barwy i szczegóły.
Tarcza nerwu wzrokowego (dawniej plamka ślepa) to początek nerwu wzrokowego. Nie ma w niej komórek receptorowych, więc nie odbiera bodźców świetlnych.
Fotoreceptory mają w szczytowych częściach dyski z barwnikami wzrokowymi: pręciki - rodopsynę, a czopki - jodopsynę. Rodopsyna składa się z białka błonowego opsyny i retinalu, pochodnej witaminy A. Światło przekształca cis-retinal w trans-retinal, który odłącza się od opsyny, i powstaje impuls nerwowy. W ciemności trans-retinal przechodzi w cis-retinal, wprost albo przez witaminę A, i rodopsyna się odtwarza.
120 mln
pręcików w jednym oku
7 mln
czopków w jednym oku
Narządy dodatkowe oka
Narządy dodatkowe oka to aparat ochronny i aparat ruchowy gałki ocznej. Aparat ochronny tworzą:
- powieki
- górna i dolna, fałdy zaopatrzone w mięśnie; chronią gałkę i rozprowadzają po niej łzy; na ich brzegach rosną rzęsy, a obok rzęs leżą gruczoły tarczkowe, których wydzielina natłuszcza brzegi powiek,
- spojówka
- gładka, wilgotna błona wyściełająca wnętrze powiek i część gałki; jej nabłonek wytwarza śluz zmniejszający tarcie,
- gruczoły łzowe
- wydzielają łzy, które nawilżają i oczyszczają spojówkę i rogówkę; łzy zawierają bakteriobójczy enzym lizozym,
- brwi
- leżą nad powiekami górnymi i podobnie jak rzęsy zatrzymują kurz i pyły.
Łzy odpływają od kącika oka przez kanaliki łzowe do przewodu nosowo-łzowego, a nim do jamy nosowej.
Aparat ruchowy każdego oka to sześć mięśni: prosty górny, prosty dolny, prosty przyśrodkowy, prosty boczny, skośny górny i skośny dolny. Każdy z nich jest przyczepiony z jednej strony do ściany gałki ocznej, a z drugiej - do ściany oczodołu. Mięśnie te są zbudowane z tkanki mięśniowej poprzecznie prążkowanej i działają zależnie od woli. Różnią się tym od mięśni gładkich tęczówki.
Mechanizm widzenia i widzenie przestrzenne
Promienie odbite od oglądanego przedmiotu przechodzą przez : rogówkę, płyn komory przedniej, soczewkę i ciało szkliste. Elementy te załamują promienie tak, że skupiają się one dokładnie na siatkówce. Zdolność wszystkich tych elementów do załamywania promieni to , wyrażana w dioptriach.
Na siatkówce powstaje obraz rzeczywisty, odwrócony i pomniejszony.
Widzenie łączy proces fizyczny, czyli załamanie światła, z procesem chemicznym, czyli rozkładem barwników wzrokowych w fotoreceptorach. Impuls przechodzi przez kolejne komórki siatkówki do nerwu wzrokowego, a nim do ośrodka wzroku w płacie potylicznym kory mózgu. Mózg koryguje obraz, więc obiekt jest postrzegany prawidłowo.
Ważne
Obraz rzeczywisty powstaje tam, gdzie przecinają się promienie załamane przez układ optyczny oka - w prawidłowo działającym oku dokładnie na siatkówce.
(stereoskopowe) jest możliwe dzięki oczom umieszczonym z przodu głowy. Każde oko rejestruje nieco inny obraz, ale pola widzenia obu oczu częściowo się pokrywają. Mózg składa dwa obrazy w jeden obraz przestrzenny, co pozwala dokładnie ocenić odległość i wielkość obiektów. Kąt widzenia obu oczu wynosi 180°, a obszar widzenia przestrzennego - 120-140°.
Nerwy wzrokowe łączą się w , gdzie część włókien każdego nerwu przechodzi na stronę przeciwną. Drogi wzrokowe prowadzą dalej do kory wzrokowej kresomózgowia. Lewa połowa kory wzrokowej odbiera informacje z lewych części siatkówek obu oczu, czyli z prawego pola widzenia. Prawa połowa - z prawych części siatkówek, czyli z lewego pola.
180°
kąt widzenia
120-140°
obszar widzenia przestrzennego
Wady, choroby i higiena wzroku
Wady wzroku wynikają z zaburzeń refrakcji i akomodacji.
| Wada | Gdzie skupiają się promienie | Co jest nieostre | Korekcja |
|---|---|---|---|
| krótkowzroczność | przed siatkówką | obiekty dalekie | soczewki dwuwklęsłe rozpraszające |
| dalekowzroczność | za siatkówką (skupiałyby się) | obiekty bliskie | soczewki dwuwypukłe skupiające |
| astygmatyzm | w kilku miejscach | obraz z każdej odległości, zniekształcony | soczewki cylindryczne (walcowate) |
Krótkowzroczność bez korekcji i przy złej higienie pracy wzroku się nasila. Dalekowzroczność jest typowa dla ludzi starszych, których soczewka traci elastyczność.
- zaćma
- zmętnienie soczewki daje nieostry obraz; bywa wrodzona, nabyta w wyniku infekcji albo pojawia się w podeszłym wieku; leczenie to wszczepienie sztucznej soczewki,
- jaskra
- nadmierny wzrost ciśnienia w gałce ocznej nieodwracalnie uszkadza nerw wzrokowy i niektóre komórki siatkówki; zaawansowana zawęża pole widzenia; leczenie to m.in. leki obniżające to ciśnienie,
- zwyrodnienie plamki
- uszkodzenie siatkówki, zwłaszcza plamki, zaburza widzenie środka obrazu; główny czynnik ryzyka to wiek (zwykle po 50. roku życia); leczenie hamuje postęp choroby, m.in. dietą bogatą w warzywa i owoce,
- daltonizm
- wrodzona ślepota barw, najczęściej zieleni i czerwieni; jest uwarunkowany genetycznie i nie można mu zapobiec; ocenia się go barwnymi tablicami.
Oczom szkodzi za jasne i za słabe oświetlenie, stąd okulary przeciwsłoneczne w słońcu i zakaz czytania w półmroku. W zapylonym miejscu oczy chronią okulary ochronne, a przy długiej pracy z bliska - przerwy na patrzenie w dal. Pokarmy bogate w kwasy omega-3, luteinę, zeaksantynę oraz witaminy B2 i A pomagają zapobiegać wadom i chorobom oczu, ale nie tym uwarunkowanym genetycznie. Badanie wzroku, np. odczytywanie znaków z tablicy, wcześnie wykrywa wady i choroby.
W skrócie
- 01Receptory dzieli się według miejsca pochodzenia bodźca (ekstero- i interoreceptory) oraz według rodzaju bodźca, np. na mechano-, chemo- i fotoreceptory.
- 02Linia boczna ryb i płazów to mechanoreceptory tuż pod skórą, które odbierają ruchy i drgania wody.
- 02Zmysłem dominującym ptaków i ssaków naczelnych jest zwykle wzrok, a większości pozostałych ssaków - słuch.
- 03Statocysty bezkręgowców i błędnik błoniasty kręgowców działają podobnie: przy zmianie położenia ciała kryształy mineralne naciskają na komórki z rzęskami.
- 03Chemoreceptory mają wszystkie zwierzęta, a u bezkręgowców leżą one często na całym ciele.
- 04Przy patrzeniu z bliska mięsień rzęskowy kurczy się i uwypukla soczewkę, a przy patrzeniu w dal rozkurcza się i soczewka się spłaszcza.
- 05Pręciki z rodopsyną działają w półmroku i nie rozróżniają barw, a czopki z jodopsyną rozróżniają barwy przy intensywnym oświetleniu.
- 06Aparat ochronny oka tworzą powieki, spojówka, gruczoły łzowe i brwi, a aparat ruchowy - sześć mięśni poprzecznie prążkowanych.
- 07Obraz na siatkówce jest rzeczywisty, odwrócony i pomniejszony, a mózg koryguje go w ośrodku wzroku w płacie potylicznym.
- 07Każda połowa kory wzrokowej odbiera informacje z obu oczu, ale tylko z przeciwległego pola widzenia.
- 08Krótkowzroczność koryguje się soczewkami rozpraszającymi, dalekowzroczność - skupiającymi, a astygmatyzm - soczewkami cylindrycznymi.
Pojęcia z fiszek
Podcast
Ładuję…
Quizy w tym zestawie
44 pytań w 5 etapach
Etap 1: Receptory i ich rodzaje
Etap 1 · 12 fiszek · 8 pytań
Etap 2: Narządy zmysłów zwierząt
Etap 2 · 7 fiszek · 9 pytań
Etap 3: Budowa gałki ocznej
Etap 3 · 7 fiszek · 9 pytań
Etap 4: Narządy dodatkowe i mechanizm widzenia
Etap 4 · 6 fiszek · 10 pytań
Etap 5: Widzenie, wady i choroby oczu
Etap 5 · 8 fiszek · 8 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
35 fiszek uczy się 3
40 fiszek uczy się 4
40 fiszek uczy się 2
27 fiszek
40 fiszek uczy się 10
36 fiszek uczy się 8
Wyszukiwarka
Szukasz czegoś innego?
Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.
