Praca i zatrudnienie - umowy, prawa i obowiązki pracownika

1.Popyt na pracę

Zapotrzebowanie pracodawców na pracowników, czyli liczba osób, które pracodawcy chcą zatrudnić przy danym poziomie płac.

2.Podaż pracy

Liczba osób, które chcą i mogą podjąć pracę przy danym poziomie płac. Podaż pracy tworzą pracownicy i osoby szukające zatrudnienia.

3.Bezrobocie i stopa bezrobocia

Bezrobotny to osoba zdolna i gotowa do pracy, która jej szuka, ale nie ma zatrudnienia. Stopa bezrobocia to odsetek bezrobotnych wśród osób aktywnych zawodowo (pracujących i bezrobotnych): $\text{stopa} = \frac{\text{bezrobotni}}{\text{aktywni zawodowo}} \cdot 100\%$.

4.Bezrobocie frykcyjne

Krótkotrwałe bezrobocie osób, które zmieniają pracę, przeprowadzają się albo dopiero wchodzą na rynek pracy, np. po skończeniu szkoły. Występuje zawsze, nawet w dobrej sytuacji gospodarczej.

5.Bezrobocie strukturalne

Bezrobocie wynikające z niedopasowania kwalifikacji ludzi do potrzeb pracodawców, gdy zmienia się struktura gospodarki, np. upadają kopalnie, a brakuje informatyków. Zwykle jest długotrwałe; ogranicza je przekwalifikowanie.

6.Bezrobocie koniunkturalne

Bezrobocie wywołane spowolnieniem gospodarczym lub kryzysem: popyt na towary i usługi spada, więc firmy ograniczają produkcję i zwalniają pracowników. Maleje, gdy gospodarka znów się rozwija.

7.Bezrobocie sezonowe

Bezrobocie powtarzające się w określonych porach roku, gdy zmniejsza się zapotrzebowanie na pracę, np. w rolnictwie i budownictwie zimą albo w turystyce nadmorskiej poza latem.

8.CV (życiorys zawodowy)

Krótki dokument z informacjami o kandydacie: dane kontaktowe, wykształcenie, doświadczenie zawodowe, umiejętności i zainteresowania. Wykształcenie i doświadczenie zwykle podaje się od najnowszych. Na końcu umieszcza się zgodę na przetwarzanie danych osobowych w procesie rekrutacji.

9.List motywacyjny

Pismo dołączane do CV, w którym kandydat wyjaśnia, dlaczego chce pracować na danym stanowisku w tej firmie i co może jej zaoferować. Pisze się go do konkretnej oferty pracy.

10.Rozmowa kwalifikacyjna

Spotkanie kandydata z pracodawcą, na którym pracodawca sprawdza kwalifikacje i cechy kandydata. Warto się przygotować: poznać firmę, przemyśleć odpowiedzi na typowe pytania, przyjść punktualnie i odpowiednio ubranym.

11.Kompetencje twarde

Konkretne, łatwe do sprawdzenia umiejętności i wiedza zdobyte przez naukę i praktykę, potwierdzane często dyplomem lub certyfikatem, np. znajomość języka obcego, prawo jazdy, obsługa programu do grafiki.

12.Kompetencje miękkie

Umiejętności dotyczące współpracy z ludźmi i radzenia sobie z zadaniami, trudniejsze do zmierzenia, np. komunikatywność, praca w zespole, zarządzanie czasem, radzenie sobie ze stresem.

13.Umowa o pracę

Umowa z Kodeksu pracy, w której pracownik zobowiązuje się wykonywać pracę określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem, w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę, a pracodawca - wypłacać mu wynagrodzenie.

14.Rodzaje umów o pracę

Według Kodeksu pracy umowę o pracę zawiera się na okres próbny, na czas określony albo na czas nieokreślony.

15.Umowa na okres próbny

Umowa o pracę, która pozwala pracodawcy sprawdzić kwalifikacje pracownika, a pracownikowi - warunki pracy. Zawiera się ją na czas nie dłuższy niż 3 miesiące.

16.Umowa na czas określony

Umowa o pracę zawarta do określonej daty. Łączny czas takich umów z jednym pracodawcą nie może co do zasady przekroczyć 33 miesięcy, a ich liczba - trzech. Po przekroczeniu limitu umowa staje się umową na czas nieokreślony.

17.Umowa zlecenia

Umowa cywilnoprawna, w której zleceniobiorca zobowiązuje się starannie wykonać określone czynności, np. roznoszenie ulotek czy obsługę stoiska. Nie daje prawa do urlopu wypoczynkowego. Uczniowie i studenci do 26. roku życia nie płacą od niej składek ZUS.

18.Umowa o dzieło

Umowa cywilnoprawna, w której wykonawca zobowiązuje się wykonać konkretny rezultat (dzieło), np. namalować obraz, zaprojektować logo albo uszyć suknię. Liczy się efekt, a nie czas pracy; co do zasady nie odprowadza się od niej składek na ubezpieczenia społeczne.

19.Umowa o pracę a umowy cywilnoprawne

Umowa o pracę daje ochronę Kodeksu pracy: płatny urlop wypoczynkowy, pełne ubezpieczenia społeczne i zdrowotne, okres wypowiedzenia, ale pracownik jest podporządkowany pracodawcy. Przy zleceniu i umowie o dzieło wykonawca sam organizuje pracę i nie ma prawa do urlopu.

20.Młodociany pracownik

Osoba, która ukończyła 15 lat, a nie przekroczyła 18 lat. Można ją zatrudnić, gdy ukończyła co najmniej szkołę podstawową, w celu przygotowania zawodowego albo przy pracach lekkich. Nie może wykonywać prac szkodliwych i niebezpiecznych, pracować w godzinach nadliczbowych ani w nocy.

21.Obowiązki pracownika

Według Kodeksu pracy m.in.: sumiennie i starannie wykonywać pracę, stosować się do poleceń przełożonych zgodnych z prawem i umową, przestrzegać czasu pracy, regulaminu, przepisów BHP i przeciwpożarowych, dbać o dobro zakładu i chronić jego mienie.

22.Obowiązki pracodawcy

Według Kodeksu pracy m.in.: zapoznać pracownika z jego obowiązkami, zapewnić bezpieczne i higieniczne warunki pracy, terminowo wypłacać wynagrodzenie, równo traktować pracowników, przeciwdziałać dyskryminacji i mobbingowi oraz ułatwiać podnoszenie kwalifikacji.

23.Dobowa i tygodniowa norma czasu pracy

Według Kodeksu pracy czas pracy nie może przekraczać 8 godzin na dobę i przeciętnie 40 godzin w przeciętnie pięciodniowym tygodniu pracy. Praca ponad te normy to praca w godzinach nadliczbowych, za którą przysługuje dodatek albo czas wolny.

24.Wynagrodzenie brutto i netto

Brutto to wynagrodzenie zapisane w umowie, przed potrąceniami. Netto to kwota „na rękę”, którą pracownik dostaje po odliczeniu jego składek na ubezpieczenia społeczne, składki zdrowotnej i zaliczki na podatek dochodowy.

25.Płaca minimalna

Najniższe wynagrodzenie, jakie pracodawca musi wypłacić za pracę w pełnym wymiarze czasu pracy na umowie o pracę. Jej wysokość ustala się co roku. Przy umowie zlecenia obowiązuje minimalna stawka godzinowa.

26.Urlop wypoczynkowy

Coroczny, nieprzerwany i płatny urlop pracownika. Wynosi 20 dni, gdy pracownik jest zatrudniony krócej niż 10 lat, i 26 dni, gdy jest zatrudniony co najmniej 10 lat. Pracownik nie może się go zrzec.

27.Nauka w stażu urlopowym

Do stażu, od którego zależy wymiar urlopu, wlicza się okres nauki: m.in. średnia szkoła ogólnokształcąca (liceum) - 4 lata, średnia szkoła zawodowa (technikum) - nie więcej niż 5 lat, szkoła wyższa - 8 lat. Okresów nauki się nie sumuje; liczy się ten najkorzystniejszy.

28.BHP

Bezpieczeństwo i higiena pracy - zasady i przepisy chroniące życie i zdrowie pracowników. Pracownik przechodzi szkolenie BHP przed rozpoczęciem pracy, a gdy warunki pracy bezpośrednio zagrażają jego zdrowiu lub życiu, ma prawo powstrzymać się od jej wykonywania.

29.Państwowa Inspekcja Pracy (PIP)

Organ, który nadzoruje i kontroluje przestrzeganie prawa pracy, w tym przepisów BHP i legalności zatrudnienia. Inspektorzy mogą kontrolować pracodawców, wydawać nakazy i nakładać mandaty. Pracownik może złożyć do PIP skargę na pracodawcę.

30.Mobbing

Uporczywe nękanie lub zastraszanie pracownika, np. poniżanie go, ośmieszanie albo izolowanie od zespołu współpracowników. Pracodawca ma obowiązek przeciwdziałać mobbingowi.

31.Dyskryminacja w pracy

Gorsze traktowanie pracownika, np. przy zatrudnieniu, wynagrodzeniu czy awansie, z powodu m.in. płci, wieku, niepełnosprawności, narodowości, religii, przekonań politycznych albo zatrudnienia na czas określony lub w niepełnym wymiarze czasu pracy. Kodeks pracy jej zakazuje.

32.Etyka w pracy

Zasady uczciwego postępowania w pracy, m.in. rzetelność, uczciwość wobec pracodawcy i klientów, dotrzymywanie słowa, szacunek dla współpracowników i dochowanie tajemnicy firmy. Wiele firm zapisuje je w kodeksie etycznym.

33.Kultura organizacyjna

Wspólne dla członków organizacji wartości, normy i zwyczaje, które wpływają na ich zachowanie, np. sposób zwracania się do siebie, strój, styl podejmowania decyzji, podejście do klientów.

34.Funkcje zarządzania

Cztery działania kierownika: planowanie (ustalanie celów i sposobów ich osiągnięcia), organizowanie (podział zadań i zasobów), motywowanie (zachęcanie ludzi do pracy) i kontrolowanie (sprawdzanie wyników i porównanie ich z planem).

35.Styl autokratyczny

Styl kierowania, w którym kierownik sam podejmuje decyzje i wydaje polecenia, a pracownicy je wykonują bez dyskusji. Sprawdza się w sytuacjach wymagających szybkiej decyzji.

36.Styl demokratyczny

Styl kierowania, w którym kierownik konsultuje decyzje z pracownikami, uwzględnia ich zdanie i angażuje ich w rozwiązywanie problemów, ale odpowiedzialność za decyzję zostaje przy nim.

37.Styl liberalny

Styl kierowania, w którym kierownik daje pracownikom dużą swobodę: sami ustalają sposób wykonania zadań, a on ogranicza się do wyznaczenia celów i udzielania informacji. Sprawdza się w zespole doświadczonych specjalistów.