Podatki i ubezpieczenia w Polsce - PIT, VAT, CIT i ZUS

1.Podatek

Publicznoprawne, nieodpłatne, przymusowe i bezzwrotne świadczenie pieniężne na rzecz Skarbu Państwa, województwa, powiatu lub gminy, wynikające z ustawy podatkowej.

2.Podatek a opłata

Opłatę (np. opłatę skarbową) pobiera się w zamian za konkretną czynność urzędu, np. wydanie zaświadczenia lub pozwolenia. Podatek jest nieodpłatny: podatnik nie dostaje za niego żadnego bezpośredniego świadczenia.

3.Funkcje podatków

Fiskalna - zapewnienie dochodów budżetu państwa i samorządów. Redystrybucyjna - przesuwanie części dochodów od bogatszych do uboższych. Stymulacyjna - zachęcanie do pożądanych zachowań (ulgi) i zniechęcanie do szkodliwych (np. wysoka akcyza na papierosy).

4.Podatki bezpośrednie

Podatki płacone bezpośrednio przez podatnika od jego dochodu lub majątku, np. PIT, CIT, podatek od nieruchomości, podatek od spadków i darowizn.

5.Podatki pośrednie

Podatki wliczone w cenę towarów i usług, np. VAT i akcyza. Do urzędu wpłaca je sprzedawca, ale ich ciężar ponosi kupujący, czyli konsument końcowy.

6.Podatnik i płatnik

Podatnik to osoba lub firma, która ma obowiązek zapłacić podatek. Płatnik oblicza podatek, pobiera go od podatnika i wpłaca do urzędu skarbowego, np. pracodawca pobierający zaliczki na PIT z pensji.

7.Podstawa opodatkowania i stawka podatku

Podstawa opodatkowania to kwota, od której oblicza się podatek (np. dochód). Stawka podatku to procent lub kwota, według której oblicza się podatek od tej podstawy.

8.Podatek progresywny a podatek liniowy

W podatku progresywnym stawka rośnie wraz ze wzrostem podstawy opodatkowania. W podatku liniowym stawka jest stała, bez względu na wysokość dochodu.

9.PIT - podatek dochodowy od osób fizycznych

Podatek od dochodów ludzi, a nie firm. Płacą go m.in. pracownicy, zleceniobiorcy, emeryci i osoby prowadzące jednoosobową działalność gospodarczą od dochodów uzyskanych w danym roku.

10.Przychód a dochód

Przychód to wszystkie pieniądze otrzymane z danego źródła. Dochód to przychód pomniejszony o koszty uzyskania przychodu. Podatek dochodowy liczy się od dochodu.

11.Skala podatkowa

Podstawowy, progresywny sposób opodatkowania PIT. Dochód do progu podatkowego jest opodatkowany stawką 12%, a 32% płaci się tylko od nadwyżki dochodu ponad próg.

12.Kwota wolna od podatku

Część rocznego dochodu w skali podatkowej, od której nie płaci się podatku. Uwzględnia się ją przez kwotę zmniejszającą podatek.

13.Podatek liniowy 19%

Sposób opodatkowania PIT, który może wybrać osoba prowadząca działalność gospodarczą: jedna stawka 19% od całego dochodu z firmy. Nie ma w nim kwoty wolnej, większości ulg ani wspólnego rozliczenia z małżonkiem.

14.Zeznanie roczne PIT

Rozliczenie dochodów i podatku za cały rok na podstawie m.in. informacji PIT-11 od pracodawcy o dochodach i pobranych zaliczkach, składane do urzędu skarbowego do 30 kwietnia następnego roku (np. PIT-37 pracownika, PIT-36L przy podatku liniowym). Jeśli zaliczki były wyższe niż podatek, powstaje nadpłata do zwrotu, a jeśli niższe - trzeba dopłacić różnicę.

15.Twój e-PIT

Usługa Krajowej Administracji Skarbowej, w której urząd przygotowuje zeznanie PIT na podstawie informacji od płatników. Podatnik może je zaakceptować, zmienić (np. dodać ulgi) albo odrzucić. Niezmienione zeznanie PIT-37 lub PIT-38 zostaje automatycznie złożone z upływem 30 kwietnia.

16.Ulga podatkowa

Zmniejszenie należnego podatku przyznane przez ustawę. Niektóre ulgi odlicza się od dochodu (np. ulgę rehabilitacyjną), a inne od podatku (np. ulgę na dzieci).

17.Ulga dla młodych

Zwolnienie z PIT przychodów osoby, która nie ukończyła 26 lat, m.in. z umowy o pracę i umowy zlecenia, do ustawowego limitu przychodów w roku.

18.Urząd skarbowy

Urząd Krajowej Administracji Skarbowej, który przyjmuje zeznania i deklaracje podatkowe, pobiera podatki, zwraca nadpłaty i kontroluje podatników. Zeznanie PIT składa się do urzędu właściwego dla miejsca zamieszkania.

19.CIT

Podatek dochodowy od osób prawnych. Płacą go m.in. spółki z ograniczoną odpowiedzialnością i spółki akcyjne od swojego dochodu. Stawka podstawowa wynosi 19%.

20.VAT

Podatek od towarów i usług, doliczany do ceny netto na każdym etapie obrotu. Każda firma oddaje do urzędu podatek tylko od wartości, którą sama dodała, a cały jego ciężar ponosi konsument końcowy.

21.VAT należny i VAT naliczony

VAT należny to podatek doliczony przez firmę do jej sprzedaży. VAT naliczony to podatek zapłacony przez firmę przy zakupach, wykazany na fakturach. Do urzędu wpłaca się różnicę: należny minus naliczony; gdy naliczony jest większy, różnicę można odzyskać.

22.Stawki VAT: podstawowa i obniżone

Stawka podstawowa wynosi 23%. Dla niektórych towarów i usług ustawa przewiduje stawki obniżone, np. 8% i 5%, a część czynności jest zwolniona z VAT.

23.Akcyza

Podatek pośredni nakładany na wybrane wyroby, m.in. napoje alkoholowe, wyroby tytoniowe, paliwa silnikowe, energię elektryczną i samochody osobowe. Daje dochody budżetowi i ogranicza spożycie szkodliwych produktów; VAT liczy się od ceny zawierającej akcyzę.

24.Podatki lokalne

Podatki stanowiące dochód gminy, m.in. podatek od nieruchomości (gruntów, budynków i budowli), rolny, leśny i od środków transportowych. Stawki podatku od nieruchomości ustala rada gminy w uchwale, w granicach określonych w ustawie.

25.ZUS

Zakład Ubezpieczeń Społecznych - państwowa instytucja, która pobiera składki na ubezpieczenia społeczne i wypłaca z nich świadczenia: emerytury, renty i zasiłki. Pobiera też składkę zdrowotną i przekazuje ją do NFZ.

26.Ubezpieczenia społeczne

Emerytalne (emerytura po osiągnięciu wieku emerytalnego), rentowe (renta z tytułu niezdolności do pracy i renta rodzinna), chorobowe (np. zasiłek chorobowy i macierzyński), wypadkowe (świadczenia po wypadku przy pracy i przy chorobie zawodowej).

27.Składki pracownika i pracodawcy

Przy umowie o pracę składkę emerytalną pracownik i pracodawca płacą po połowie, rentową płacą obaj (większą część pracodawca), chorobową w całości pracownik, a wypadkową w całości pracodawca.

28.Ubezpieczenie zdrowotne i NFZ

Składka zdrowotna trafia do Narodowego Funduszu Zdrowia, który finansuje leczenie ubezpieczonych, m.in. wizyty u lekarza, badania i pobyty w szpitalu. Ubezpieczeni mogą zgłosić do ubezpieczenia członków rodziny, np. dzieci.

29.Wynagrodzenie netto

Brutto to wynagrodzenie przed potrąceniami. Netto (na rękę) to kwota po odjęciu składek pracownika na ubezpieczenia społeczne, składki zdrowotnej i zaliczki na PIT. Koszt pracodawcy jest wyższy niż brutto o składki finansowane przez pracodawcę.

30.Emerytura w systemie zdefiniowanej składki

Wysokość emerytury zależy od sumy składek zapisanych na koncie w ZUS (powiększanych co roku przez waloryzację) podzielonej przez przewidywaną liczbę miesięcy życia na emeryturze. Wiek emerytalny wynosi 60 lat dla kobiet i 65 lat dla mężczyzn.

31.OFE

Otwarte fundusze emerytalne - prywatne fundusze zarządzane przez powszechne towarzystwa emerytalne, które inwestują część składki emerytalnej. Przynależność do OFE jest dobrowolna: kto nie złoży deklaracji, ma całą składkę w ZUS.

32.PPK

Pracownicze Plany Kapitałowe - dobrowolny system długoterminowego oszczędzania na emeryturę. Na prywatny rachunek pracownika wpłacają pracownik, pracodawca i państwo. Pracownik jest zapisywany automatycznie, ale może zrezygnować, składając deklarację.

33.Polisa, składka i suma ubezpieczenia

Polisa to dokument potwierdzający zawarcie umowy ubezpieczenia. Składka to cena ochrony płacona ubezpieczycielowi. Suma ubezpieczenia to górna granica kwoty, którą ubezpieczyciel wypłaci.

34.Ubezpieczenie na życie

Dobrowolne ubezpieczenie osobowe: w razie śmierci ubezpieczonego ubezpieczyciel wypłaca świadczenie osobie wskazanej w umowie (uposażonemu). Niektóre umowy przewidują też wypłatę, gdy ubezpieczony dożyje określonego wieku.

35.Ubezpieczenie majątkowe

Dobrowolne ubezpieczenie mienia, np. domu lub mieszkania, od zdarzeń takich jak pożar, zalanie czy kradzież. Ubezpieczyciel wypłaca odszkodowanie za powstałą szkodę, najwyżej do sumy ubezpieczenia.

36.OC posiadacza pojazdu

Obowiązkowe ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej posiadacza pojazdu mechanicznego. Pokrywa szkody, które kierujący wyrządził innym osobom w ich zdrowiu lub mieniu. Nie pokrywa szkód w pojeździe sprawcy.

37.AC (autocasco)

Dobrowolne ubezpieczenie własnego pojazdu. Pokrywa jego uszkodzenie lub kradzież, także wtedy, gdy szkodę spowodował sam właściciel.

38.Ubezpieczeniowy Fundusz Gwarancyjny (UFG)

Instytucja, która wypłaca odszkodowanie poszkodowanym, gdy sprawca wypadku nie miał obowiązkowego OC albo nie został ustalony. Od kierowcy bez OC UFG ściąga karę i zwrot wypłaconych pieniędzy.

39.Szara strefa

Legalna działalność gospodarcza ukrywana przed państwem po to, żeby nie płacić podatków i składek, np. praca bez umowy (na czarno) albo sprzedaż bez paragonu i faktury.

40.Skutki szarej strefy

Państwo ma mniejsze dochody z podatków i składek. Uczciwe firmy tracą na nieuczciwej konkurencji. Pracownik zatrudniony na czarno nie ma ubezpieczenia: praca nie zwiększa jego emerytury, a w razie choroby lub wypadku nie dostaje zasiłku.