Unia Europejska - instytucje i zasady działania

1.Plan Schumana

Propozycja francuskiego ministra spraw zagranicznych z 9 maja 1950 r., aby Francja i RFN oddały produkcję węgla i stali pod wspólny, ponadnarodowy zarząd, otwarty dla innych państw Europy. Miało to uniemożliwić kolejną wojnę między nimi. Rocznicę obchodzi się jako Dzień Europy.

2.Europejska Wspólnota Węgla i Stali (EWWiS)

Pierwsza wspólnota europejska, utworzona traktatem paryskim w 1951 r. przez sześć państw: Francję, RFN, Włochy, Belgię, Holandię i Luksemburg. Państwa te wspólnie zarządzały produkcją i handlem w dwóch najważniejszych gałęziach przemysłu ciężkiego.

3.Traktaty rzymskie

Umowy podpisane w 1957 r. przez sześć państw EWWiS, które utworzyły Europejską Wspólnotę Gospodarczą (EWG) i Europejską Wspólnotę Energii Atomowej (Euratom). EWG miała stworzyć wspólny rynek, m.in. przez zniesienie ceł między państwami członkowskimi.

4.Traktat z Maastricht (traktat o Unii Europejskiej)

Traktat podpisany w 1992 r., obowiązujący od 1993 r., który utworzył Unię Europejską. Wprowadził obywatelstwo Unii, zapowiedział wspólną walutę i rozszerzył współpracę państw o politykę zagraniczną i bezpieczeństwa oraz sprawy wewnętrzne i wymiar sprawiedliwości.

5.Traktat lizboński

Traktat podpisany w 2007 r., obowiązujący od 2009 r., który zreformował UE. Dał Unii osobowość prawną, uczynił Radę Europejską instytucją ze stałym przewodniczącym, wzmocnił Parlament Europejski, wprowadził europejską inicjatywę obywatelską i procedurę wystąpienia państwa z Unii.

6.Droga Polski do Unii Europejskiej

W 1991 r. Polska podpisała Układ Europejski o stowarzyszeniu ze Wspólnotami, w 1994 r. złożyła wniosek o członkostwo, w 2003 r. podpisała w Atenach traktat akcesyjny i przeprowadziła referendum, a 1 maja 2004 r. została członkiem UE.

7.Referendum akcesyjne w Polsce

Ogólnokrajowe referendum z 7-8 czerwca 2003 r. w sprawie przystąpienia Polski do UE. Około 77% głosujących było za, a frekwencja przekroczyła 50%, więc wynik był wiążący.

8.Rozszerzenie UE z 1 maja 2004 r.

Największe rozszerzenie w historii Unii: do UE weszło jednocześnie dziesięć państw, w tym Polska, Czechy, Słowacja, Węgry, Litwa, Łotwa i Estonia. Od wystąpienia Wielkiej Brytanii w 2020 r. Unia liczy 27 państw.

9.Rada Europejska

Instytucja UE złożona z szefów państw lub rządów państw członkowskich, jej stałego przewodniczącego i przewodniczącego Komisji Europejskiej. Na szczytach wyznacza ogólne kierunki i priorytety polityki Unii, ale nie uchwala prawa.

10.Przewodniczący Rady Europejskiej

Stały przewodniczący szczytów UE, wybierany przez szefów państw lub rządów większością kwalifikowaną na 2,5 roku, z możliwością jednokrotnego ponownego wyboru. Kieruje pracami szczytów, dąży do porozumienia między państwami i reprezentuje Unię na zewnątrz na swoim szczeblu. Urząd wprowadził traktat lizboński.

11.Rada Unii Europejskiej

Instytucja UE, w której zasiadają ministrowie państw członkowskich, w różnych składach zależnie od sprawy (np. ministrowie rolnictwa). Razem z Parlamentem Europejskim uchwala prawo i budżet Unii, a także koordynuje politykę państw.

12.Większość kwalifikowana w Radzie UE

Sposób głosowania, w którym decyzja zapada, gdy popiera ją co najmniej 55% państw członkowskich reprezentujących co najmniej 65% ludności Unii (tzw. podwójna większość). Niektóre sprawy, np. podatki i polityka zagraniczna, wymagają jednomyślności.

13.Prezydencja w Radzie UE

Rotacyjne przewodnictwo państwa członkowskiego w Radzie UE, trwające 6 miesięcy. Państwo sprawujące ją prowadzi posiedzenia Rady (poza Radą do Spraw Zagranicznych), ustala ich porządek i szuka kompromisu między państwami.

14.Polskie prezydencje w Radzie UE

Polska przewodniczyła Radzie UE dwa razy: w drugiej połowie 2011 r. (lipiec-grudzień) i w pierwszej połowie 2025 r. (styczeń-czerwiec).

15.Komisja Europejska

Instytucja wykonawcza UE z siedzibą w Brukseli, złożona z komisarzy - po jednym z każdego państwa członkowskiego; kadencja trwa 5 lat. Komisarze są niezależni i działają w interesie całej Unii, a nie swoich państw.

16.Kompetencje Komisji Europejskiej

Ma niemal wyłączne prawo inicjatywy prawodawczej (zgłasza projekty aktów prawnych UE), wykonuje budżet, czuwa nad przestrzeganiem traktatów przez państwa i może skarżyć je do TSUE (strażniczka traktatów) oraz reprezentuje Unię m.in. w negocjacjach handlowych.

17.Wybór Komisji Europejskiej

Rada Europejska proponuje kandydata na przewodniczącego Komisji, biorąc pod uwagę wyniki wyborów do Parlamentu Europejskiego, a Parlament go wybiera. Następnie Parlament zatwierdza w głosowaniu całą Komisję, a Rada Europejska ją mianuje.

18.Parlament Europejski

Instytucja UE reprezentująca obywateli Unii. Posłów wybiera się w wyborach bezpośrednich co 5 lat (pierwszy raz w 1979 r., w Polsce w 2004 r.). Posłowie zasiadają we frakcjach politycznych, a nie narodowych. Sesje plenarne odbywają się głównie w Strasburgu, a komisje pracują w Brukseli.

19.Kompetencje Parlamentu Europejskiego

Razem z Radą UE uchwala prawo i budżet Unii, wybiera przewodniczącego Komisji Europejskiej i zatwierdza całą Komisję, może uchwalić wobec niej wotum nieufności, kontroluje inne instytucje oraz wybiera Europejskiego Rzecznika Praw Obywatelskich.

20.Zwykła procedura prawodawcza

Główny sposób stanowienia prawa UE: Komisja Europejska przedstawia projekt, a Parlament Europejski i Rada UE rozpatrują go w kolejnych czytaniach i mogą wprowadzać poprawki. Akt zostaje przyjęty, gdy obie instytucje zgodzą się co do jego treści.

21.Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej (TSUE)

Instytucja sądownicza UE z siedzibą w Luksemburgu. Czuwa nad tym, by prawo UE było jednakowo rozumiane i stosowane we wszystkich państwach: odpowiada na pytania prejudycjalne sądów krajowych o wykładnię prawa UE i rozpatruje skargi na państwa naruszające traktaty.

22.Zasada pomocniczości (subsydiarności)

W sprawach, które nie należą do wyłącznych kompetencji UE, Unia działa tylko wtedy, gdy państwa członkowskie nie mogą dobrze osiągnąć celu same (na poziomie krajowym, regionalnym lub lokalnym), a lepiej osiągnie go cała Unia. Decyzje mają zapadać jak najbliżej obywateli.

23.Rynek wewnętrzny UE (jednolity rynek)

Obszar państw UE bez granic wewnętrznych dla handlu, oparty na czterech swobodach przepływu. Działa od 1 stycznia 1993 r. Należy do niego unia celna: brak ceł między państwami UE i wspólne cła wobec państw spoza Unii.

24.Cztery swobody rynku wewnętrznego

Swobodny przepływ towarów (bez ceł i ograniczeń ilościowych), osób (praca, nauka i zamieszkanie w innym państwie UE), usług (świadczenie usług i zakładanie firm w innym państwie) oraz kapitału (inwestowanie i przesyłanie pieniędzy).

25.Strefa Schengen

Obszar bez kontroli osób na granicach wewnętrznych, ze wspólną ochroną granic zewnętrznych i wspólnym systemem informacyjnym SIS. Należy do niej większość państw UE (nie należy m.in. Irlandia) oraz Norwegia, Islandia, Szwajcaria i Liechtenstein. Polska jest w strefie od 21 grudnia 2007 r.

26.Europejski Bank Centralny (EBC)

Bank centralny strefy euro z siedzibą we Frankfurcie nad Menem. Prowadzi politykę pieniężną strefy euro, a jego głównym celem jest utrzymanie stabilności cen; zezwala też na emisję banknotów euro.

27.Strefa euro

Państwa UE, które przyjęły euro jako wspólną walutę. Euro działa w obrocie bezgotówkowym od 1999 r., a banknoty i monety są w obiegu od 1 stycznia 2002 r. Polska do niej nie należy - płaci się w niej złotym, a polityką pieniężną kieruje Narodowy Bank Polski.

28.Polska a wspólna waluta

Wchodząc do UE, Polska zobowiązała się przyjąć euro w przyszłości, ale bez wyznaczonej daty. Musi wcześniej spełnić kryteria konwergencji (m.in. niska inflacja, stabilne finanse publiczne i kurs walutowy) i zmienić Konstytucję, która przyznaje NBP wyłączne prawo emisji pieniądza.

29.Obywatelstwo Unii Europejskiej

Ma je automatycznie każdy obywatel państwa członkowskiego UE; wprowadził je traktat z Maastricht. Uzupełnia obywatelstwo krajowe, ale go nie zastępuje.

30.Prawo swobodnego przemieszczania się i pobytu

Prawo obywatela UE do podróżowania, zamieszkania, nauki i pracy na terytorium innych państw członkowskich na zasadach określonych w prawie Unii.

31.Prawa wyborcze obywatela UE

Obywatel UE mieszkający w innym państwie członkowskim może tam głosować i kandydować w wyborach lokalnych (samorządowych) i do Parlamentu Europejskiego na tych samych warunkach co obywatele tego państwa. Nie dotyczy to wyborów krajowych, np. do Sejmu czy na prezydenta.

32.Ochrona dyplomatyczna i konsularna obywatela UE

Poza Unią, w państwie, w którym jego kraj nie ma ambasady ani konsulatu, obywatel UE może korzystać z pomocy placówki dowolnego innego państwa UE na takich samych warunkach jak obywatele tego państwa.

33.Prawo petycji do Parlamentu Europejskiego

Prawo każdego obywatela UE (i każdego mieszkańca Unii) do złożenia, samodzielnie lub z innymi, wniosku albo skargi do Parlamentu Europejskiego w sprawie, która należy do działań Unii i dotyczy go bezpośrednio.

34.Europejski Rzecznik Praw Obywatelskich

Wybierany przez Parlament Europejski urzędnik, który rozpatruje skargi na niewłaściwe administrowanie w instytucjach i organach UE, np. zwłokę, brak odpowiedzi albo odmowę dostępu do dokumentów. Nie zajmuje się skargami na władze krajowe.

35.Europejska inicjatywa obywatelska

Co najmniej milion obywateli UE z co najmniej jednej czwartej państw członkowskich może wezwać Komisję Europejską do przedstawienia projektu aktu prawnego w danej sprawie. Wprowadził ją traktat lizboński.

36.Fundusze unijne

Pieniądze z budżetu UE na wyrównywanie poziomu rozwoju regionów (polityka spójności) i wsparcie rolnictwa. Najważniejsze to: Europejski Fundusz Rozwoju Regionalnego (np. drogi, firmy), Europejski Fundusz Społeczny (szkolenia, zatrudnienie), Fundusz Spójności (transport, środowisko) i dopłaty dla rolników ze wspólnej polityki rolnej.

37.Korzyści z członkostwa Polski w UE

M.in. dostęp polskich firm do jednolitego rynku, swoboda pracy, nauki i podróży w innych państwach UE, fundusze unijne na drogi, szkoły, firmy i rolnictwo oraz wpływ Polski na decyzje Unii.

38.Koszty członkostwa Polski w UE

M.in. składka do budżetu UE, przekazanie Unii części kompetencji (np. w polityce handlowej), obowiązek dostosowania prawa i norm do wymogów UE, silniejsza konkurencja dla krajowych firm oraz emigracja zarobkowa części młodych Polaków.