WOS - powtórka z klasy 8

1.Dlaczego człowiek jest istotą społeczną?

Człowiek potrzebuje innych ludzi, aby zaspokajać potrzeby, rozwijać się i uczyć zasad życia. Ważne są dla niego kontakt z innymi, przynależność do grupy i uznanie.

2.Grupa społeczna

To zbiorowość ludzi, których łączą trwałe więzi, wzajemne kontakty, wspólne cele lub wartości oraz poczucie przynależności. W grupie obowiązują określone zasady i role.

3.Współpraca i podejmowanie decyzji w grupie

Współpraca polega na wspólnym działaniu dla osiągnięcia celu i podziale zadań. Grupa może podjąć decyzję przez głosowanie, porozumienie wszystkich albo przekazanie decyzji wybranej osobie.

4.Asertywność

To wyrażanie własnego zdania, potrzeb i uczuć oraz obrona swoich praw z poszanowaniem praw innych osób. Pozwala odmówić bez obrażania i bez ulegania naciskowi.

5.Negocjacje, kompromis i mediacja

Negocjacje to bezpośrednie rozmowy stron w celu rozwiązania sporu. Kompromis oznacza wzajemne ustępstwa. Mediacja to rozmowy z udziałem bezstronnej osoby, która pomaga stronom osiągnąć porozumienie.

6.Rodzina, gospodarstwo domowe i budżet

Rodzina jest grupą społeczną, której członków łączy małżeństwo, pokrewieństwo, powinowactwo lub adopcja. Gospodarstwo domowe tworzy osoba utrzymująca się samodzielnie albo osoby wspólnie mieszkające i utrzymujące się. Budżet domowy to plan dochodów i wydatków; dochody mogą pochodzić m.in. z pracy, emerytur i świadczeń.

7.Samorząd uczniowski i statut szkoły

Samorząd uczniowski tworzą wszyscy uczniowie szkoły, a wybrane organy reprezentują ich interesy. Statut określa organizację szkoły oraz prawa i obowiązki uczniów, w tym sposób składania skarg przy naruszeniu praw.

8.Godność człowieka i cechy praw człowieka

Godność to niezbywalna wartość każdego człowieka i źródło jego praw. Prawa człowieka są powszechne, przyrodzone, niezbywalne i nienaruszalne: przysługują każdemu od urodzenia, nie można się ich zrzec i należy je szanować.

9.Prawa i wolności człowieka

Prawa określają uprawnienia człowieka, a wolności chronią obszary jego samodzielnych decyzji przed nieuzasadnioną ingerencją. W Polsce gwarantuje je Konstytucja RP; należą do nich m.in. prawo do nauki i wolność sumienia.

10.Prawa dziecka

Dziecko ma prawa człowieka oraz szczególną ochronę ze względu na wiek. Konwencja o prawach dziecka gwarantuje m.in. prawo do nauki, opieki, ochrony przed przemocą, wyrażania zdania i odpoczynku.

11.Rzecznik Praw Obywatelskich i Rzecznik Praw Dziecka

Rzecznik Praw Obywatelskich stoi na straży praw i wolności człowieka i obywatela. Rzecznik Praw Dziecka chroni prawa dzieci. Mogą badać zgłoszone naruszenia i występować do właściwych instytucji o podjęcie działań.

12.Przemoc i cyberprzemoc - rozpoznawanie i reakcja

Przemoc fizyczna narusza ciało, psychiczna krzywdzi m.in. przez groźby i poniżanie, a cyberprzemoc odbywa się z użyciem technologii. Trzeba zadbać o bezpieczeństwo, powiadomić zaufanego dorosłego i zachować dowody; przy bezpośrednim zagrożeniu dzwonić pod 112.

13.Odpowiedzialność nieletnich

Osoba nieletnia może ponosić przewidziane prawem konsekwencje czynów karalnych i demoralizacji; jej sprawą zwykle zajmuje się sąd rodzinny. Odpowiedzialność karna na zasadach ogólnych zaczyna się co do zasady po ukończeniu 17 lat, z ustawowymi wyjątkami.

14.Samorząd terytorialny

To wspólnota mieszkańców określonego terytorium, która przez swoje organy wykonuje zadania publiczne we własnym imieniu i na własną odpowiedzialność. W Polsce działa na poziomie gminy, powiatu i województwa.

15.Gmina - organy i zadania

Organem stanowiącym i kontrolnym jest rada gminy, a wykonawczym wójt, burmistrz lub prezydent miasta. Oba organy wybierają mieszkańcy. Gmina zajmuje się m.in. wodociągami, odpadami, drogami gminnymi, szkołami podstawowymi i pomocą społeczną.

16.Powiat - organy i zadania

Organem stanowiącym i kontrolnym jest rada powiatu, a wykonawczym zarząd powiatu ze starostą na czele. Powiat zajmuje się m.in. szkołami ponadpodstawowymi, drogami powiatowymi i prowadzeniem szpitali powiatowych.

17.Województwo - samorząd i wojewoda

Organami samorządu województwa są sejmik oraz zarząd z marszałkiem na czele. Samorząd dba o rozwój regionu, m.in. transport regionalny i drogi wojewódzkie. Wojewoda reprezentuje rząd w województwie i nie jest organem samorządu.

18.Naród i tożsamość

Naród to wspólnota ludzi połączonych m.in. historią, kulturą, tradycją i poczuciem przynależności. Tożsamość oznacza świadomość tego, kim jesteśmy; można jednocześnie mieć tożsamość regionalną, narodową, państwową i europejską.

19.Obywatelstwo a narodowość

Obywatelstwo jest prawną więzią człowieka z państwem, z której wynikają prawa i obowiązki. Narodowość oznacza przynależność do narodu. Obywatelstwo i narodowość nie muszą być takie same.

20.Konstytucyjne obowiązki obywatela polskiego

Obywatel polski ma obowiązek wierności Rzeczypospolitej Polskiej, troski o dobro wspólne i obrony ojczyzny. Jak każdy podlegający polskiemu prawu powinien też m.in. przestrzegać prawa, ponosić określone ustawą ciężary publiczne i dbać o środowisko.

21.Symbole RP i patriotyzm

Symbolami RP są godło - biały orzeł w koronie na czerwonym polu, biało-czerwona flaga i hymn „Mazurek Dąbrowskiego”. Patriotyzm to przywiązanie do ojczyzny, troska o jej dobro i szacunek dla jej dziedzictwa, bez pogardy wobec innych narodów.

22.Mniejszości narodowe, etniczne i język regionalny

Mniejszość narodowa utożsamia się z narodem mającym własne państwo, a etniczna - z narodem bez własnego państwa. W Polsce należą do nich grupy obywateli polskich spełniające warunki ustawowe. Kaszubski ma status języka regionalnego.

23.Społeczeństwo obywatelskie

To społeczeństwo, którego członkowie dobrowolnie organizują się i działają na rzecz wspólnych spraw. Obejmuje m.in. działalność stowarzyszeń, fundacji, grup nieformalnych i lokalnych inicjatyw.

24.Cnoty obywatelskie

Odpowiedzialność to ponoszenie konsekwencji swoich działań, troska o dobro wspólne - dbanie o sprawy całej wspólnoty, solidarność - wspieranie innych, a odwaga cywilna - obrona słusznych zasad mimo ryzyka krytyki.

25.Organizacje pozarządowe i wolontariat

Organizacje pozarządowe, np. fundacje i stowarzyszenia, działają poza strukturami władz publicznych i nie są nastawione na zysk. Wolontariat to dobrowolna, nieodpłatna praca na rzecz innych lub dobra wspólnego.

26.Jak mieszkańcy wpływają na sprawy lokalne?

Mieszkańcy mogą m.in. uczestniczyć w wyborach, referendum lokalnym, konsultacjach, składać petycje i zgłaszać projekty do budżetu obywatelskiego. Młodzieżowa rada gminy reprezentuje głos młodych i pełni funkcje konsultacyjne, doradcze i inicjatywne.

27.Media - rodzaje i funkcje

Do mediów należą m.in. prasa, radio, telewizja i media internetowe. Informują, wyjaśniają wydarzenia, edukują, dostarczają rozrywki, kontrolują działania władz oraz umożliwiają debatę publiczną.

28.Fakt, opinia i rzetelność informacji

Fakt można sprawdzić na podstawie dowodów, a opinia wyraża ocenę lub pogląd. Rzetelny przekaz opiera się na sprawdzonych źródłach, oddziela fakty od komentarzy i nie ukrywa ważnych informacji.

29.Państwo - cechy i funkcje

Państwo to suwerenna organizacja polityczna ludności zamieszkującej określone terytorium, posiadająca władzę publiczną i prawo stosowania przymusu. Zapewnia m.in. bezpieczeństwo, porządek prawny i organizację usług publicznych oraz prowadzi politykę zagraniczną.

30.Demokracja, suwerenność narodu i pluralizm

W demokracji władza należy do narodu, który sprawuje ją przez przedstawicieli lub bezpośrednio, np. w referendum. Pluralizm oznacza możliwość działania różnych partii i organizacji oraz wyrażania różnych poglądów z poszanowaniem prawa.

31.Konstytucja RP

To najwyższe prawo Rzeczypospolitej Polskiej, uchwalone 2 kwietnia 1997 roku. Określa zasady ustroju, organizację i kompetencje władz oraz prawa, wolności i obowiązki człowieka i obywatela. Inne przepisy muszą być z nią zgodne.

32.Trójpodział władzy w Polsce

Władzę ustawodawczą sprawują Sejm i Senat, wykonawczą - Prezydent RP i Rada Ministrów, a sądowniczą - sądy i trybunały. Podział i równowaga władz ograniczają możliwość skupienia całej władzy w jednym ośrodku.

33.Sejm i Senat

Tworzą polski parlament i sprawują władzę ustawodawczą. Sejm liczy 460 posłów, a Senat 100 senatorów; ich kadencja trwa 4 lata. Parlament zajmuje się ustawami, a Sejm dodatkowo kontroluje działalność Rady Ministrów.

34.Prezydent RP

Jest najwyższym przedstawicielem państwa, wybieranym w wyborach powszechnych na 5 lat, najwyżej na dwie kadencje. Reprezentuje Polskę, stoi na straży Konstytucji i bezpieczeństwa państwa oraz m.in. podpisuje ustawy lub korzysta z prawa weta.

35.Rada Ministrów i premier

Rada Ministrów, czyli rząd, składa się z premiera i ministrów. Prowadzi politykę wewnętrzną i zagraniczną oraz kieruje administracją rządową. Premier kieruje jej pracami, a rząd potrzebuje poparcia większości sejmowej.

36.Państwo prawa i zasady działania sądów

W państwie prawa władze działają na podstawie i w granicach prawa. Sądy są niezależne, a sędziowie niezawiśli - przy orzekaniu podlegają Konstytucji i ustawom. Dwuinstancyjność umożliwia zaskarżenie orzeczenia do sądu wyższej instancji.

37.Trybunał Konstytucyjny

To organ władzy sądowniczej, który bada m.in. zgodność ustaw i innych przepisów z Konstytucją RP. Nie rozstrzyga zwykłych sporów między obywatelami.

38.ONZ - cele i udział Polski

Organizacja Narodów Zjednoczonych powstała w 1945 roku, a Polska jest jednym z jej członków założycieli. Jej główne cele to utrzymywanie pokoju i bezpieczeństwa, rozwijanie współpracy międzynarodowej oraz ochrona praw człowieka.

39.NATO - cel i członkostwo Polski

Organizacja Traktatu Północnoatlantyckiego to sojusz polityczno-wojskowy powstały w 1949 roku. Jego podstawą jest wspólna obrona: napaść na jednego członka traktuje się jako napaść na wszystkich. Polska należy do NATO od 12 marca 1999 roku.

40.Unia Europejska - cele i korzyści dla Polski

UE jest związkiem państw współpracujących na rzecz pokoju, dobrobytu i wspólnych wartości. Polska należy do niej od 1 maja 2004 roku. Członkostwo daje m.in. możliwość pracy i nauki w innych państwach UE oraz dostęp do funduszy na rozwój.