Osiągnięcia II RP i schyłek niepodległości - Wczoraj i dziś 7

1.Infrastruktura

Budowle (np. drogi, mosty, sieć kolejowa), instalacje (np. kanalizacja, wodociągi, energetyka) i instytucje (np. szkoły, szpitale) niezbędne do właściwego funkcjonowania państwa. Zniszczoną w czasie I wojny infrastrukturę ziem polskich odbudowywano przez cały okres międzywojenny, co obciążało gospodarkę.

2.Problemy gospodarcze II Rzeczypospolitej

Odrodzona Polska zmagała się m.in. z odbudową zniszczonej w czasie I wojny infrastruktury, różnym poziomem rozwoju ziem po zaborach, brakiem rynków zbytu dla przemysłu, nieskomunikowaną siecią kolejową o różnej szerokości torów, hiperinflacją i brakiem dużego portu morskiego. Przed I wojną światową zakłady włókiennicze Łodzi i Warszawy sprzedawały towary głównie do Rosji, a huty i kopalnie Górnego Śląska - do Niemiec.

3.Rolnictwo w II RP

Podstawa gospodarki II Rzeczypospolitej. W dawnych zaborach rosyjskim i austriackim dominowały wielkie majątki ziemian. Gospodarstwa chłopskie w większości kraju - poza Wielkopolską - były drobne i z trudem zaspokajały potrzeby ludności wiejskiej.

4.Polska A i Polska B

Podział gospodarczy odrodzonej Polski. Polska A to ziemie dawnego zaboru pruskiego i część Polski centralnej, gdzie dynamicznie rozwijały się rolnictwo i przemysł. Polska B to słabo rozwinięte, biedne tereny Galicji i Kresów Wschodnich.

5.Hiperinflacja

Gwałtowny spadek wartości pieniądza skutkujący szybkim i olbrzymim wzrostem cen. Odbudowa kraju i walka o granice zrujnowały finanse Polski. Rząd miał za małe dochody i dodrukowywał pieniądze, a marka polska szybko traciła wartość - banknoty miały nominały milionów marek.

6.Władysław Grabski

Polityk i ekonomista związany z Narodową Demokracją, minister skarbu. Premierem był w 1920 r. i ponownie od 1923 r., gdy stanął na czele ponadpartyjnego rządu. Przeprowadził reformę walutową i opanował hiperinflację. Po ustąpieniu z funkcji premiera w 1925 r. zajął się pracą naukową.

7.Reforma walutowa Grabskiego

Reforma przeprowadzona w 1924 r. Aby zrównoważyć budżet, rząd zwiększył dochody (droższe podróże koleją, podatki dla najbogatszych) i ograniczył wydatki (mniejsze zatrudnienie w administracji). Markę polską zastąpił złoty polski, a pieniądz emitował odtąd prywatny Bank Polski. Opanowano hiperinflację, a złoty był aż do II wojny jedną z najstabilniejszych walut w Europie.

8.Reforma rolna i parcelacja

Reforma rolna miała rozwiązać problemy wsi. Ustawy z 1920 r. nie zrealizowano z powodu sprzeciwu posiadaczy ziemskich; wrócono do niej w 1925 r. Parcelacja to podział majątków powyżej 180 ha (na Kresach Wschodnich - powyżej 300 ha): państwo wykupywało ziemię i sprzedawało ją chłopom na korzystny kredyt. Reformy nie zakończono przed wojną - w 1939 r. większość ziemi nadal należała do ziemian.

9.Wolne Miasto Gdańsk

Na mocy traktatu wersalskiego Gdańsk, Sopot i okolice utworzyły wolne miasto, które nie należało ani do Polski, ani do Niemiec. W kilku sprawach, np. w polityce zagranicznej, zależało od Rzeczypospolitej. Władze miasta ograniczały Polsce dostęp do gdańskiego portu, a Niemcy żądali przyłączenia Gdańska do Rzeszy, podkreślając, że mieszka tam głównie ludność niemiecka. Działania polskich szpiegów, m.in. w Gdańsku, nadzorował z Bydgoszczy Jan Żychoń - pomysłodawca akcji „Wózek”, czyli przechwytywania niemieckiej poczty w pociągach.

10.Budowa portu w Gdyni

Ponieważ Gdańsk zyskał status wolnego miasta, polskie władze postanowiły zbudować port w Gdyni, małej wiosce rybackiej blisko Sopotu. Prace ruszyły w 1921 r., a przyspieszyły po 1926 r. dzięki ministrowi Eugeniuszowi Kwiatkowskiemu. Powstał port handlowy i wojenny - pod koniec lat 30. największy nad Bałtykiem, a miasto liczyło 120 tys. mieszkańców. Gdynię nazywano polskim oknem na świat. Z Gdyni do Nowego Jorku pływał transatlantyk Batory.

11.Eugeniusz Kwiatkowski

Minister przemysłu i handlu, który po 1926 r. przyspieszył budowę portu w Gdyni. W 1935 r. wrócił do rządu jako zwolennik aktywnego udziału państwa w gospodarce i przygotował 4-letni plan gospodarczy, który zakładał utworzenie Centralnego Okręgu Przemysłowego.

12.Magistrala węglowa

Linia kolejowa łącząca Górny Śląsk z portem w Gdyni. Dzięki niej Polska mogła eksportować węgiel - najważniejszy polski surowiec eksportowy - do Skandynawii i na zachód Europy.

13.Wielki kryzys w Polsce

Kryzys gospodarczy, który wybuchł w 1929 r. w USA i szybko dotarł do Polski. Najbardziej odczuła go ludność wiejska: ceny produktów rolnych gwałtownie spadły, a z przeludnionej wsi nie było odpływu do miast z powodu słabo rozwiniętego przemysłu. W miastach wycofało się wielu inwestorów zagranicznych, a wiele zakładów upadło lub ograniczyło produkcję i zatrudnienie. Sytuacja zaczęła się zmieniać dopiero w 1935 r.

14.Centralny Okręg Przemysłowy (COP)

Okręg przemysłowy budowany od 1937 r. u zbiegu Wisły i Sanu według 4-letniego planu Eugeniusza Kwiatkowskiego. Miejsce wybrano ze względów bezpieczeństwa - z dala od granic ZSRS i III Rzeszy; teren był też przeludniony, a inwestycje miały zmniejszyć bezrobocie. Do wybuchu wojny powstało ponad 100 przedsiębiorstw, głównie hut, zakładów zbrojeniowych i elektrowni, a kolejne 300 było w budowie.

15.Społeczeństwo II Rzeczypospolitej

Najliczniejszą grupą byli chłopi (ponad połowa mieszkańców), drugą - robotnicy. Mniej liczni byli przedsiębiorcy, kupcy i rzemieślnicy, inteligencja oraz ziemianie. W okresie międzywojennym odsetek chłopów spadł o kilka procent, a o tyle samo wzrósł odsetek robotników; ubyło ziemian, a przybyło inteligencji.

16.Mniejszości narodowe w II RP

II Rzeczpospolita była państwem wielonarodowym - mniejszości stanowiły ok. 1/3 mieszkańców. Najliczniejsi byli Ukraińcy, Żydzi, Białorusini i Niemcy; mieszkali tu też m.in. Litwini, Czesi i Tatarzy. Mniejszości żyły przeważnie na obszarach przygranicznych. Dane o składzie narodowym przyniosły spisy powszechne z 1921 i 1931 r.

17.Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów

Terrorystyczna organizacja, w której działalność zaangażowała się w latach 30. XX w. część Ukraińców z II RP. Dokonywała m.in. zamachów na polskich polityków. Spośród mniejszości szczególnie nieprzychylni Polakom byli Ukraińcy i Niemcy.

18.Antysemityzm

Niechęć i wrogość wobec Żydów, która prowadzi do ich prześladowań i dyskryminacji. W II RP hasła antysemickie głosiła endecja, co pogarszało stosunki polsko-żydowskie. Pod jej naciskiem uczelnie stosowały numerus clausus - przyjmowały tylko ograniczoną liczbę studentów żydowskich. Dochodziło też do pogromów, czyli zorganizowanych napaści na ludność żydowską.

19.Getto ławkowe

Odrębne ławki dla młodzieży żydowskiej w salach wykładowych wyższych uczelni w Polsce międzywojennej. Studentów żydowskiego pochodzenia zmuszano do zajmowania wyznaczonych miejsc. Wprowadzono je z inicjatywy narodowców (endecji).

20.Asymilacja narodowa

W dwudziestoleciu międzywojennym dążenie do polonizacji słowiańskich mniejszości narodowych. Taką politykę prowadziły władze, w których duże wpływy miała endecja. Jej skutkiem było m.in. likwidowanie szkół z językiem ukraińskim i niszczenie cerkwi prawosławnych na Chełmszczyźnie. Polityka ta nie przyniosła zamierzonych efektów.

21.Prawa mniejszości narodowych w II RP

Mimo utrudnień sytuacja mniejszości w Polsce była lepsza niż w państwach sąsiednich. Mogły one zakładać własne partie polityczne, stowarzyszenia kulturalne, szkoły i czasopisma. Rozwijała się też kinematografia, np. w języku jidysz.

22.Powszechny obowiązek szkolny

W chwili odzyskania niepodległości ok. 30-40% obywateli, głównie z Kresów Wschodnich, nie umiało czytać ani pisać (analfabetyzm). Już w 1919 r. wprowadzono bezpłatne nauczanie w szkołach powszechnych, obowiązkowe dla dzieci od 7 do 14 lat. Z powodu braku szkół i nauczycieli, zwłaszcza na wschodzie, nie udało się tego w pełni zrealizować.

23.Reforma szkolnictwa w II RP

Reforma z 1932 r., która ujednoliciła system szkolny, różny w dawnych zaborach. Utworzono szkoły powszechne (7-letnie), gimnazja (4-letnie) i licea ogólnokształcące (2-letnie), ujednolicono programy nauczania z naciskiem na matematykę i fizykę i rozbudowano szkolnictwo zawodowe. Po liceum można było podjąć płatne studia na uniwersytecie lub politechnice. Powstały nowe uczelnie, np. w Poznaniu i Wilnie, a w Lublinie - Katolicki Uniwersytet Lubelski.

24.Lwowska szkoła matematyczna

Grupa matematyków ze Lwowa pod kierownictwem Stefana Banacha, która zdobyła światową sławę.

25.Złamanie Enigmy

Enigma to niemiecka maszyna szyfrująca. Jej kody złamali trzej poznańscy matematycy i kryptolodzy z wojskowych służb wywiadu: Marian Rejewski, Henryk Zygalski i Jerzy Różycki. Tuż przed II wojną polski wywiad przekazał kopie Enigmy Francuzom i Brytyjczykom. Odczytywanie niemieckich tajnych informacji miało olbrzymi wpływ na wynik II wojny światowej.

26.Literatura międzywojenna

Rozwijała się bardzo dynamicznie. Początkowo dominowali pisarze, którzy debiutowali przed 1918 r. (Stefan Żeromski, Władysław Reymont); tradycyjnie opisywały rzeczywistość też Zofia Nałkowska i Maria Dąbrowska. W latach 20. XX w. popularność zdobyli twórcy awangardowi: Witold Gombrowicz, Bruno Schulz i Stanisław Ignacy Witkiewicz (Witkacy). Tryumfy święciła literatura popularna, np. powieści Tadeusza Dołęgi-Mostowicza.

27.Awangarda

Tendencje w sztuce XX w., które wprowadzały radykalne nowości i zmiany w stosunku do dotychczasowych norm. Należały do nich m.in. ekspresjonizm (dzieło jako wyraz przeżyć i uczuć artysty), surrealizm i futuryzm.

28.Skamandryci

Poeci skupieni wokół czasopisma „Skamander”, m.in. Julian Tuwim, Antoni Słonimski i Jan Lechoń. W utworach nawiązywali przede wszystkim do spraw teraźniejszości i codzienności. Byli najpopularniejszą grupą poetycką międzywojnia.

29.Nagroda Nobla dla Reymonta

W 1924 r. Władysław Reymont, pisarz, który debiutował przed 1918 r., otrzymał Literacką Nagrodę Nobla za powieść „Chłopi” - jako drugi polski twórca po Henryku Sienkiewiczu.

30.Kinematografia w II RP

Rozwijała się intensywnie: powstawały filmy o różnej tematyce, w tym ekranizacje utworów literackich, a w latach 30. XX w. pojawiły się pierwsze filmy dźwiękowe. Gwiazdami byli m.in. Mieczysława Ćwiklińska, Hanka Ordonówna, Eugeniusz Bodo i Adolf Dymsza. Popularna była komedia muzyczna „Pani minister tańczy”.

31.Polskie Koleje Państwowe (PKP)

Państwowe koleje utworzone w 1926 r., które słynęły z punktualności, nowoczesności i wysokiego standardu wyposażenia. W drugiej połowie lat 30. XX w. jeździła m.in. Luxtorpeda - aerodynamiczny wagon spalinowy o prędkości 115 km/h, np. z Krakowa do Zakopanego.

32.Polskie Linie Lotnicze LOT

Od 1929 r. obsługiwały krajowe i zagraniczne połączenia lotnicze. Regularne loty pasażerskie na trasie Warszawa-Gdańsk ruszyły już w 1922 r. W Polsce konstruowano też nowoczesne samoloty, np. średni bombowiec PZL.37 Łoś.

33.Żwirko i Wigura

Pilot Franciszek Żwirko i konstruktor Stanisław Wigura w 1932 r. na samolocie RWD-6 wygrali w Berlinie Międzynarodowe Zawody Samolotów Turystycznych, znane w Polsce jako Challenge.

34.Zaolzie

Część Śląska Cieszyńskiego zamieszkana w większości przez Polaków, włączona do Czechosłowacji w 1920 r. Po konferencji monachijskiej (wrzesień 1938 r.) Polska wystosowała ultimatum do Pragi i 2 października 1938 r. wojska polskie wkroczyły na Zaolzie. W kraju zapanował entuzjazm, ale opinia międzynarodowa uznała Polskę za wspólnika III Rzeszy w rozbiorze Czechosłowacji i Polska znalazła się w izolacji.

35.Ostateczne uregulowanie spraw spornych

W październiku 1938 r. Joachim von Ribbentrop przedstawił ambasadorowi Józefowi Lipskiemu żądania: zgoda na przyłączenie Wolnego Miasta Gdańska do Rzeszy, budowa eksterytorialnej (wyłączonej spod kontroli Polski) autostrady i linii kolejowej przez Pomorze do Prus Wschodnich oraz przystąpienie do paktu antykominternowskiego. W zamian Niemcy oferowały przedłużenie do 25 lat deklaracji o niestosowaniu przemocy. Polska za każdym razem odmawiała.

36.Józef Beck

Minister spraw zagranicznych II RP. Razem z marszałkiem Edwardem Rydzem-Śmigłym i prezydentem Ignacym Mościckim ustalił, że Polska nie ustąpi III Rzeszy, a w ostateczności stawi jej zbrojny opór. W przemówieniu w sejmie 5 maja 1939 r. stanowczo odrzucił niemieckie żądania i oskarżenia.

37.Sojusz Polski z Wielką Brytanią i Francją

Po podboju Czechosłowacji i aneksji Kłajpedy przez Niemcy premier Wielkiej Brytanii Neville Chamberlain 31 marca 1939 r. zapewnił Polskę o pomocy w razie agresji niemieckiej - była to obietnica bez pokrycia. W połowie kwietnia dołączyła Francja, a pod koniec kwietnia Niemcy wypowiedziały deklarację o niestosowaniu przemocy z Polską. 25 sierpnia 1939 r. Wielka Brytania zawarła z Polską sojusz polityczno-wojskowy, co opóźniło wybuch wojny - Hitler planował atak na 26 sierpnia.

38.Pakt Ribbentrop-Mołotow

Sowiecko-niemiecki układ o nieagresji, zwany też układem Hitler-Stalin, zawarty 23 sierpnia 1939 r. w Moskwie. Podpisali go szefowie dyplomacji: Wiaczesław Mołotow (ZSRS) i Joachim von Ribbentrop (III Rzesza), w obecności Józefa Stalina.

39.Tajny protokół

Tajna część paktu Ribbentrop-Mołotow. Dzielił ziemie II Rzeczypospolitej między Niemcy i ZSRS w przybliżeniu wzdłuż Narwi, Wisły i Sanu. Wyznaczał też strefy wpływów w państwach bałtyckich, Finlandii i Rumunii. Wielka Brytania i Francja poznały jego treść, ale nie przekazały jej Polsce.