Gospodarka rynkowa - rynek, popyt, podaż i cena równowagi

1.Potrzeby ekonomiczne

Odczuwany przez człowieka brak czegoś, który można usunąć za pomocą dóbr lub usług. Są nieograniczone i zmieniają się z czasem. Dzielą się m.in. na podstawowe (np. jedzenie, schronienie) i wyższego rzędu (np. kultura, rozwój) oraz na indywidualne i zbiorowe (np. bezpieczeństwo publiczne, oświetlenie ulic).

2.Dobra ekonomiczne i dobra wolne

Dobra ekonomiczne są rzadkie w stosunku do potrzeb, trzeba je wytworzyć z ograniczonych zasobów i mają cenę (np. chleb, telefon). Dobra wolne występują w ilości wystarczającej dla wszystkich i nie mają ceny (np. powietrze atmosferyczne, światło słoneczne).

3.Rzadkość

Podstawowy problem ekonomii: zasoby potrzebne do wytwarzania dóbr są ograniczone, a potrzeby ludzi - nieograniczone. Dlatego ludzie, firmy i państwa muszą dokonywać wyborów, co wytworzyć i na co przeznaczyć zasoby.

4.Czynniki produkcji

Zasoby używane do wytwarzania dóbr i usług: praca (wysiłek fizyczny i umysłowy ludzi), ziemia (zasoby naturalne, np. grunty, złoża, woda) i kapitał (maszyny, budynki, narzędzia). Często dolicza się też przedsiębiorczość - umiejętność łączenia pozostałych czynników i podejmowania ryzyka.

5.Koszt alternatywny

Wartość najlepszej z możliwości, z której rezygnujemy, dokonując wyboru. Liczy się tylko jedna, najlepsza odrzucona możliwość, a nie suma wszystkich. Np. gdy uczeń zamiast płatnej pracy wybiera naukę, jego kosztem alternatywnym jest utracone wynagrodzenie.

6.Podstawowe pytania ekonomiczne

Każda gospodarka musi odpowiedzieć na trzy pytania: co produkować (jakie dobra i w jakiej ilości), jak produkować (jaką technologią i jakimi czynnikami produkcji) i dla kogo produkować (jak podzielić wytworzone dobra między ludzi).

7.Gospodarka rynkowa

System gospodarczy, w którym o tym, co, jak i dla kogo produkować, decydują konsumenci i przedsiębiorstwa, a ceny kształtują się swobodnie pod wpływem popytu i podaży. Dominuje własność prywatna, a firmy konkurują ze sobą i dążą do zysku.

8.Gospodarka centralnie planowana (nakazowo-rozdzielcza)

System, w którym o produkcji, cenach i podziale dóbr decyduje państwo w centralnych planach, a dominuje własność państwowa. Typowe skutki to niedobory towarów, kolejki, niska jakość wyrobów i mała wydajność. Taki system istniał m.in. w ZSRR i w PRL.

9.Gospodarka mieszana

System łączący mechanizm rynkowy z interwencją państwa: o większości decyzji decyduje rynek, a państwo koryguje jego słabości, np. dostarcza dobra publiczne, chroni konkurencję i prowadzi politykę społeczną. Tak działa większość współczesnych gospodarek; Konstytucja RP za podstawę ustroju gospodarczego Polski uznaje społeczną gospodarkę rynkową.

10.Rynek

Ogół transakcji kupna i sprzedaży oraz warunków, w jakich się odbywają. Na rynku spotykają się kupujący (popyt) i sprzedający (podaż), a w wyniku ich decyzji ustala się cena. Rynek nie musi być miejscem fizycznym - może działać np. w internecie.

11.Rodzaje rynków

Według przedmiotu wymiany: rynek dóbr i usług konsumpcyjnych, rynek czynników produkcji (np. rynek pracy, rynek ziemi) i rynek finansowy (np. pieniężny, kapitałowy, walutowy). Według zasięgu: lokalny, regionalny, krajowy i światowy.

12.Rynek konsumenta a rynek producenta

Na rynku konsumenta (kupującego) podaż przewyższa popyt, więc sprzedawcy konkurują o klientów, np. obniżkami cen i promocjami. Na rynku producenta (sprzedającego) popyt przewyższa podaż, więc to sprzedawcy dyktują warunki, a kupujący konkurują o towar.

13.Popyt

Ilość dobra, którą kupujący chcą i mogą kupić przy danej cenie w określonym czasie. Liczą się więc i chęć zakupu, i możliwość zapłaty.

14.Prawo popytu

Gdy cena dobra rośnie, a inne warunki się nie zmieniają, wielkość popytu na nie maleje; gdy cena spada - rośnie. Dlatego krzywa popytu na wykresie opada od lewej do prawej.

15.Pozacenowe czynniki popytu

Czynniki inne niż cena samego dobra, które zmieniają popyt przy każdej cenie: dochody kupujących, ceny dóbr substytucyjnych i komplementarnych, gusty i moda, oczekiwania co do przyszłych cen oraz liczba kupujących.

16.Dobra substytucyjne

Dobra, które mogą się wzajemnie zastępować, bo zaspokajają tę samą potrzebę, np. masło i margaryna, kawa i herbata. Gdy cena jednego z nich rośnie, popyt na drugie rośnie.

17.Dobra komplementarne

Dobra, które uzupełniają się i są używane razem, np. samochód i paliwo, drukarka i tusz. Gdy cena jednego z nich rośnie, popyt na drugie maleje.

18.Dobra normalne i dobra niższego rzędu

Na dobra normalne popyt rośnie, gdy rosną dochody kupujących (np. odzież markowa, wycieczki). Na dobra niższego rzędu popyt maleje, gdy dochody rosną, bo ludzie zastępują je lepszymi i droższymi (np. najtańsze produkty spożywcze).

19.Ruch wzdłuż krzywej popytu a przesunięcie krzywej

Zmiana ceny samego dobra powoduje ruch wzdłuż krzywej popytu (zmienia się wielkość popytu). Zmiana czynnika pozacenowego przesuwa całą krzywą: w prawo, gdy popyt rośnie, w lewo, gdy maleje.

20.Podaż

Ilość dobra, którą producenci chcą i mogą sprzedać przy danej cenie w określonym czasie.

21.Prawo podaży

Gdy cena dobra rośnie, a inne warunki się nie zmieniają, wielkość podaży rośnie, bo produkcja staje się bardziej opłacalna; gdy cena spada - podaż maleje. Dlatego krzywa podaży na wykresie rośnie od lewej do prawej.

22.Pozacenowe czynniki podaży

Czynniki inne niż cena dobra, które przesuwają krzywą podaży: koszty produkcji (ceny surowców, płace), technologia, liczba producentów, podatki i dotacje oraz warunki naturalne (np. pogoda w rolnictwie). Niższe koszty, nowa technologia i więcej producentów zwiększają podaż.

23.Cena równowagi

Cena, przy której wielkość popytu jest równa wielkości podaży: kupujący chcą kupić dokładnie tyle, ile sprzedający chcą sprzedać. Na wykresie to punkt przecięcia krzywej popytu i krzywej podaży; odpowiadająca mu ilość to ilość równowagi.

24.Nadwyżka

Sytuacja, gdy cena jest wyższa od ceny równowagi: wielkość podaży przewyższa wielkość popytu i część towaru zostaje niesprzedana. Sprzedawcy obniżają wtedy ceny, a rynek wraca do równowagi. Nadwyżka = podaż - popyt.

25.Niedobór

Sytuacja, gdy cena jest niższa od ceny równowagi: wielkość popytu przewyższa wielkość podaży, towaru brakuje i tworzą się kolejki. Na wolnym rynku cena wtedy rośnie. Niedobór = popyt - podaż. Powoduje go też cena maksymalna ustalona przez państwo poniżej ceny równowagi.

26.Jak odczytać cenę równowagi z tabeli?

W tabeli z ceną, popytem i podażą szukamy wiersza, w którym popyt jest równy podaży - to cena i ilość równowagi. Przy wyższych cenach liczymy nadwyżkę (podaż minus popyt), a przy niższych - niedobór (popyt minus podaż).

27.Konkurencja doskonała

Struktura rynku, na której działa bardzo wielu sprzedających i kupujących, produkt jest jednorodny, nie ma barier wejścia na rynek i wszyscy mają pełną informację. Pojedyncza firma nie ma wpływu na cenę - przyjmuje cenę ustaloną przez rynek. Najbliżej tego modelu są rynki niektórych produktów rolnych.

28.Monopol

Struktura rynku z jednym sprzedawcą, którego produktu nie da się zastąpić bliskim substytutem, a wejście innych firm blokują wysokie bariery. Monopolista sam wpływa na cenę. Monopol naturalny powstaje, gdy jedna firma obsłuży cały rynek najtaniej, np. sieć wodociągowa w mieście.

29.Oligopol

Struktura rynku z kilkoma dużymi firmami i wysokimi barierami wejścia. Każda firma, ustalając cenę, bierze pod uwagę reakcje konkurentów. Grozi tu zmowa cenowa (kartel). Przykłady: telefonia komórkowa, produkcja samolotów pasażerskich.

30.Konkurencja monopolistyczna

Struktura rynku z wieloma sprzedawcami, którzy oferują produkty zróżnicowane (marką, jakością, wyglądem, obsługą), i łatwym wejściem na rynek. Każda firma ma niewielki wpływ na cenę swojego produktu. Przykłady: restauracje, salony fryzjerskie, sklepy odzieżowe.

31.Funkcje państwa w gospodarce

Alokacyjna - państwo dostarcza dobra publiczne i kieruje zasoby tam, gdzie rynek ich nie dostarcza. Redystrybucyjna - przez podatki i świadczenia (np. zasiłki) zmniejsza nierówności dochodów. Stabilizacyjna - ogranicza bezrobocie i inflację oraz wspiera wzrost gospodarczy.

32.Dobro publiczne

Dobro, z którego korzystania nie można nikogo wykluczyć, a korzystanie przez jedną osobę nie zmniejsza korzyści innych, np. obrona narodowa, oświetlenie ulic. Firmom nie opłaca się go dostarczać, bo trudno pobrać za nie opłatę, dlatego finansuje je państwo z podatków.

33.UOKiK

Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów - organ administracji rządowej, który chroni konkurencję i konsumentów. Wykrywa i karze zmowy cenowe oraz nadużywanie pozycji dominującej, kontroluje łączenie się dużych firm i chroni zbiorowe interesy konsumentów, np. zakazuje wprowadzających w błąd praktyk.

34.Produkt krajowy brutto (PKB)

Wartość rynkowa wszystkich dóbr i usług finalnych wytworzonych na terenie danego kraju w ciągu roku. Liczy się tylko dobra finalne, a nie półprodukty, żeby niczego nie policzyć dwa razy. PKB na mieszkańca (per capita) to PKB podzielony przez liczbę ludności.

35.Dlaczego PKB nie mierzy w pełni poziomu życia?

PKB nie obejmuje szarej strefy, pracy w domu ani wolontariatu, nie pokazuje, jak dochód jest podzielony między ludzi, i nie uwzględnia stanu środowiska ani ilości czasu wolnego. Dlatego nie jest pełną miarą poziomu życia. Do porównań w czasie używa się PKB realnego, czyli oczyszczonego ze wzrostu cen.

36.Ruch okrężny w gospodarce

Model przepływów między gospodarstwami domowymi a przedsiębiorstwami. Gospodarstwa dostarczają firmom czynniki produkcji (pracę, ziemię, kapitał) i dostają za nie dochody (płace, renty, odsetki, zyski), a za te dochody kupują od firm dobra i usługi. Strumień realny (dobra, czynniki) płynie w przeciwną stronę niż strumień pieniężny.