Systemy wyborcze - proporcjonalny i większościowy

1.Zasady prawa wyborczego (przymiotniki wyborcze)

Cechy wyborów zapisane w Konstytucji RP: powszechność, równość, bezpośredniość, tajność i proporcjonalność. Ich zestaw zależy od rodzaju wyborów, dlatego mówi się o wyborach pięcio-, cztero- albo trzyprzymiotnikowych.

2.Zasada powszechności

Prawo głosu mają wszyscy dorośli obywatele, bez względu na płeć, wykształcenie, majątek, wyznanie czy pochodzenie. Ograniczają je tylko wiek i nieliczne wyjątki określone w Konstytucji.

3.Zasada równości

Każdy wyborca ma tyle samo głosów (równość formalna), a głos każdego wyborcy ma podobną siłę, bo w okręgach na jeden mandat przypada podobna liczba mieszkańców (równość materialna).

4.Zasada bezpośredniości

Wyborcy sami wybierają posłów, senatorów i prezydenta, bez pośrednictwa elektorów ani innych organów.

5.Zasada tajności

Nikt nie może poznać, na kogo głosował wyborca. Służą temu karty bez podpisu wyborcy, miejsca zapewniające tajność głosowania i wrzucanie kart do urny.

6.Przymiotniki wyborów do Sejmu, na prezydenta i do Senatu

Sejm: powszechne, równe, bezpośrednie, proporcjonalne i tajne (pięcioprzymiotnikowe). Prezydent: powszechne, równe, bezpośrednie i tajne (czteroprzymiotnikowe). Senat według art. 97 Konstytucji: powszechne, bezpośrednie i tajne (trzyprzymiotnikowe).

7.Czynne prawo wyborcze

Prawo do głosowania w wyborach i w referendum. W Polsce ma je obywatel, który najpóźniej w dniu głosowania kończy 18 lat i nie został go pozbawiony prawomocnym orzeczeniem sądu.

8.Kto nie ma czynnego prawa wyborczego?

Osoba, która prawomocnym orzeczeniem sądu jest ubezwłasnowolniona albo pozbawiona praw publicznych lub praw wyborczych.

9.Bierne prawo wyborcze

Prawo do kandydowania i bycia wybranym. Posłem może zostać obywatel z prawem wybierania, który najpóźniej w dniu wyborów kończy 21 lat, senatorem - 30 lat, a prezydentem - 35 lat (i ma pełnię praw wyborczych do Sejmu).

10.Zgłoszenie kandydata na prezydenta

Kandydata na prezydenta zgłasza co najmniej 100 tys. obywateli, którzy mają prawo wybierania do Sejmu i podpisują się pod zgłoszeniem.

11.System większościowy

Sposób ustalania wyników, w którym mandat w okręgu zdobywa kandydat z największą liczbą głosów albo z ponad połową głosów. Stosuje się go w okręgach jednomandatowych; w Polsce w wyborach do Senatu i na prezydenta.

12.Okręg jednomandatowy

Okręg wyborczy, w którym wybiera się tylko jednego przedstawiciela. Mandat dostaje zwycięzca, a pozostali kandydaci nie otrzymują nic, nawet jeśli mieli duże poparcie.

13.Większość względna

Wygrywa kandydat, który zdobył więcej głosów niż każdy z pozostałych, nawet jeśli to mniej niż połowa wszystkich ważnych głosów.

14.Większość bezwzględna

Zwycięzca musi zdobyć więcej niż połowę ważnie oddanych głosów, czyli więcej niż wszyscy pozostali kandydaci razem.

15.Dwie tury wyborów prezydenta

W pierwszej turze wygrywa kandydat, który zdobył ponad połowę ważnie oddanych głosów. Gdy nikt jej nie zdobył, 14 dni później odbywa się druga tura z udziałem dwóch kandydatów z największą liczbą głosów; wygrywa ten, kto zdobędzie ich więcej.

16.Wybór senatorów

100 senatorów wybiera się w 100 okręgach jednomandatowych. Mandat dostaje kandydat, który zdobył w okręgu najwięcej głosów, czyli większość względną; drugiej tury nie ma.

17.Zalety i wady systemu większościowego

Zalety: prosta zasada, silna więź posła z wyborcami okręgu, łatwiej o stabilną większość i rząd jednej partii. Wady: głosy oddane na przegranych nie dają mandatów, a mniejsze ugrupowania mają słabą reprezentację.

18.System proporcjonalny (zasada proporcjonalności)

Sposób ustalania wyników, w którym mandaty dzieli się między listy kandydatów proporcjonalnie do liczby głosów oddanych na każdą listę. Wymaga okręgów wielomandatowych. Konstytucja RP przewiduje go dla wyborów do Sejmu, a nie dla wyborów do Senatu ani na prezydenta.

19.Okręgi wielomandatowe do Sejmu

460 posłów wybiera się w 41 okręgach wielomandatowych. W każdym okręgu komitety wyborcze zgłaszają listy kandydatów.

20.Głos na kandydata z listy

Wyborca stawia znak X przy nazwisku jednego kandydata z jednej listy. Głos liczy się dla całej listy przy podziale mandatów, a mandaty zdobyte przez listę dostają jej kandydaci z największą liczbą głosów.

21.Metoda D'Hondta

Sposób przeliczania głosów na mandaty: liczbę głosów każdej listy dzieli się kolejno przez 1, 2, 3, 4 itd., a mandaty przypadają listom z największymi ilorazami - tyle ilorazów, ile mandatów jest w okręgu. Metoda ta nieco sprzyja dużym ugrupowaniom.

22.Komitet wyborczy

Podmiot, który zgłasza kandydatów i prowadzi kampanię wyborczą. W wyborach do Sejmu tworzą go partia polityczna, koalicja partii albo grupa wyborców.

23.Próg wyborczy

Najmniejsze poparcie w skali kraju, którego potrzebuje komitet, żeby jego listy brały udział w podziale mandatów do Sejmu: co najmniej 5% ważnie oddanych głosów dla komitetu partii lub wyborców i 8% dla komitetu koalicyjnego.

24.Zwolnienie z progu dla mniejszości narodowych

Komitety wyborcze utworzone przez wyborców zrzeszonych w zarejestrowanych organizacjach mniejszości narodowych mogą być zwolnione z progu wyborczego do Sejmu, jeśli zgłoszą to Państwowej Komisji Wyborczej.

25.Zalety i wady systemu proporcjonalnego

Zalety: skład parlamentu dobrze odzwierciedla poparcie dla ugrupowań, a mniejsze partie też mają przedstawicieli. Wady: rozdrobnienie parlamentu, trudniej stworzyć stabilny rząd (częste koalicje) i słabsza więź posła z wyborcami.

26.Państwowa Komisja Wyborcza (PKW)

Stały, najwyższy organ wyborczy w Polsce. Czuwa nad przestrzeganiem prawa wyborczego przy wyborach i referendach, ustala i ogłasza ich wyniki oraz kontroluje finansowanie kampanii przez komitety wyborcze.

27.Obwodowa komisja wyborcza

Komisja, która w lokalu wyborczym przeprowadza głosowanie w swoim obwodzie: wydaje karty do głosowania, pilnuje tajności i po zamknięciu lokalu liczy głosy.

28.Protest wyborczy i ważność wyborów

Wyborca, który uważa, że złamano prawo wyborcze, może wnieść protest wyborczy. Protesty rozpatruje Sąd Najwyższy, który stwierdza też ważność wyborów do Sejmu, Senatu i na prezydenta oraz ważność referendum ogólnokrajowego.

29.Kampania wyborcza

Okres, w którym komitety wyborcze prowadzą agitację, czyli namawiają do głosowania na swoich kandydatów. Zaczyna się z dniem ogłoszenia zarządzenia wyborów i kończy 24 godziny przed dniem głosowania.

30.Cisza wyborcza

Zakaz agitacji w dniu głosowania i przez 24 godziny przed nim. Nie wolno wtedy m.in. organizować zgromadzeń i pochodów wyborczych, wygłaszać przemówień, rozpowszechniać materiałów wyborczych ani publikować sondaży o przewidywanych wynikach.

31.Frekwencja wyborcza

Odsetek uprawnionych do głosowania, którzy wzięli udział w głosowaniu. Oblicza się ją, dzieląc liczbę głosujących przez liczbę uprawnionych i mnożąc przez 100%.

32.Referendum ogólnokrajowe

Głosowanie, w którym obywatele sami rozstrzygają sprawę o szczególnym znaczeniu dla państwa - forma demokracji bezpośredniej. Zarządza je Sejm bezwzględną większością głosów albo prezydent za zgodą Senatu; wniosek do Sejmu może złożyć m.in. co najmniej 500 tys. obywateli.

33.Wiążący wynik referendum

Wynik referendum ogólnokrajowego jest wiążący, gdy wzięła w nim udział więcej niż połowa uprawnionych do głosowania. Ważność referendum stwierdza Sąd Najwyższy.