Biologia
Neuron, impuls nerwowy i mózgowie - NOWA Biologia na czasie 3 (ZR)
Sprawdzony zestawZestaw obejmuje budowę i podział układu nerwowego, budowę neuronu, powstawanie i przewodzenie impulsu nerwowego oraz działanie synaps chemicznych i elektrycznych. Druga część dotyczy ośrodkowego układu nerwowego: części mózgowia i ich funkcji, rdzenia kręgowego, płynu mózgowo-rdzeniowego, bariery krew-mózg i opon.
Zestaw do podręcznika
Dział 9, cz. 1. Układ nerwowy: budowa i działanie układu nerwowego, ośrodkowy układ nerwowy
NOWA Biologia na czasie 3. Podręcznik. Zakres rozszerzony (Nowa Era) - wszystkie rozdziały1.Jak układ nerwowy kieruje reakcją organizmu?
Odbiera informacje z wnętrza ciała i ze środowiska, przetwarza je i wysyła impulsy nerwowe do narządów wykonawczych: mięśni, które reagują skurczem, lub gruczołów, które wydzielają substancje. Dzięki temu organizm utrzymuje homeostazę i przystosowuje się do zmian w otoczeniu.
2.Somatyczny a autonomiczny układ nerwowy
Somatyczny układ nerwowy kontroluje czynności mięśni szkieletowych i kieruje ruchami świadomymi. Autonomiczny kontroluje metabolizm, mięśnie gładkie, mięsień sercowy i narządy wewnętrzne, czyli czynności niezależne od woli.
3.Ośrodkowy a obwodowy układ nerwowy
Ośrodkowy układ nerwowy (OUN) tworzą mózgowie i rdzeń kręgowy - analizuje informacje i decyduje o reakcji. Obwodowy tworzą nerwy czaszkowe, rdzeniowe i autonomiczne, które łączą OUN z receptorami i narządami wykonawczymi.
4.Neuron
Komórka nerwowa - podstawowa jednostka anatomiczna i czynnościowa układu nerwowego. Jest pobudliwa: odebrany bodziec wywołuje w niej stan pobudzenia, czyli powstanie i rozprzestrzenianie się impulsu nerwowego.
5.Komórki glejowe
Komórki tkanki nerwowej towarzyszące neuronom: m.in. tworzą osłonki mielinowe, odżywiają neurony i uczestniczą w naprawie tkanki nerwowej. Pełnią też funkcje podporowe i izolacyjne.
6.Dendryty a akson
Dendryty to krótkie, rozgałęzione wypustki, które doprowadzają impuls nerwowy do ciała komórki. Akson to długa wypustka rozgałęziona na końcu, która przekazuje impuls z ciała komórki do innego neuronu, komórki mięśniowej lub gruczołu.
7.Jak nazywa się zaznaczona struktura neuronu?
Osłonka mielinowa - utworzona z lemocytów (komórek glejowych) owiniętych wokół aksonu; chroni go. Impuls przeskakuje między jej przerwami - węzłami (przewężeniami) Ranviera - więc biegnie szybciej i taniej energetycznie niż we włóknie bezmielinowym, gdzie przesuwa się wzdłuż całego włókna.
8.Neuron czuciowy a neuron ruchowy
Neuron czuciowy przewodzi impulsy od receptorów, np. dotyku w skórze, do ośrodkowego układu nerwowego, a neuron ruchowy - z OUN do narządów, np. mięśni. Impulsy między nimi przekazują neurony pośredniczące.
9.Potencjał spoczynkowy
W spoczynku błona neuronu jest spolaryzowana: wewnątrz ujemna, na zewnątrz dodatnia (ok. -70 mV). Odpowiadają za to nieruchliwe aniony białkowe w cytozolu oraz wypływ jonów potasu, dla których błona jest najbardziej przepuszczalna.
10.Pompa sodowo-potasowa
Białko błony neuronu, które aktywnie, wbrew gradientowi stężeń, wyprowadza jony sodu z komórki i wprowadza do niej jony potasu, zużywając energię z hydrolizy ATP. Zapobiega wyrównaniu stężeń tych jonów po obu stronach błony.
11.Potencjał czynnościowy
Lokalna, krótkotrwała zmiana potencjału błony (do ok. +30 mV) wywołana bodźcem progowym lub nadprogowym. Rozprzestrzenia się wzdłuż neuronu jako fala depolaryzacji, czyli impuls nerwowy.
12.Depolaryzacja
Chwilowe odwrócenie ładunków po obu stronach błony neuronu: wnętrze staje się dodatnie, a zewnętrze ujemne. Wywołuje ją otwarcie kanałów sodowych i dyfuzja jonów sodu do wnętrza neuronu zgodnie z gradientem stężeń.
13.Repolaryzacja
Przywracanie potencjału spoczynkowego po depolaryzacji: kanały sodowe się zamykają, a otwierają się kanały potasowe i jony potasu wypływają z neuronu. Potencjał może przy tym chwilowo spaść poniżej spoczynkowego (hiperpolaryzacja).
14.Zasada „wszystko albo nic”
Bodziec słabszy od progowego nie wywołuje potencjału czynnościowego, a każdy bodziec progowy lub nadprogowy wywołuje potencjał o tej samej, stałej amplitudzie. Bodziec progowy to najsłabszy bodziec wywołujący pobudzenie.
15.Jak neuron przekazuje informację o sile bodźca?
Częstotliwością potencjałów czynnościowych, bo ich amplituda jest stała. Bodźce słabe wywołują impulsy o małej częstotliwości, a silne - o dużej; pozwala to m.in. ocenić natężenie światła, dźwięku lub zapachu.
16.Refrakcja (niepobudliwość)
Czas potrzebny na ponowne spolaryzowanie neuronu. W refrakcji bezwzględnej neuron nie reaguje na żaden bodziec, a we względnej - na bodziec progowy, choć reaguje na nadprogowy. Refrakcja ogranicza częstość impulsów do bezpiecznej.
17.Synapsa
Wyspecjalizowane połączenie, przez które neuron przekazuje impuls nerwowy - zwykle między zakończeniem aksonu a dendrytem kolejnego neuronu, ale też między aksonem a komórką mięśniową lub gruczołową. Wyróżnia się synapsy chemiczne i elektryczne.
18.Synapsa chemiczna
Impuls powoduje uwolnienie neuroprzekaźnika z pęcherzyków synaptycznych do szczeliny synaptycznej; przekaźnik wiąże się z receptorami błony postsynaptycznej i pobudza kolejną komórkę. Wydzielanie i wiązanie przekaźnika powodują opóźnienie synaptyczne.
19.Neuroprzekaźniki pobudzające i hamujące
Neuroprzekaźniki pobudzające (m.in. dopamina, serotonina, acetylocholina, adrenalina) wywołują impuls w następnym neuronie, więc sygnał biegnie dalej. Hamujące, np. GABA (kwas γ-aminomasłowy), wyciszają sygnał.
20.Dopamina
Neuroprzekaźnik pobudzający, który odpowiada m.in. za emocje i odczuwanie przyjemności oraz ma duże znaczenie dla wykonywania ruchów. Jej niedobór prowadzi do choroby Parkinsona.
21.Acetylocholina
Neuroprzekaźnik pobudzający, który mobilizuje mięśnie szkieletowe i gładkie do skurczu - umożliwia ruchy i pobudza perystaltykę jelit. Ponadto obniża ciśnienie krwi i spowalnia pracę serca.
22.Sumowanie potencjałów w neuronie
Na neuronie działają jednocześnie synapsy pobudzające i hamujące. Neuron sumuje potencjały pobudzające i odejmuje od nich hamujące; potencjał czynnościowy powstaje tylko wtedy, gdy wynik osiąga wartość progową lub nadprogową.
23.Synapsa elektryczna
Błony dwóch komórek ściśle się stykają, a jony przepływają przez kanały koneksonów (połączenia szczelinowe). Impuls przechodzi bezpośrednio, bez opóźnienia synaptycznego, więc bardzo szybko, i może biec w obu kierunkach.
24.Istota szara a istota biała
Istotę szarą tworzą ciała komórek nerwowych i komórki glejowe, a istotę białą - wypustki neuronów i komórki glejowe. W mózgu istota szara leży na zewnątrz (kora mózgu), a w rdzeniu kręgowym - wewnątrz.
25.Podział mózgowia w medycynie
Mózg to kresomózgowie i międzymózgowie; pień mózgu - śródmózgowie, most i rdzeń przedłużony; osobno wyróżnia się móżdżek. Most i móżdżek tworzą razem tyłomózgowie wtórne.
26.Funkcje mózgu
Mózg, czyli kresomózgowie z międzymózgowiem, integruje i przetwarza informacje oraz zarządza pracą poszczególnych części ciała. Odpowiada też za wyższe czynności układu nerwowego: zapamiętywanie, analizowanie informacji i uczenie się.
27.Kresomózgowie
Największa część mózgowia: dwie półkule połączone ciałem modzelowatym. Ich istota szara tworzy korę mózgu i jądra podkorowe, a istota biała - drogi nerwowe; fałdy i bruzdy zwiększają powierzchnię kory.
28.Płat czołowy
Część kory mózgu z ośrodkami kontrolującymi pracę mięśni szkieletowych, w tym ośrodkami ruchowymi mowy. Odpowiada też m.in. za analizę i kontrolę emocji oraz planowanie i przewidywanie konsekwencji działań.
29.Ośrodki zmysłów w płatach kory mózgu
Płat ciemieniowy zbiera informacje z receptorów dotyku, ucisku, temperatury i bólu; płat skroniowy przetwarza wrażenia słuchowe, w tym rozpoznawanie słów; płat potyliczny zawiera głównie ośrodki wzroku, m.in. czytania wyrazów.
30.Międzymózgowie
Część mózgu ukryta pod półkulami kresomózgowia, z ośrodkami czynności wegetatywnych, np. termoregulacji, pragnienia, głodu i sytości. Należy do niego podwzgórze, którego funkcja wydzielnicza jest nadrzędna wobec układu hormonalnego.
31.Pień mózgu
Śródmózgowie, most i rdzeń przedłużony; odpowiada za podstawowe funkcje życiowe, np. oddychanie i pracę serca, oraz zawiera ośrodki odruchów, m.in. kaszlu i połykania. Most przekazuje sygnały między mózgiem, móżdżkiem a rdzeniem przedłużonym.
32.Śródmózgowie
Część pnia mózgu z ośrodkami reakcji wzrokowych i słuchowych, np. zmiany średnicy źrenic, ruchów powiek i odwracania głowy w stronę źródła dźwięku. Koordynuje też ruchy mimowolne i szybkie.
33.Rdzeń przedłużony
Część mózgowia łącząca się z rdzeniem kręgowym. Ma ośrodki odruchów (np. ssania, żucia, mrugania) oraz ośrodek oddechowy, naczynioruchowy (reguluje średnicę naczyń i ciśnienie krwi) i ośrodek regulacji czynności serca.
34.Jak nazywa się zaznaczona część mózgowia?
Móżdżek - dwie połączone półkule pokryte korą móżdżku, pod którą leży istota biała. Ma ośrodki utrzymania napięcia mięśni i koordynacji ruchów; jego uszkodzenie powoduje m.in. drżenie kończyn, niezręczne ruchy i oczopląs.
35.Skrzyżowanie szlaków nerwowych
Szlaki nerwowe to grupy włókien nerwowych łączące części układu nerwowego. Szlaki niektórych wrażeń i czynności są skrzyżowane, więc półkula kontroluje przeciwległą stronę ciała, np. lewa półkula - prawą rękę.
36.Budowa rdzenia kręgowego
Nieco spłaszczony walec biegnący w kanale kręgowym, z odcinkami: szyjnym, piersiowym, lędźwiowym, krzyżowym i guzicznym. Wzdłuż jego środka biegnie kanał środkowy z płynem mózgowo-rdzeniowym, połączony z komorami mózgowia.
37.Funkcje rdzenia kręgowego
Kontroluje odruchy rdzeniowe, które zachodzą bez udziału woli, np. odruch kolanowy, oraz przewodzi impulsy nerwowe między mózgowiem a resztą ciała, czyli zapewnia komunikację mózgowia z obwodowym układem nerwowym.
38.Płyn mózgowo-rdzeniowy
Przesącz osocza krążący w komorach mózgu, przestrzeni podpajęczynówkowej i kanale środkowym rdzenia. Amortyzuje wstrząsy, wyrównuje ciśnienie w jamie czaszki oraz odżywia neurony i usuwa zbędne produkty ich metabolizmu.
39.Bariera krew-mózg
Bariera tworzona przez nieprzepuszczalne ściany naczyń włosowatych mózgu i astrocyty (komórki glejowe). Chroni neurony przed szkodliwymi substancjami z krwi: nie przepuszcza wielu substancji wielkocząsteczkowych, np. leków, a przepuszcza glukozę i aminokwasy.
40.Opony i przestrzeń podpajęczynówkowa
Błony z tkanki łącznej osłaniające OUN. Od strony mózgowia leżą: opona miękka, opona pajęcza i opona twarda przylegająca do kości; między pajęczą a miękką jest przestrzeń podpajęczynówkowa z płynem mózgowo-rdzeniowym.
Notatka
Funkcje i podział układu nerwowego
Układ nerwowy odbiera bodźce z otoczenia i z wnętrza ciała, analizuje je i przesyła impulsy nerwowe do narządów wykonawczych. Mięśnie odpowiadają skurczem, a gruczoły wydzieleniem substancji. Informacje z otoczenia pozwalają przystosować się do zmian warunków, a informacje z wnętrza ciała - utrzymać homeostazę. Układ nerwowy koordynuje też pracę innych układów i steruje pamięcią, inteligencją i emocjami.
Podział układu nerwowego
Anatomicznie wyróżnia się dwie części:
- ośrodkowy układ nerwowyOUN: mózgowie i rdzeń kręgowy
- analizuje informacje i decyduje o reakcji organizmu,
- obwodowy układ nerwowynerwy czaszkowe, rdzeniowe i autonomiczne
- przewodzi sygnały między OUN a receptorami i narządami wykonawczymi.
Funkcjonalnie wyróżnia się somatyczny układ nerwowy, który kontroluje mięśnie szkieletowe i ruchy świadome, np. wchodzenie po schodach. Autonomiczny układ nerwowy kontroluje metabolizm, mięśnie gładkie, mięsień sercowy i narządy wewnętrzne, czyli czynności niezależne od woli, np. wydzielanie potu.
Komórki układu nerwowego
to podstawowa jednostka anatomiczna i czynnościowa układu nerwowego, która przewodzi impulsy. tworzą osłonki mielinowe, odżywiają neurony i uczestniczą w naprawie tkanki nerwowej, a także podpierają i izolują neurony. Ze względu na funkcję wyróżnia się trzy rodzaje neuronów:
- neurony czuciowe
- przewodzą impulsy od receptorów do OUN
- neurony pośredniczące
- przekazują impulsy między neuronami czuciowymi a ruchowymi
- neurony ruchowe
- przewodzą impulsy z OUN do narządów wykonawczych, np. mięśni.
Budowa neuronu i włókna nerwowe
Budowa neuronu wyznacza kierunek przewodzenia impulsu. Dendryty to krótkie, rozgałęzione wypustki, które doprowadzają impuls do ciała komórki nerwowej. Ciało komórki otacza jądro i zawiera m.in. liczne mitochondria, aparaty Golgiego i dobrze rozwiniętą siateczkę śródplazmatyczną szorstką. Akson to długa wypustka, rozgałęziona na końcu, która przekazuje impuls z ciała komórki do innego neuronu, komórki mięśniowej lub gruczołu.
Zapamiętaj
W neuronie impuls biegnie od dendrytów przez ciało komórki do aksonu i jego zakończeń, a nie w przeciwnym kierunku.
Aksony, a niekiedy także długie dendryty, nazywa się włóknami nerwowymi. We włóknach bezmielinowych akson okrywa tylko błona komórkowa, a impuls przesuwa się wzdłuż całego włókna. Takie przewodzenie jest powolne, np. ok. 1 m/s w niektórych neuronach skóry, i wymaga intensywnej pracy pompy sodowo-potasowej.
We włóknach mielinowych akson owijają wielokrotnie lemocyty, czyli komórki glejowe, które tworzą osłonkę mielinową. Osłonka chroni akson i ma przerwy - węzły (przewężenia) Ranviera. Impuls przeskakuje od węzła do węzła, więc biegnie szybko, np. ok. 100 m/s w neuronach mięśni szkieletowych. Nakład energii jest przy tym znacznie mniejszy niż we włóknie bezmielinowym.
1 m/s
włókno bezmielinowe niektórych neuronów skóry
100 m/s
włókno mielinowe neuronów mięśni szkieletowych
Impuls nerwowy: od polaryzacji do refrakcji
Powstawanie impulsu
Neurony są pobudliwe: bodziec wywołuje w nich impuls nerwowy, czyli zmiany ładunku po obu stronach błony. Powoduje je przepływ jonów sodu i potasu.
W spoczynku błona jest spolaryzowana: wnętrze ma ładunek ujemny, a zewnętrze dodatni (, ok. -70 mV). Odpowiadają za to nieruchliwe aniony białkowe w cytozolu i wypływ kationów potasu na zewnątrz. zużywa ATP, by wyprowadzać sód z komórki i wprowadzać do niej potas wbrew gradientowi stężeń.
Etapy zestawia tabela.
| Etap | Kanały i jony | Wnętrze neuronu |
|---|---|---|
| polaryzacja | część potasowych otwarta, wypływa | ujemne |
| depolaryzacja | sodowe otwarte, napływa | dodatnie (do ok. +30 mV) |
| repolaryzacja | sodowe zamknięte, potasowe otwarte, wypływa | znów ujemne |
Bodziec progowy lub nadprogowy podnosi potencjał błony aksonu do progu pobudliwości. Powstały rozprzestrzenia się wzdłuż błony jako fala . Potencjał może chwilowo spaść poniżej spoczynkowego - to hiperpolaryzacja. Pompa przywraca potem rozmieszczenie jonów z okresu polaryzacji.
Zapamiętaj
Kanałami jony płyną zgodnie z gradientem stężeń; gradient odtwarza pompa sodowo-potasowa, zużywając ATP.
Siła bodźca i refrakcja
Zgodnie z zasadą wszystko albo nic bodziec słabszy od progowego nie wywołuje potencjału, a każdy progowy lub nadprogowy - potencjał o tej samej amplitudzie. Siłę bodźca koduje więc częstotliwość impulsów, np. głośny dźwięk daje impulsy częstsze niż cichy.
Refrakcja to czas ponownej polaryzacji neuronu. W refrakcji bezwzględnej nie pobudza go żaden bodziec, a w refrakcji względnej - tylko bodziec nadprogowy. Refrakcja ogranicza częstość impulsów do bezpiecznej. Jej okresy pokazuje wykres.
Synapsy chemiczne i elektryczne
to wyspecjalizowane połączenie, przez które neuron przekazuje impuls. Zwykle łączy zakończenie aksonu z dendrytem kolejnego neuronu, ale może też łączyć akson z komórką mięśniową lub gruczołową.
składa się z błony presynaptycznej, szczeliny synaptycznej i błony postsynaptycznej. Część presynaptyczna należy do komórki, która przesyła pobudzenie, a postsynaptyczna - do komórki, która je przyjmuje. Impuls w zakończeniu aksonu uwalnia neuroprzekaźnik z pęcherzyków synaptycznych do szczeliny. Neuroprzekaźnik wiąże się z receptorami błony postsynaptycznej i w synapsie pobudzającej wywołuje impuls w kolejnej komórce. Sygnał zmienia się więc z elektrycznego na chemiczny i znów na elektryczny.
Wydzielanie i wiązanie neuroprzekaźnika powoduje opóźnienie synaptyczne, dlatego synapsa chemiczna działa wolniej niż elektryczna. Dzięki wielu różnym neuroprzekaźnikom i receptorom sygnał może być za to wzmacniany albo wyciszany.
Synapsy pobudzające stymulują aktywność unerwianych tkanek, a synapsy hamujące ją zmniejszają. Hamująca jest np. synapsa z GABA. Na jednym neuronie działają naraz oba rodzaje. Neuron sumuje potencjały pobudzające i odejmuje od nich hamujące. Potencjał czynnościowy powstaje tylko wtedy, gdy wynik osiąga wartość progową lub nadprogową.
W synapsie elektrycznej błony dwóch komórek ściśle się stykają. Jony przepływają przez kanały koneksonów (połączenia szczelinowe), więc impuls przechodzi bezpośrednio, bez opóźnienia synaptycznego. Może przy tym biec w obu kierunkach. Synapsy elektryczne występują m.in. w mięśniach gładkich, w sercu i w niektórych częściach kory mózgu.
Neuroprzekaźniki
Neuroprzekaźniki to związki chemiczne, które przekazują informacje w synapsach chemicznych. Neuroprzekaźniki pobudzające powodują powstanie impulsu w komórce postsynaptycznej i przekazanie sygnału. Neuroprzekaźniki hamujące powodują wyciszenie sygnału.
- dopaminapobudzający
- odpowiada m.in. za emocje i odczuwanie przyjemności oraz ma duże znaczenie dla wykonywania ruchów; jej niedobór prowadzi do choroby Parkinsona,
- serotoninapobudzający
- reguluje sen, apetyt, temperaturę ciała i ciśnienie krwi; jej niski poziom może powodować agresję, zmęczenie i spadek nastroju,
- acetylocholinapobudzający
- mobilizuje mięśnie szkieletowe i gładkie do skurczu, m.in. pobudza perystaltykę jelit; obniża też ciśnienie krwi i spowalnia pracę serca,
- adrenalinapobudzający
- mobilizuje organizm w reakcji na stres: przyspiesza pracę serca, podnosi ciśnienie krwi i rozszerza oskrzela,
- GABAkwas γ-aminomasłowy, hamujący
- razem z serotoniną zapewnia odpowiednią jakość i długość snu oraz umożliwia skupienie uwagi.
Adrenalina jest także hormonem wydzielanym przez rdzeń nadnerczy.
Ośrodkowy układ nerwowy i mózg
Mózgowie i rdzeń kręgowy zbudowane są z dwóch rodzajów tkanki. Istota szara to skupiska ciał neuronów z komórkami glejowymi, a istota biała - wypustek neuronów z komórkami glejowymi.
Mózgowie waży średnio ok. 1,4 kg, ale w spoczynku zużywa aż 20% pobieranego tlenu, więc jest bardzo wrażliwe na niedotlenienie. W podziale medycznym ma trzy części.
| Część | Elementy | Główne funkcje |
|---|---|---|
| mózg | kresomózgowie, międzymózgowie | przetwarzanie informacji, pamięć, uczenie się |
| pień mózgu | śródmózgowie, most, rdzeń przedłużony | oddychanie, praca serca, ośrodki odruchów |
| móżdżek | dwie półkule z korą móżdżku | napięcie mięśni, koordynacja ruchów |
Most i móżdżek tworzą tyłomózgowie wtórne. to dwie półkule połączone ciałem modzelowatym. Istota szara tworzy korę mózgu i jądra podkorowe, a istota biała pod nią - drogi nerwowe.
Ważne
Istotę szarą i białą odróżnia skład, nie położenie: w mózgu i w rdzeniu kręgowym ich układ jest odwrotny.
Fałdy kory zwiększają jej powierzchnię, a największe bruzdy dzielą ją na płaty:
- płat czołowy
- ośrodki ruchowe mięśni szkieletowych i mowy, kontrola emocji, planowanie i przewidywanie skutków działań
- płat ciemieniowy
- informacje z receptorów dotyku, ucisku, rozciągania, temperatury i bólu
- płat skroniowy
- wrażenia słuchowe, w tym rozpoznawanie słyszanych słów
- płat potyliczny
- głównie ośrodki wzroku, w tym czytania wyrazów.
leży pod półkulami i ma ośrodki czynności wegetatywnych, np. termoregulacji, pragnienia, głodu i sytości. Należy do niego podwzgórze, którego funkcja wydzielnicza jest nadrzędna wobec układu hormonalnego.
Pień mózgu, móżdżek i szlaki nerwowe
odpowiada za podstawowe funkcje życiowe, m.in. oddychanie, pracę serca i regulację ciśnienia krwi. Zawiera też ośrodki odruchów, np. kichania, kaszlu, połykania, wymiotów i pocenia się. Tworzą go trzy części:
- śródmózgowie
- ośrodki reakcji wzrokowych i słuchowych (zmiana średnicy źrenic, ruchy powiek, odwracanie głowy w stronę dźwięku) oraz koordynacja ruchów mimowolnych i szybkich,
- most
- leży między a rdzeniem przedłużonym i przekazuje sygnały między mózgiem, móżdżkiem i rdzeniem przedłużonym,
- rdzeń przedłużony
- łączy się z rdzeniem kręgowym; ma ośrodki odruchów ssania, żucia, połykania, kaszlu i mrugania oraz ośrodek oddechowy, naczynioruchowy i ośrodek regulacji czynności serca.
Ośrodek naczynioruchowy zmienia średnicę naczyń, a przez to ciśnienie i tempo przepływu krwi. Uszkodzenie rdzenia przedłużonego może prowadzić do śmierci.
Móżdżek ma dwie półkule pokryte cienką korą móżdżku, pod którą leży istota biała. Jego ośrodki utrzymują napięcie mięśni i koordynują ruchy. Uszkodzenie móżdżku daje m.in.:
- utratę napięcia mięśniowego i skłonność do upadków,
- niezręczne ruchy o zbyt dużym lub zbyt małym zasięgu,
- niemożność szybkiego wykonywania ruchów naprzemiennych, np. odwracania i nawracania ręki,
- silne drżenie kończyn przy ruchach, szybkie męczenie się i oczopląs.
Szlaki nerwowe to grupy włókien nerwowych, którymi impulsy biegną między częściami układu nerwowego. Szlaki niektórych wrażeń i czynności są skrzyżowane, więc półkula kontroluje przeciwległą stronę ciała. Dotyczy to np. czucia dotyku dłoni i ruchów rąk. Przy większości zadań obie półkule współpracują, a mózg działa jako całość.
Rdzeń kręgowy i osłony ośrodkowego układu nerwowego
Rdzeń kręgowy biegnie w kanale kręgowym utworzonym przez otwory kręgów. Ma kształt nieco spłaszczonego walca i pięć odcinków: szyjny, piersiowy, lędźwiowy, krzyżowy i guziczny. Istota szara leży w nim centralnie i na przekroju przypomina kształtem motyla. Wzdłuż środka biegnie kanał środkowy z płynem mózgowo-rdzeniowym, połączony z komorami mózgowia.
Rdzeń kręgowy kontroluje odruchy rdzeniowe, zachodzące bez udziału woli, np. odruch kolanowy. Przewodzi też impulsy między mózgowiem a resztą ciała, czyli łączy mózgowie z obwodowym układem nerwowym.
to wodnisty przesącz osocza. Krąży w komorach mózgu, w przestrzeni podpajęczynówkowej i w kanale środkowym rdzenia. W ciągu doby powstaje go ok. , a jego chwilowa objętość wynosi . Płyn mózgowo-rdzeniowy:
- amortyzuje wstrząsy i oddziela tkankę nerwową od kości,
- wyrównuje ciśnienie w jamie czaszki,
- odżywia neurony i usuwa zbędne produkty ich metabolizmu.
Płyn pobiera się niekiedy do badań: więcej białka i komórek może wskazywać na stan zapalny mózgu lub opon mózgowia.
chroni neurony przed szkodliwymi substancjami z krwi. Tworzą ją nieprzepuszczalne ściany naczyń włosowatych mózgu i astrocyty (komórki glejowe). Nie przepuszcza wielu substancji wielkocząsteczkowych, np. leków. Przechodzą przez nią glukoza, aminokwasy i cząsteczki, z których powstają neuroprzekaźniki.
Mózgowie i rdzeń kręgowy osłaniają opony z tkanki łącznej. Od strony tkanki nerwowej leżą kolejno opona miękka, opona pajęcza i opona twarda, która przylega do kości. Między oponą pajęczą a miękką jest przestrzeń podpajęczynówkowa z płynem mózgowo-rdzeniowym.
W skrócie
- 01OUN (mózgowie i rdzeń kręgowy) analizuje informacje i decyduje o reakcji, a obwodowy układ nerwowy przewodzi sygnały między OUN a receptorami i efektorami.
- 01Układ somatyczny steruje mięśniami szkieletowymi i ruchami świadomymi, a autonomiczny - narządami wewnętrznymi, mięśniami gładkimi i sercem, niezależnie od woli.
- 02Dendryty doprowadzają impuls do ciała komórki, a akson przekazuje go dalej - do neuronu, komórki mięśniowej lub gruczołu.
- 02We włóknie mielinowym impuls przeskakuje między przewężeniami Ranviera, dlatego biegnie szybciej i zużywa mniej energii niż we włóknie bezmielinowym.
- 03Depolaryzację wywołuje napływ jonów sodu, repolaryzację - wypływ jonów potasu, a stałą amplitudę impulsu gwarantuje zasada „wszystko albo nic”.
- 04W synapsie chemicznej neuroprzekaźnik ze szczeliny wiąże się z receptorami błony postsynaptycznej, co powoduje opóźnienie synaptyczne.
- 04Synapsa elektryczna przekazuje impuls przez koneksony bez opóźnienia i w obu kierunkach; występuje m.in. w sercu i mięśniach gładkich.
- 05Dopamina, serotonina, acetylocholina i adrenalina to neuroprzekaźniki pobudzające, a GABA - hamujący, który wycisza sygnał.
- 05Niedobór dopaminy prowadzi do choroby Parkinsona, a niski poziom serotoniny może powodować spadek nastroju, zmęczenie i agresję.
- 06W medycynie mózgowie dzieli się na mózg (kresomózgowie i międzymózgowie), pień mózgu (śródmózgowie, most, rdzeń przedłużony) i móżdżek.
- 07Śródmózgowie ma ośrodki reakcji wzrokowych i słuchowych, most przekazuje sygnały, a rdzeń przedłużony kontroluje oddychanie, ciśnienie krwi i pracę serca.
- 07Móżdżek utrzymuje napięcie mięśni i koordynuje ruchy; gdy szlak jest skrzyżowany, półkula kontroluje przeciwległą stronę ciała.
- 08Rdzeń kręgowy kontroluje odruchy rdzeniowe i przewodzi impulsy między mózgowiem a resztą ciała.
- 08Płyn mózgowo-rdzeniowy amortyzuje wstrząsy, wyrównuje ciśnienie i odżywia neurony, a bariera krew-mózg zatrzymuje wiele dużych cząsteczek, np. leków.
Pojęcia z fiszek
Podcast
Ładuję…
Quizy w tym zestawie
43 pytań w 5 etapach
Etap 1: Budowa układu nerwowego i neurony
Etap 1 · 8 fiszek · 8 pytań
Etap 2: Potencjał spoczynkowy i czynnościowy
Etap 2 · 7 fiszek · 8 pytań
Etap 3: Refrakcja, synapsy i neuroprzekaźniki
Etap 3 · 8 fiszek · 9 pytań
Etap 4: Ośrodkowy układ nerwowy i mózgowie
Etap 4 · 10 fiszek · 10 pytań
Etap 5: Móżdżek, rdzeń kręgowy i opony
Etap 5 · 7 fiszek · 8 pytań
Powtórka z całości
15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów
Sprawdzian do druku
Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną
Sprawdzam sprawdzian…
Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem
Podobne zestawy
35 fiszek uczy się 2
40 fiszek uczy się 4
40 fiszek uczy się 2
27 fiszek
40 fiszek uczy się 10
36 fiszek uczy się 8
Wyszukiwarka
Szukasz czegoś innego?
Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.
