Ilustracja do zestawu: Osmoregulacja, wydalanie i budowa nerki - NOWA Biologia na czasie 3 (ZR)

Biologia

Osmoregulacja, wydalanie i budowa nerki - NOWA Biologia na czasie 3 (ZR)

Sprawdzony zestaw
Szkoła średnia
40 fiszek44 pytań w 5 etapachnotatka

Zestaw obejmuje osmoregulację i wydalanie u zwierząt: zwierzęta izo-, hiper- i hipoosmotyczne, azotowe produkty przemiany materii, narządy wydalnicze bezkręgowców i typy nerek kręgowców. Uczy też budowy układu moczowego człowieka, powstawania moczu w nefronie oraz hormonalnej i nerwowej regulacji wytwarzania i oddawania moczu.

Zestaw do podręcznika

Dział 8, cz. 1. Układ moczowy: osmoregulacja i wydalanie u zwierząt, budowa i funkcjonowanie układu moczowego

NOWA Biologia na czasie 3. Podręcznik. Zakres rozszerzony (Nowa Era) - wszystkie rozdziały

1.Osmoregulacja

Procesy utrzymujące równowagę wodno-elektrolitową organizmu: względnie stałą objętość wody, stężenie elektrolitów, ciśnienie osmotyczne płynów ustrojowych i stężenie jonów wodorowych. U zwierząt biorą w nich udział m.in. skóra, skrzela, płuca, niektóre gruczoły, narządy wydalnicze i jelito.

2.Elektrolity

Związki chemiczne, głównie sole mineralne, które w roztworze wodnym dysocjują na jony: dodatnio naładowane kationy i ujemnie naładowane aniony. Wodne roztwory elektrolitów występują zarówno w komórkach, jak i w płynach ustrojowych zwierząt.

3.Wydalanie

Usuwanie z organizmu zbędnych i szkodliwych produktów przemiany materii, powstających m.in. w oddychaniu komórkowym, degradacji aminokwasów i kwasów nukleinowych oraz rozkładzie obumarłych komórek. Obejmuje też usuwanie substancji obcych, np. leków; odpowiadają za nie głównie narządy wydalnicze.

4.Bilans wodny

Różnica między objętością wody pobranej a objętością wody utraconej przez organizm w danej jednostce czasu, np. w ciągu doby. Zrównoważony bilans wodny wynosi zero: zysk wody (picie, pokarm, przemiany metaboliczne) równa się jej stracie.

5.Utrata wody u zwierząt lądowych

Największe zagrożenie dla zwierząt lądowych. Tracą one wodę głównie przez parowanie z powierzchni ciała oraz podczas wydalania, a uzupełniają ją piciem i z pokarmu; niektóre, np. płazy, chłoną wodę przez przepuszczalne powłoki ciała.

6.Gospodarka wodna szczuroskoczka

Bardzo oszczędna: ten pustynny gryzoń większość wody wytwarza w przemianach metabolicznych, a z pokarmu pobiera niewiele. Wydala mało moczu, bo jego nefrony mają długie pętle, w których zwrotne wchłanianie wody jest bardzo wydajne (u człowieka pętle są krótkie).

7.Zwierzęta izoosmotyczne

Zwierzęta wodne, u których stężenie płynów ustrojowych jest takie samo jak stężenie soli w wodzie; należą do nich m.in. bezkręgowce morskie i nieliczne kręgowce. O kierunku osmotycznego ruchu wody decyduje różnica tych dwóch stężeń.

8.Osmoregulacja ryb słodkowodnych

Ryby słodkowodne są hiperosmotyczne: ich płyny ustrojowe są hipertoniczne względem wody, więc stale pobierają ją na drodze osmozy. Nie piją wody, jej nadmiar usuwają w dużej ilości silnie rozcieńczonego moczu, a ubytek soli uzupełniają przez skrzela.

9.Osmoregulacja ryb morskich

Większość ryb morskich jest hipoosmotyczna: ich płyny ustrojowe są hipotoniczne względem wody morskiej, więc stale tracą wodę na drodze osmozy. Piją wodę morską, wydalają niewielką ilość silnie stężonego moczu, a nadmiar soli usuwają przez skrzela.

10.Zwierzęta amonioteliczne

Wydalają głównie amoniak: silnie toksyczny, ale wytwarzany bez nakładów energii i usuwany w dużej objętości rozcieńczonego moczu. To głównie zwierzęta wodne, np. ryby o kostnym szkielecie, a także krokodyle.

11.Zwierzęta ureoteliczne

Wydalają głównie mocznik: mniej toksyczny od amoniaku, ale jego synteza wymaga energii; usuwany w niewielkiej objętości stężonego moczu. To głównie zwierzęta lądowe, np. ssaki, ale też żółwie wodne i ryby chrzęstnoszkieletowe.

12.Zwierzęta urykoteliczne

Wydalają głównie kwas moczowy: najmniej toksyczny, najkosztowniejszy w syntezie i słabo rozpuszczalny w wodzie, więc usuwany jako kryształy lub gęsta zawiesina. To np. ptaki, jaszczurki i owady.

13.Protonefrydia

Narządy wydalnicze płazińców, niektórych wieloszczetów i larw mięczaków. Komórki płomykowe zaopatrzone w pęczek wici filtrują płyn tkankowy, a system kanałów wydalniczych wyprowadza usuwane związki na zewnątrz ciała.

14.Metanefrydia

Narządy wydalnicze większości pierścienic (w formie przekształconej także skorupiaków i mięczaków). Metanefrydium ma urzęsiony lejek otwarty do jamy ciała segmentu i przewód wydalniczy, który po kilku pętlach uchodzi na zewnątrz w następnym segmencie.

15.Cewki Malpighiego

Narządy wydalnicze owadów i niektórych pajęczaków: ślepo zakończone, rurkowate uwypuklenia przewodu pokarmowego. Zbierają zbędne produkty przemiany materii z hemolimfy i przekazują je do jelita, skąd są usuwane przez otwór odbytowy z niestrawionymi resztkami pokarmu.

16.Przednercze

Nerka zbudowana z nefronów z urzęsionymi lejkami i kanalikami, bez ciałek nerkowych; lejki otwierają się do jamy ciała i pobierają z niej zbędne produkty przemiany materii. Występuje w rozwoju zarodkowym ryb i płazów.

17.Pranercze

Nerka zbudowana z nefronów, z których każdy ma orzęsiony lejek, ciałko nerkowe z kłębuszkiem naczyń włosowatych i kanalik, dlatego zbiera produkty przemiany materii z jamy ciała i z krwi. Występuje u dorosłych ryb i płazów oraz w rozwoju zarodkowym owodniowców.

18.Zanercze (nerka właściwa)

Nerka zbudowana z nefronów z ciałkami nerkowymi i kanalikami, ale bez orzęsionych lejków, dlatego pobiera produkty przemiany materii wyłącznie z krwi. Występuje u dorosłych gadów, ptaków i ssaków, czyli dorosłych owodniowców.

19.Powstawanie mocznika w wątrobie

Białka zawierają azot, więc przy rozkładzie aminokwasów powstaje toksyczny amoniak. Wątroba przekształca go w mniej toksyczny mocznik, który krew przenosi do nerek i skóry - jest on usuwany w moczu i w pocie.

20.Układ moczowy człowieka

Podstawowy układ wydalniczy: dwie nerki, które oczyszczają krew i wytwarzają mocz, oraz drogi moczowe - moczowody, pęcherz moczowy i cewka moczowa. Reguluje też gospodarkę wodno-elektrolitową (m.in. stężenie jonów HX+\ce{H+}) i pełni funkcję wewnątrzwydzielniczą - nerki wytwarzają hormony, m.in. erytropoetynę.

21.Nabłonek przejściowy dróg moczowych

Nabłonek wielowarstwowy sześcienny, który buduje m.in. ściany moczowodów, pęcherza moczowego i cewki moczowej. Specjalne białka w jego powierzchniowych komórkach zabezpieczają tkanki przed osmotycznym przepływem wody do hipertonicznego moczu.

22.Jakie warstwy nerki oznaczono numerami 1 i 2?

1 - kora nerkowa: zewnętrzna warstwa z ciałkami nerkowymi i krętymi odcinkami kanalików. 2 - rdzeń nerkowy: piramidy nerkowe z prostymi odcinkami kanalików, przedzielone słupami nerkowymi, czyli fragmentami kory.

23.Odpływ moczu z nerki

Mocz z kanalików zbiorczych spływa do kielichów nerkowych - lejkowatych wyrostków miedniczki, które zbierają mocz z piramid - potem do miedniczki nerkowej, czyli rozszerzonego początku moczowodu, a moczowodem do pęcherza moczowego.

24.Nefron

Podstawowa jednostka strukturalna i funkcjonalna nerki (w nerce ponad milion). Tworzą go ciałko nerkowe - kłębuszek nerkowy i torebka kłębuszka (torebka Bowmana) - oraz kanalik nerkowy: kanalik kręty I rzędu, pętla nefronu (pętla Henlego) i kanalik kręty II rzędu.

25.Kanalik zbiorczy

Kanalik, do którego uchodzą kanaliki kręte II rzędu kilku pobliskich nefronów; zbudowany głównie z nabłonka jednowarstwowego sześciennego z mikrokosmkami. Zachodzi w nim jeszcze resorpcja wody, a wypływający z niego mocz spływa do kielichów nerkowych.

26.Dlaczego w kłębuszku nerkowym zachodzi filtracja?

Kłębuszek to sieć dziwna tętniczo-tętnicza. Tętniczka doprowadzająca ma większą średnicę niż odprowadzająca, więc do kłębuszka napływa więcej krwi, niż z niego odpływa; ciśnienie krwi w kłębuszku rośnie, co zwiększa filtrację.

27.Filtracja

Przenikanie ok. 20% objętości osocza - wody z jonami i drobnymi cząsteczkami, np. glukozą i mocznikiem - z krwi kłębuszka nerkowego do torebki kłębuszka. Umożliwiają ją różnica ciśnień, duża powierzchnia filtracji i porowate ściany naczyń kłębuszka.

28.Mocz pierwotny

Przesącz w torebce kłębuszka, izotoniczny względem osocza i o zbliżonym do niego składzie. Zawiera wodę, jony soli i drobnocząsteczkowe związki (np. glukozę, aminokwasy, mocznik), ale nie białka, substancje związane z białkami ani kwasy tłuszczowe.

29.Resorpcja (wchłanianie zwrotne)

Transport potrzebnych substancji (m.in. glukozy, aminokwasów, witamin, wody i niektórych jonów soli mineralnych) z moczu pierwotnego z powrotem do krwi. Zachodzi w kanalikach krętych, pętli nefronu i kanaliku zbiorczym; resorpcja niektórych związków jest kontrolowana przez hormony.

30.Dlaczego resorpcja przebiega intensywnie?

Kanaliki kręte i pętlę nefronu oplata gęsta sieć naczyń włosowatych, nabłonek kanalików ma liczne mikrokosmki zwiększające powierzchnię chłonną, a w ścianach kanalików są białka błonowe transportujące jony i cząsteczki.

31.Jak substancje wracają do krwi w resorpcji?

Większość substancji, np. glukoza oraz jony NaX+\ce{Na+} i KX+\ce{K+}, wraca transportem czynnym - wbrew gradientowi stężeń, za pośrednictwem białek błonowych. Woda wraca biernie, zgodnie z gradientem stężeń, na drodze dyfuzji prostej i przez białka błonowe.

32.Sekrecja (wydzielanie)

Wydzielanie substancji z krwi do wnętrza kanalików nerkowych. Tą drogą do moczu trafiają m.in. jony potasu (KX+\ce{K+}), jony amonowe, jony wodorowe (HX+\ce{H+}), metabolity hormonów steroidowych i niektóre leki, np. penicylina.

33.Mocz ostateczny

Hipertoniczny mocz powstający dzięki resorpcji i sekrecji: ze 160-180 dm3\mathrm{dm^3} moczu pierwotnego na dobę powstaje ok. 1,5 dm3\mathrm{dm^3}. Zawiera ok. 96% wody, sole mineralne oraz m.in. mocznik, kwas moczowy i kreatyninę (związek azotowy z przemian w mięśniach).

34.Jak resorpcja soli wpływa na objętość krwi?

Resorpcja soli mineralnych w nerkach utrzymuje stały poziom soli we krwi. Jony osmotycznie czynne, np. sodu i potasu, zatrzymują wodę we krwi, a zbyt duża objętość krwi może podwyższać ciśnienie w naczyniach krwionośnych.

35.Wazopresyna (ADH)

Hormon antydiuretyczny wytwarzany przez podwzgórze i uwalniany przez tylny płat przysadki. Otwiera kanały wodne w kanalikach zbiorczych nerek, co zwiększa wchłanianie zwrotne wody - moczu jest mniej i jest bardziej zagęszczony.

36.Kiedy przysadka uwalnia ADH?

Gdy we krwi jest za mało wody (za duże stężenie soli), receptory w podwzgórzu to rejestrują, przysadka uwalnia ADH i pojawia się pragnienie. Gdy wody jest za dużo, przysadka przestaje wydzielać ADH i moczu jest więcej.

37.Aldosteron

Hormon wytwarzany i wydzielany przez korę nadnerczy. Pobudza w nerkach wchłanianie zwrotne jonów sodu z moczu do krwi, dzięki czemu mniej sodu trafia do moczu ostatecznego.

38.Parathormon (PTH)

Hormon wytwarzany i wydzielany przez przytarczyce. Pobudza w nerkach wchłanianie zwrotne jonów wapnia z moczu do krwi, dzięki czemu mniej wapnia organizm traci z moczem.

39.Ośrodki mikcji

Mikcja to oddawanie moczu, wywoływane przez rozciągnięcie ścian wypełnionego pęcherza. Ośrodek niezależny od woli leży w krzyżowym odcinku rdzenia kręgowego (skurcz ścian pęcherza, rozkurcz zwieraczy cewki), a zależny od woli - w płacie czołowym kory mózgowej.

40.Erytropoetyna

Hormon wytwarzany głównie przez nerki, którego wydzielanie pobudza niedotlenienie organizmu; pobudza syntezę hemoglobiny i produkcję erytrocytów w czerwonym szpiku kostnym. Przy niewydolności nerek jej niedobór może prowadzić do niedokrwistości (anemii).

Notatka

Osmoregulacja, wydalanie i bilans wodny

Organizm działa prawidłowo przy zachowanej równowadze (homeostazie) wodno-elektrolitowej. , głównie sole mineralne, dysocjują w wodzie na kationy i aniony; ich roztwory są w komórkach i w płynach ustrojowych.

utrzymuje względnie stałe: objętość wody, stężenie elektrolitów, ciśnienie osmotyczne i stężenie jonów wodorowych. Uczestniczą w niej skóra, skrzela, płuca, drogi oddechowe, niektóre gruczoły, narządy wydalnicze i jelito. to usuwanie zbędnych i szkodliwych produktów przemiany materii.

to różnica wody pobranej i utraconej w danym czasie, np. w ciągu doby; zrównoważony wynosi zero. Przy zysku 80 cm3\mathrm{cm^3} i stracie 75 cm3\mathrm{cm^3} bilans wynosi 80−75=+5 cm380 - 75 = +5~\mathrm{cm^3} (sprawdzenie: 75+5=8075 + 5 = 80).

Ważne

Bilans wodny to zysk wody minus jej strata; znak wyniku mówi, czy organizm wodę gromadzi, czy traci.

Zwierzętom lądowym najbardziej zagraża utrata wody: przez parowanie, z moczem i z kałem. Zyskują ją przez picie, z pokarmu i z przemian metabolicznych, a niektóre, np. płazy, przez przepuszczalne powłoki ciała.

Dobowy bilans wodny człowieka i pustynnego szczuroskoczka (oba zawierają ok. 65% wody):

Składnik (cm3\mathrm{cm^3} na dobę)CzłowiekSzczuroskoczek
zysk: picie12000
zysk: pokarm9006
zysk: przemiany metaboliczne30054
strata: mocz140013,5
strata: kał1002,6
strata: wyparowywanie90043,9
razem240060

Środowisko życia człowieka jest zwykle zasobne w wodę, a krótkie pętle jego nefronów odzyskują ją stosunkowo mało wydajnie. Szczuroskoczek większość wody wytwarza w przemianach metabolicznych, a długie pętle nefronów pozwalają mu wydalać mało moczu.

Osmoregulacja zwierząt wodnych

Zwierzętom wodnym grozi osmotyczny napływ wody ze środowiska albo jej odpływ. Kierunek wyznacza stężenie płynów ustrojowych w stosunku do stężenia jonów soli w wodzie: woda przechodzi w stronę roztworu o wyższym stężeniu. Wyróżnia się zwierzęta:

izoosmotyczne
stężenie płynów ustrojowych takie samo jak stężenie soli w wodzie, więc woda nie napływa ani nie odpływa stale; m.in. bezkręgowce morskie i nieliczne kręgowce,
hiperosmotyczne
stężenie płynów ustrojowych wyższe niż stężenie soli w wodzie; głównie ryby słodkowodne,
hipoosmotyczne
stężenie płynów ustrojowych niższe niż stężenie soli w wodzie; większość ryb morskich (słonowodnych).

Ryby słodkowodne mają płyny ustrojowe hipertoniczne względem wody, więc woda stale napływa do ich ciała. Żeby komórki nie pękały, ryby te nie piją wody i wydalają jej nadmiar w dużej ilości silnie rozcieńczonego moczu. Utracone sole mineralne uzupełniają przez skrzela.

Większość ryb morskich ma płyny ustrojowe hipotoniczne względem wody morskiej, więc stale traci wodę. Żeby się nie odwodnić, ryby te piją wodę morską i wydalają niewielką ilość silnie stężonego moczu. Nadmiar soli mineralnych usuwają przez skrzela.

Azotowe produkty przemiany materii

Sacharydy i tłuszcze zbudowane z węgla, wodoru i tlenu dają dwutlenek węgla, usuwany przez układ oddechowy, i wodę, usuwaną przez układ oddechowy, układ moczowy i skórę. Białka i kwasy nukleinowe zawierają azot, więc ich rozkład daje też szkodliwe związki azotowe.

Z grup aminowych (−NHX2\ce{-NH2}) aminokwasów i zasad azotowych powstaje amoniak, mocznik albo kwas moczowy. U człowieka toksyczny amoniak (NHX3\ce{NH3}) z rozkładu aminokwasów wątroba przekształca w mniej toksyczny mocznik, a krew niesie mocznik do nerek i skóry.

Ważne

Narząd, który wytwarza produkt przemiany materii, nie musi go wydalać: mocznik wytwarza wątroba.

Trzy związki azotowe różnią się toksycznością, kosztem syntezy i ilością wody potrzebnej do usunięcia:

ZwiązekToksycznośćKoszt syntezyWydalanie
amoniaksilnabez nakładów energiidużo rozcieńczonego moczu
mocznikśredniaśrednimało stężonego moczu
kwas moczowynajmniejszanajwiększykryształy lub gęsta zawiesina

Według głównego wydalanego związku wyróżnia się zwierzęta:

amonioteliczne
głównie wodne, ze stałym dostępem do wody: ryby o kostnym szkielecie, krokodyle, larwy płazów, znaczna część bezkręgowców wodnych (np. skorupiaki),
ureoteliczne
głównie lądowe, oszczędzające wodę: ssaki (w tym człowiek), żółwie (także wodne), dorosłe płazy, ryby chrzęstnoszkieletowe, niektóre bezkręgowce lądowe (np. skąposzczety),
urykoteliczneurikoteliczne
lądowe, bardzo oszczędzające wodę z powodu latania albo suchego środowiska: ptaki, węże i jaszczurki, większość bezkręgowców lądowych (np. owady).

Narządy wydalnicze bezkręgowców i nerki kręgowców

Parzydełkowce nie mają układu wydalniczego: zbędne produkty przemiany materii usuwają z komórek wprost na zewnątrz ciała. Inne bezkręgowce mają:

protonefrydia
płazińce, niektóre wieloszczety, larwy mięczaków; komórki płomykowe z pęczkiem wici filtrują płyn tkankowy, a kanały wydalnicze wyprowadzają usuwane związki na zewnątrz,
metanefrydia
większość pierścienic (przekształcone u skorupiaków i mięczaków); urzęsiony lejek otwiera się do jamy ciała segmentu, a przewód wydalniczy po kilku pętlach uchodzi w następnym segmencie,
cewki Malpighiego
owady i niektóre pajęczaki; ślepo zakończone uwypuklenia przewodu pokarmowego zbierają produkty z hemolimfy i przekazują je do jelita, skąd wychodzą z niestrawionymi resztkami pokarmu.

Narządami wydalniczymi kręgowców są nerki. Mocz płynie moczowodami do pęcherza, a z niego cewką moczową na zewnątrz albo do kloaki; u ptaków moczowody uchodzą wprost do kloaki. Typy nerek różnią się budową nefronów: orzęsiony lejek pobiera produkty z jamy ciała, a ciałko nerkowe z kłębuszkiem naczyń włosowatych - z krwi.

przednercze
lejki i kanaliki, bez ciałek nerkowych, więc produkty z jamy ciała; w rozwoju zarodkowym ryb i płazów (bezowodniowców),
pranercze
lejek, ciałko nerkowe i kanalik, więc produkty z jamy ciała i z krwi; u dorosłych ryb i płazów oraz w rozwoju zarodkowym gadów, ptaków i ssaków,
zanerczenerka właściwa
ciałka nerkowe i kanaliki bez lejków, więc produkty wyłącznie z krwi; u dorosłych gadów, ptaków i ssaków (owodniowców).

Układ moczowy człowieka i budowa nerki

Układ moczowy usuwa produkty przemiany materii, powstające m.in. w oddychaniu komórkowym, degradacji aminokwasów i kwasów nukleinowych oraz rozkładzie obumarłych komórek, a także substancje obce, np. leki. Reguluje gospodarkę wodno-elektrolitową: objętość wody, stężenie elektrolitów, ciśnienie osmotyczne płynów ustrojowych i stężenie jonów HX+\ce{H+}, dzięki czemu skład krwi i limfy jest względnie stały. Pełni też funkcję wewnątrzwydzielniczą. Układ moczowy tworzą:

nerki (parzyste)
oczyszczają krew z niepotrzebnych lub szkodliwych substancji i wytwarzają mocz
moczowody (parzyste, ok. 25-30 cm)
odprowadzają mocz z nerek do pęcherza
pęcherz moczowy
gromadzi mocz; ma elastyczne ściany i pojemność ok. 1 dm3\mathrm{dm^3}
cewka moczowa
wyprowadza mocz na zewnątrz; u mężczyzn jest dłuższa niż u kobiet i wyprowadza też nasienie.

Ściany dróg moczowych buduje m.in. nabłonek przejściowy (wielowarstwowy sześcienny). Białka w jego komórkach powierzchniowych zabezpieczają przed osmotycznym przepływem wody z tkanek do hipertonicznego moczu.

Nerkę otacza ochronna łącznotkankowa torebka nerkowa. Pod nią leży kora nerkowa z ciałkami nerkowymi i krętymi odcinkami kanalików, a głębiej rdzeń nerkowy: piramidy nerkowe z prostymi odcinkami kanalików, rozdzielone słupami nerkowymi, czyli fragmentami kory.

Tętnica nerkowa doprowadza krew ze zbędnymi substancjami, a żyła nerkowa odprowadza krew przefiltrowaną. Mocz z kanalików zbiorczych spływa do kielichów nerkowych, potem do miedniczki nerkowej, czyli rozszerzonego początku moczowodu.

Budowa nerki (przekrój podłużny)

Nefron i filtracja

to podstawowa jednostka strukturalna i funkcjonalna nerki; w jednej nerce jest ich ponad 1 mln. Składa się z ciałka nerkowego i kanalika nerkowego, a ich części mają różną budowę:

  • kłębuszek nerkowy - sieć naczyń włosowatych między tętniczką doprowadzającą a odprowadzającą, czyli sieć dziwna tętniczo-tętnicza,
  • torebka kłębuszka (torebka Bowmana) - nabłonek jednowarstwowy płaski,
  • kanaliki kręte I i II rzędu - nabłonek jednowarstwowy sześcienny z mikrokosmkami,
  • pętla nefronu (pętla Henlego) z ramieniem zstępującym i wstępującym - częściowo nabłonek sześcienny z mikrokosmkami, częściowo płaski.

Ciałka nerkowe i kanaliki kręte leżą w korze nerkowej, a pętla nefronu schodzi do rdzenia nerkowego. Kanaliki kręte II rzędu kilku nefronów uchodzą do kanalika zbiorczego, zbudowanego głównie z nabłonka sześciennego z mikrokosmkami.

Budowa nefronu

zachodzi w ciałku nerkowym. Tętniczka doprowadzająca jest szersza niż odprowadzająca, więc ciśnienie krwi w kłębuszku jest wyższe niż ciśnienie płynu w torebce. Sprzyjają jej też duża powierzchnia sieci naczyń kłębuszka i liczne pory w ich ścianach.

Barierę filtracyjną tworzą ściana naczynia włosowatego i ściana torebki kłębuszka. Przechodzą przez nią woda, jony soli mineralnych (np. sodu, potasu, chlorkowe, wodorowęglanowe) i drobne związki organiczne, np. aminokwasy, witaminy, glukoza, mocznik. Zatrzymuje ona białka, substancje związane z białkami i kwasy tłuszczowe.

Do torebki przechodzi ok. 20% objętości osocza. Tak powstaje - izotoniczny względem osocza, o zbliżonym składzie.

ponad 1 mln

nefronów w jednej nerce

20%

objętości osocza przechodzi do torebki

Resorpcja, sekrecja i mocz ostateczny

(wchłanianie zwrotne) odzyskuje z moczu pierwotnego glukozę, aminokwasy, witaminy, wodę i niektóre jony soli mineralnych. Zachodzi w kanalikach krętych, w pętli nefronu i w kanaliku zbiorczym; resorpcję niektórych związków kontrolują hormony.

Resorpcja jest intensywna dzięki gęstej sieci naczyń włosowatych wokół kanalików, mikrokosmkom zwiększającym powierzchnię chłonną i białkom błonowym przenoszącym jony i cząsteczki. Większość substancji, np. glukoza i jony NaX+\ce{Na+}, wraca do krwi transportem czynnym, wbrew gradientowi stężeń. Woda wraca biernie, zgodnie z gradientem, dyfuzją prostą i przez białka błonowe.

to wydzielanie substancji z krwi do wnętrza kanalików nerkowych, np. jonów potasu, jonów amonowych, jonów wodorowych, metabolitów hormonów steroidowych i niektórych leków, np. penicyliny.

Ważne

Resorpcja przenosi substancje z kanalika nerkowego do krwi, a sekrecja - w przeciwną stronę, z krwi do kanalika.

Resorpcja i sekrecja zagęszczają mocz i zmieniają jego skład. W ciągu doby ze 160-180 dm3\mathrm{dm^3} moczu pierwotnego powstaje ok. 1,5 dm3\mathrm{dm^3} moczu ostatecznego. Zawiera on ok. 96% wody, 1,5% soli mineralnych (m.in. chlorków i fosforanów) i 2,5% związków organicznych: mocznik, kwas moczowy, kreatyninę (związek azotowy z przemian w mięśniach) i barwniki, np. urobilinogen z rozkładu hemu.

Mocz pierwotny jest izotoniczny względem osocza, a - hipertoniczny.

W moczu ostatecznym zdrowego człowieka nie ma glukozy ani białek, a mocznik jest zagęszczony, bo woda wraca do krwi, a mocznik zostaje. Gdyby z 175 dm3\mathrm{dm^3} moczu pierwotnego powstało 3,5 dm3\mathrm{dm^3} moczu ostatecznego, wydalono by 3,5:175=0,023{,}5 : 175 = 0{,}02, czyli 2% przesączu. Do krwi wróciłoby 171,5:175=0,98171{,}5 : 175 = 0{,}98, czyli 98%.

Regulacja wytwarzania i oddawania moczu

Nerki odzyskują z moczu pierwotnego sole mineralne, co utrzymuje stały poziom soli we krwi. Jony osmotycznie czynne, np. sodu i potasu, zatrzymują przy tym wodę we krwi, a zbyt duża objętość krwi może podwyższać ciśnienie w naczyniach.

Ilość i stężenie moczu zależą od stopnia uwodnienia organizmu i regulują je hormony:

wazopresynahormon antydiuretyczny, ADH
wytwarza ją podwzgórze, uwalnia tylny płat przysadki; otwiera kanały wodne w kanalikach zbiorczych, więc moczu jest mniej i jest zagęszczony,
aldosteron
z kory nadnerczy; pobudza wchłanianie zwrotne jonów sodu,
parathormonPTH
z przytarczyc; pobudza wchłanianie zwrotne jonów wapnia.

Po dużej utracie wody z potem, np. podczas pracy w upale, stężenie soli we krwi rośnie. Receptory w podwzgórzu to rejestrują, przysadka uwalnia ADH, pojawia się pragnienie, a nerki zwiększają resorpcję wody. Przy nadmiarze wody przysadka przestaje wydzielać ADH i powstaje więcej rozcieńczonego moczu.

Mocz rozciąga ściany pęcherza i pobudza receptory nerwowe, a informacja trafia do ośrodków mikcji (oddawania moczu). Ośrodek niezależny od woli, w krzyżowym odcinku rdzenia kręgowego, wywołuje skurcz mięśni ścian pęcherza i rozkurcz zwieraczy cewki moczowej. Ośrodek zależny od woli, w płacie czołowym kory mózgowej, świadomie hamuje lub pobudza oddawanie moczu; dzieci uczą się tej kontroli między pierwszym a trzecim rokiem życia.

wytwarzają głównie nerki (ok. 80%), a w mniejszym stopniu wątroba (ok. 20%). Jej wydzielanie pobudza niedotlenienie, np. w warunkach wysokogórskich. Pobudza ona syntezę hemoglobiny i produkcję erytrocytów w czerwonym szpiku kostnym. Niewydolność nerek może prowadzić do niedokrwistości (anemii).

W skrócie

  • 01Zwierzę z długimi pętlami nefronów odzyskuje wodę wydajniej i wydala mniej moczu niż zwierzę z krótkimi pętlami.
  • 02Woda przechodzi osmotycznie w stronę roztworu o wyższym stężeniu, dlatego ryba słodkowodna stale wodę pobiera, a większość ryb morskich ją traci.
  • 02Zwierzę izoosmotyczne ma płyny ustrojowe o takim stężeniu jak sole w wodzie; należą do nich m.in. bezkręgowce morskie.
  • 03Im mniej toksyczny związek azotowy, tym mniej wody zużywa jego wydalanie, ale tym więcej energii kosztuje jego synteza.
  • 04Nefron z lejkiem pobiera produkty z jamy ciała, a nefron z ciałkiem nerkowym - z krwi; zanercze nie ma lejków.
  • 05Kora nerkowa zawiera ciałka nerkowe i kręte odcinki kanalików, a rdzeń nerkowy - piramidy z prostymi odcinkami kanalików.
  • 06Filtracja w ciałku nerkowym zależy od wysokiego ciśnienia krwi w kłębuszku, dużej powierzchni filtracji i przepuszczalności ścian naczyń.
  • 07Większość substancji wraca do krwi transportem czynnym wbrew gradientowi stężeń, a woda - biernie, zgodnie z gradientem.
  • 08Wazopresyna zwiększa wchłanianie zwrotne wody, aldosteron - jonów sodu, a parathormon - jonów wapnia.

Pojęcia z fiszek

Podcast

Ładuję…

Quizy w tym zestawie

44 pytań w 5 etapach

  1. Etap 1: Gospodarka wodna zwierząt

    Etap 1 · 9 fiszek · 10 pytań

  2. Etap 2: Związki azotowe i narządy wydalnicze

    Etap 2 · 7 fiszek · 8 pytań

  3. Etap 3: Nerki i układ moczowy

    Etap 3 · 10 fiszek · 8 pytań

  4. Etap 4: Powstawanie moczu

    Etap 4 · 7 fiszek · 9 pytań

  5. Etap 5: Regulacja i wydalanie moczu

    Etap 5 · 7 fiszek · 9 pytań

  6. Powtórka z całości

    15 pytań ze wszystkich etapów, po ukończeniu etapów

Sprawdzian do druku

Arkusz PDF z kluczem, punktacją i oceną

Sprawdzam sprawdzian…

Znasz kogoś z klasy, komu się przyda? Podziel się zestawem

WhatsApp

Podobne zestawy

Fiszki z biologii, klasa 3 liceum

Wyszukiwarka

Szukasz czegoś innego?

Wpisz temat, dział albo tytuł podręcznika i znajdź gotowy zestaw.