Prawo cywilne - zdolność prawna, umowy i własność

1.Prawo cywilne

Gałąź prawa prywatnego, która reguluje stosunki majątkowe i niektóre niemajątkowe między równorzędnymi podmiotami - osobami fizycznymi i prawnymi; żadna strona nie może jednostronnie narzucić drugiej obowiązków. Jego podstawowym źródłem jest Kodeks cywilny z 1964 r.

2.Zasada swobody umów

Strony mogą zawrzeć umowę i ułożyć jej treść według własnego uznania, jeśli nie sprzeciwia się to właściwości stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego.

3.Osoba fizyczna

Każdy człowiek - od chwili urodzenia do śmierci - jako podmiot praw i obowiązków w prawie cywilnym.

4.Osoba prawna

Jednostka organizacyjna, której przepisy przyznają osobowość prawną, np. Skarb Państwa, gmina, spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, spółka akcyjna, fundacja, stowarzyszenie rejestrowe. Działa przez swoje organy.

5.Zdolność prawna

Zdolność do bycia podmiotem praw i obowiązków. Człowiek ma ją od chwili urodzenia do śmierci, a osoba prawna - od powstania do ustania.

6.Zdolność do czynności prawnych

Zdolność do nabywania praw i zaciągania zobowiązań własnym działaniem, np. przez zawieranie umów. Zależy od wieku i od tego, czy osoba jest ubezwłasnowolniona: może być brak zdolności, zdolność ograniczona albo pełna.

7.Brak zdolności do czynności prawnych

Nie mają jej osoby, które nie ukończyły 13 lat, oraz osoby ubezwłasnowolnione całkowicie. Czynność prawna dokonana przez taką osobę jest nieważna, a w jej imieniu działa przedstawiciel ustawowy (rodzic albo opiekun).

8.Drobne bieżące sprawy życia codziennego

Umowy powszechnie zawierane w drobnych sprawach, np. zakup biletu, bułki albo zeszytu. Osoba z ograniczoną zdolnością zawiera je bez zgody przedstawiciela ustawowego, a umowa osoby bez zdolności staje się ważna z chwilą jej wykonania, chyba że rażąco ją krzywdzi.

9.Ograniczona zdolność do czynności prawnych

Mają ją osoby od 13 do 18 lat i osoby ubezwłasnowolnione częściowo. Do zaciągnięcia zobowiązania lub rozporządzenia prawem potrzebują zgody przedstawiciela ustawowego - bez niej ważność umowy zależy od jej potwierdzenia. Bez zgody mogą zawierać umowy w drobnych sprawach życia codziennego, rozporządzać swoim zarobkiem (chyba że sąd opiekuńczy postanowi inaczej) i przedmiotami oddanymi im do swobodnego użytku.

10.Pełna zdolność do czynności prawnych

Zdolność do samodzielnego dokonywania wszystkich czynności prawnych. Uzyskuje się ją z chwilą pełnoletności, czyli po ukończeniu 18 lat, chyba że osoba jest ubezwłasnowolniona.

11.Uzyskanie pełnoletności przez zawarcie małżeństwa

Małoletni, który zawarł małżeństwo, staje się pełnoletni i nie traci pełnoletności nawet po unieważnieniu małżeństwa. Przed 18. rokiem życia małżeństwo może zawrzeć tylko kobieta, która ukończyła 16 lat, za zgodą sądu opiekuńczego z ważnych powodów.

12.Ubezwłasnowolnienie

Orzeczenie sądu okręgowego ograniczające albo odbierające zdolność do czynności prawnych osobie, która z powodu choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innych zaburzeń psychicznych (np. pijaństwa, narkomanii) nie kieruje swoim postępowaniem. Całkowite (od 13 lat) - ustanawia się opiekuna; częściowe (tylko pełnoletni) - kuratora.

13.Czynność prawna

Działanie podmiotu prawa, którego celem jest powstanie, zmiana albo ustanie stosunku prawnego; jej koniecznym elementem jest oświadczenie woli. Bywa jednostronna (np. testament, wypowiedzenie umowy) albo dwustronna, czyli umowa.

14.Oświadczenie woli

Każde zachowanie osoby, które dostatecznie wyraża jej wolę - słowami, na piśmie, w postaci elektronicznej albo w sposób dorozumiany, np. położenie towaru na taśmie przy kasie.

15.Podział umów według celu

Przeniesienie własności (sprzedaż, darowizna, pożyczka), oddanie rzeczy do używania (najem, dzierżawa) oraz wykonanie pracy lub usługi (zlecenie, umowa o dzieło).

16.Umowa sprzedaży

Sprzedawca zobowiązuje się przenieść na kupującego własność rzeczy i wydać mu ją, a kupujący - odebrać rzecz i zapłacić cenę.

17.Akt notarialny

Najsurowsza forma czynności prawnej - dokument sporządzony przez notariusza. Jest wymagany pod rygorem nieważności m.in. przy przeniesieniu własności nieruchomości, np. przy sprzedaży mieszkania.

18.Umowa najmu

Wynajmujący oddaje najemcy rzecz do używania na czas oznaczony lub nieoznaczony, a najemca płaci mu umówiony czynsz, np. najem mieszkania.

19.Umowa dzierżawy

Wydzierżawiający oddaje dzierżawcy rzecz do używania i pobierania z niej pożytków, a dzierżawca płaci czynsz, np. dzierżawa pola uprawnego.

20.Umowa pożyczki

Dający pożyczkę przenosi na własność biorącego pieniądze albo rzeczy oznaczone co do gatunku, a biorący zobowiązuje się zwrócić tę samą ilość pieniędzy albo tę samą ilość rzeczy tego samego gatunku i jakości.

21.Umowa darowizny

Darczyńca zobowiązuje się do bezpłatnego świadczenia na rzecz obdarowanego kosztem swojego majątku. Oświadczenie darczyńcy wymaga aktu notarialnego, ale wykonana darowizna jest ważna także bez tej formy. Można ją odwołać z powodu rażącej niewdzięczności obdarowanego.

22.Umowa zlecenia

Przyjmujący zlecenie zobowiązuje się dokonać określonej czynności dla dającego zlecenie, np. załatwić sprawę albo świadczyć usługę. Liczy się staranne działanie, a nie osiągnięcie rezultatu.

23.Umowa o dzieło

Przyjmujący zamówienie zobowiązuje się wykonać oznaczone dzieło, np. uszyć sukienkę albo namalować portret, a zamawiający - zapłacić wynagrodzenie. Liczy się rezultat.

24.Zobowiązanie

Stosunek prawny, w którym wierzyciel może żądać od dłużnika świadczenia, a dłużnik powinien to świadczenie spełnić. Świadczenie może polegać na działaniu (np. zapłacie) albo na zaniechaniu.

25.Wierzyciel i dłużnik

Wierzyciel to strona zobowiązania uprawniona do żądania świadczenia, a dłużnik - strona obowiązana je spełnić. W umowie sprzedaży każda strona jest zarazem wierzycielem i dłużnikiem.

26.Źródła zobowiązań

Zdarzenia, z których powstają zobowiązania, m.in. umowy, czyny niedozwolone (wyrządzenie szkody) i bezpodstawne wzbogacenie.

27.Odpowiedzialność kontraktowa

Obowiązek naprawienia szkody, którą dłużnik wyrządził, nie wykonując zobowiązania albo wykonując je nienależycie, chyba że szkoda wynika z okoliczności, za które nie odpowiada.

28.Czyn niedozwolony (odpowiedzialność deliktowa)

Zachowanie, którym ktoś wyrządza szkodę osobie, z którą nie łączyła go umowa. Kto z winy swej wyrządził drugiemu szkodę, musi ją naprawić. W niektórych przypadkach odpowiada się też bez winy, na zasadzie ryzyka, np. posiadacz samochodu.

29.Szkoda

Uszczerbek w majątku poszkodowanego. Odszkodowanie obejmuje rzeczywistą stratę oraz korzyści, które poszkodowany mógłby osiągnąć, gdyby szkody mu nie wyrządzono (utracone korzyści).

30.Szkoda wyrządzona przez dziecko poniżej 13 lat

Małoletni, który nie ukończył 13 lat, nie odpowiada za wyrządzoną szkodę. Odpowiada osoba zobowiązana do nadzoru nad nim, np. rodzic, chyba że nie zaniedbała nadzoru.

31.Przedawnienie

Upływ czasu, po którym dłużnik może uchylić się od zaspokojenia roszczenia. Roszczenie nie wygasa: dłużnik może dobrowolnie zapłacić. Ogólny termin to 6 lat, a dla świadczeń okresowych i roszczeń związanych z działalnością gospodarczą - 3 lata.

32.Ruchomości i nieruchomości

Rzeczy to przedmioty materialne. Nieruchomości to grunty oraz budynki i lokale, gdy przepisy uznają je za odrębny przedmiot własności; pozostałe rzeczy to ruchomości, np. samochód, telefon.

33.Własność

Najszersze prawo do rzeczy. W granicach ustaw i zasad współżycia społecznego właściciel może z wyłączeniem innych korzystać z rzeczy (posiadać ją, używać, pobierać pożytki) i rozporządzać nią, np. sprzedać ją albo podarować.

34.Współwłasność

Własność tej samej rzeczy przysługująca niepodzielnie kilku osobom. Współwłasność ułamkowa daje każdemu udział, np. 1/2 domu, a łączna jest bez udziałów, np. wspólność majątkowa małżonków.

35.Posiadanie

Stan faktyczny, a nie prawo: posiadaczem jest ten, kto faktycznie włada rzeczą. Posiadacz samoistny włada nią jak właściciel, a zależny - jak najemca, dzierżawca czy użytkownik. Posiadacz nie musi być właścicielem.

36.Postępowanie procesowe i nieprocesowe

Proces cywilny rozstrzyga spór między stronami: powodem i pozwanym. W postępowaniu nieprocesowym nie ma sporu, a biorą w nim udział uczestnicy, np. w sprawie stwierdzenia nabycia spadku albo ubezwłasnowolnienia.

37.Powód i pozwany

Powód to strona, która wnosi pozew i żąda ochrony swoich praw, a pozwany - strona, przeciwko której pozew wniesiono.

38.Pozew

Pismo procesowe, którym powód wszczyna proces cywilny. Zawiera m.in. oznaczenie sądu i stron, dokładnie określone żądanie, fakty i dowody na ich poparcie oraz podpis.

39.Sąd rejonowy i sąd okręgowy w sprawach cywilnych

Sąd rejonowy rozpatruje w I instancji większość spraw cywilnych. Sąd okręgowy rozpatruje w I instancji sprawy poważniejsze, np. o rozwód i o ubezwłasnowolnienie, a w II instancji - apelacje od wyroków sądów rejonowych.

40.Mediacja

Dobrowolne rozwiązywanie sporu z pomocą bezstronnego mediatora, który nie rozstrzyga sprawy, lecz pomaga stronom dojść do porozumienia. Ugoda zawarta przed mediatorem po zatwierdzeniu przez sąd ma moc ugody sądowej.