Prawo rodzinne i spadkowe - małżeństwo, alimenty, testament

1.Kodeks rodzinny i opiekuńczy

Ustawa z 1964 r., która reguluje m.in. zawarcie i ustanie małżeństwa, stosunki majątkowe małżonków, relacje rodziców i dzieci, przysposobienie, obowiązek alimentacyjny, opiekę i kuratelę. Prawo spadkowe zawiera natomiast Kodeks cywilny.

2.Pokrewieństwo w linii prostej i w linii bocznej

W linii prostej są osoby, z których jedna pochodzi od drugiej: wstępni (rodzice, dziadkowie) i zstępni (dzieci, wnuki). W linii bocznej są osoby pochodzące od wspólnego przodka, ale nie jedna od drugiej, np. rodzeństwo i kuzyni.

3.Zawarcie małżeństwa cywilnego

Kobieta i mężczyzna jednocześnie oświadczają przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego, że wstępują ze sobą w związek małżeński. Przy składaniu oświadczeń muszą być obecni dwaj pełnoletni świadkowie.

4.Ślub konkordatowy

Ślub przed duchownym kościoła lub związku wyznaniowego, podczas którego narzeczeni oświadczają też wolę zawarcia małżeństwa według prawa polskiego. Przed ślubem potrzebne jest zaświadczenie z USC o braku przeszkód, a po ślubie USC sporządza akt małżeństwa, więc związek ma skutki cywilne.

5.Wiek wymagany do zawarcia małżeństwa

Małżeństwo może zawrzeć osoba, która ukończyła 18 lat. Z ważnych powodów sąd opiekuńczy może zezwolić na ślub kobiecie, która ukończyła 16 lat, jeśli będzie to zgodne z dobrem założonej rodziny. Zawierając małżeństwo, kobieta uzyskuje pełnoletność.

6.Przeszkody małżeńskie

Okoliczności, które wykluczają zawarcie ważnego małżeństwa, m.in.: zbyt młody wiek, pozostawanie w innym związku małżeńskim (bigamia), pokrewieństwo w linii prostej i między rodzeństwem oraz ubezwłasnowolnienie całkowite. Małżeństwo zawarte mimo przeszkody sąd może unieważnić.

7.Wspólność majątkowa małżeńska (ustawowa)

Ustrój majątkowy, który powstaje z mocy prawa z chwilą zawarcia małżeństwa. Obejmuje majątek wspólny, czyli to, co małżonkowie albo jeden z nich nabyli w czasie jej trwania, np. wynagrodzenia za pracę i rzeczy kupione za te pieniądze.

8.Majątek osobisty małżonka

Majątek, który należy tylko do jednego z małżonków mimo wspólności. Należą do niego m.in. rzeczy nabyte przed powstaniem wspólności, rzeczy otrzymane w spadku lub w darowiźnie (chyba że spadkodawca lub darczyńca postanowił inaczej) oraz przedmioty służące wyłącznie jego osobistym potrzebom.

9.Intercyza (umowa majątkowa małżeńska)

Umowa małżonków albo przyszłych małżonków zawierana w formie aktu notarialnego, przed ślubem lub w czasie małżeństwa. Może rozszerzyć albo ograniczyć wspólność majątkową albo ustanowić rozdzielność majątkową, także z wyrównaniem dorobków.

10.Rozdzielność majątkowa

Ustrój, w którym każdy małżonek zachowuje majątek nabyty przed ślubem i w czasie małżeństwa i sam nim zarządza. Powstaje na podstawie intercyzy, wyroku sądu wydanego z ważnych powodów albo z mocy prawa, np. po orzeczeniu separacji.

11.Rozwód

Rozwiązanie małżeństwa przez sąd okręgowy, gdy nastąpił zupełny i trwały rozkład pożycia małżonków, czyli zerwanie więzi uczuciowej, fizycznej i gospodarczej. Po rozwodzie każdy z byłych małżonków może zawrzeć nowe małżeństwo.

12.Kiedy sąd nie orzeknie rozwodu mimo rozkładu pożycia?

Gdy wskutek rozwodu ucierpiałoby dobro wspólnych małoletnich dzieci, gdy rozwód byłby sprzeczny z zasadami współżycia społecznego albo gdy żąda go małżonek wyłącznie winny rozkładu, a drugi małżonek nie wyraża zgody.

13.Co sąd rozstrzyga w wyroku rozwodowym?

Sąd orzeka m.in. o winie rozkładu pożycia (chyba że małżonkowie zgodnie zrezygnują z tego), o władzy rodzicielskiej nad wspólnymi małoletnimi dziećmi, o kontaktach rodziców z dziećmi oraz o tym, w jakiej wysokości każdy z małżonków ma ponosić koszty utrzymania i wychowania dzieci.

14.Separacja

Orzeczenie sądu wydawane przy zupełnym, choćby nietrwałym, rozkładzie pożycia. Małżeństwo nadal istnieje, więc małżonkowie nie mogą zawrzeć nowego, ale żyją osobno i powstaje między nimi rozdzielność majątkowa. Sąd znosi separację na zgodne żądanie małżonków.

15.Władza rodzicielska

Obowiązki i prawa rodziców wobec dziecka: piecza nad jego osobą i majątkiem oraz wychowanie z poszanowaniem jego godności i praw. Przysługuje obojgu rodzicom i trwa do pełnoletności dziecka.

16.Obowiązki dziecka wobec rodziców

Dziecko pod władzą rodzicielską powinno być rodzicom posłuszne. Jeśli mieszka u rodziców, ma pomagać im we wspólnym gospodarstwie, a gdy ma dochody z własnej pracy, powinno przyczyniać się do pokrywania kosztów utrzymania rodziny.

17.Ograniczenie, zawieszenie i pozbawienie władzy rodzicielskiej

Decyzje sądu opiekuńczego. Ogranicza on władzę, gdy dobro dziecka jest zagrożone, np. ustanawia nadzór kuratora. Zawiesza ją przy przemijającej przeszkodzie w jej wykonywaniu. Pozbawia jej przy trwałej przeszkodzie, nadużywaniu władzy albo rażącym zaniedbywaniu obowiązków wobec dziecka.

18.Obowiązek alimentacyjny

Obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w razie potrzeby także środków wychowania. Obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo: najpierw zstępnych (dzieci, wnuki), potem wstępnych (rodziców, dziadków), a na końcu rodzeństwo.

19.Alimenty rodziców na dziecko

Rodzice muszą utrzymywać dziecko, które nie jest w stanie utrzymać się samodzielnie, także po osiągnięciu przez nie pełnoletności. Wysokość alimentów zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od możliwości zarobkowych i majątkowych zobowiązanego.

20.Przysposobienie (adopcja)

Orzeczenie sądu opiekuńczego, które tworzy między przysposabiającym a przysposobionym taki stosunek jak między rodzicami a dzieckiem. Przysposobić można tylko osobę małoletnią i tylko dla jej dobra; dziecko, które ukończyło 13 lat, musi wyrazić na to zgodę.

21.Opieka nad małoletnim lub ubezwłasnowolnionym

Sąd opiekuńczy ustanawia ją dla małoletniego, który nie pozostaje pod władzą rodzicielską (np. gdy rodzice nie żyją albo zostali jej pozbawieni), oraz dla osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie. Opiekun sprawuje pieczę nad osobą i majątkiem podopiecznego i go reprezentuje.

22.Kuratela

Pomoc dla osoby, która potrzebuje wsparcia w określonych sprawach albo w zarządzaniu majątkiem, np. dla osoby ubezwłasnowolnionej częściowo. Kurator działa tylko w zakresie wyznaczonym przez sąd, a opiekun zajmuje się wszystkimi sprawami podopiecznego.

23.Spadek

Prawa i obowiązki majątkowe zmarłego, także długi, które przechodzą na spadkobierców z chwilą jego śmierci, czyli z chwilą otwarcia spadku. Nie należą do niego prawa ściśle związane z osobą zmarłego.

24.Spadkodawca i spadkobierca

Spadkodawca to zmarły, którego majątek przechodzi na inne osoby. Spadkobierca to osoba fizyczna żyjąca w chwili otwarcia spadku albo osoba prawna, która nabywa spadek; dziecko poczęte przed śmiercią spadkodawcy dziedziczy, jeśli urodzi się żywe.

25.Dziedziczenie ustawowe a testamentowe

Dziedziczyć można z testamentu albo z ustawy. Testament ma pierwszeństwo, a dziedziczenie ustawowe następuje, gdy zmarły nie zostawił testamentu albo gdy osoby w nim powołane nie chcą lub nie mogą być spadkobiercami.

26.Kto dziedziczy z ustawy w pierwszej kolejności?

Dzieci spadkodawcy i jego małżonek, w częściach równych; część małżonka nie może być jednak mniejsza niż $\frac{1}{4}$ spadku. Gdy dziecko nie dożyło otwarcia spadku, jego część przypada jego zstępnym, czyli wnukom zmarłego.

27.Dalsza kolejność dziedziczenia ustawowego

Bez zstępnych dziedziczą małżonek (połowa spadku) i rodzice; część zmarłego rodzica przypada rodzeństwu. Bez zstępnych i małżonka spadek dzielą rodzice, a część zmarłego rodzica dostaje rodzeństwo. Dalej: dziadkowie, potem pasierbowie, a na końcu gmina ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy albo Skarb Państwa, gdy tego miejsca w Polsce nie da się ustalić lub było ono za granicą.

28.Testament

Jednostronne oświadczenie woli, w którym spadkodawca decyduje, kto po jego śmierci otrzyma majątek. Sporządza go osobiście osoba fizyczna z pełną zdolnością do czynności prawnych; może on zawierać decyzje tylko jednej osoby i można go w każdej chwili odwołać.

29.Testament własnoręczny (holograficzny)

Spadkodawca pisze go w całości pismem ręcznym, podpisuje i opatruje datą. Brak daty nie unieważnia testamentu, jeśli nie budzi wątpliwości co do zdolności testatora, treści testamentu albo kolejności kilku testamentów. Wydruk z komputera z samym podpisem nie jest testamentem własnoręcznym.

30.Testament notarialny

Testament sporządzony przez notariusza w formie aktu notarialnego na podstawie oświadczenia spadkodawcy. Oryginał aktu przechowuje kancelaria notarialna, więc taki testament trudno zgubić lub podważyć jego formę.

31.Zachowek

Suma pieniężna, której mogą żądać od spadkobiercy zstępni, małżonek i rodzice spadkodawcy, gdy byliby spadkobiercami ustawowymi, a nie otrzymali należnej części, np. pominął ich testament. Wynosi połowę udziału, który przypadłby im z ustawy, a $\frac{2}{3}$ tego udziału, gdy uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jest małoletnim zstępnym.

32.Przyjęcie spadku wprost

Spadkobierca przyjmuje spadek i odpowiada za długi spadkowe bez ograniczenia, czyli w razie potrzeby także własnym majątkiem.

33.Przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza

Spadkobierca odpowiada za długi spadkowe tylko do wartości stanu czynnego spadku ustalonej w spisie inwentarza lub w wykazie inwentarza. Tak z mocy prawa przyjmuje spadek ten, kto w terminie nie złożył żadnego oświadczenia.

34.Odrzucenie spadku

Spadkobierca nic nie dziedziczy i nie odpowiada za długi spadkowe. Traktuje się go tak, jakby nie dożył otwarcia spadku, więc jego część przechodzi na kolejnych spadkobierców, np. na jego dzieci. Oświadczenia o odrzuceniu ani o przyjęciu spadku nie można odwołać.

35.Termin na przyjęcie lub odrzucenie spadku

6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania, np. o śmierci krewnego albo o testamencie. Oświadczenie składa się przed sądem albo przed notariuszem.