Rządy parlamentarne, zamach majowy i sanacja - Wczoraj i dziś 7

1.Scalanie ziem trzech zaborów

Zadanie władz odrodzonej Polski: połączenie ziem, które przez ponad wiek należały do trzech państw zaborczych i różniły się prawem, administracją oraz poziomem rozwoju cywilizacyjnego. Józef Piłsudski chciał silnej władzy centralnej, a mieszkańcy dawnych zaborów pruskiego i austriackiego - większej autonomii regionów. Przez cały okres międzywojenny nie udało się uchwalić jednakowego systemu prawnego.

2.Województwo śląskie

W 1919 r. Polskę podzielono na województwa; ostatecznie powstało ich 16. Jedno z nich, województwo śląskie, miało autonomię, czyli prawo do samodzielnego rozstrzygania swoich spraw, i własny sejm.

3.Polska Partia Socjalistyczna (PPS)

Największe ugrupowanie lewicowe w II RP, popierane głównie w dawnym zaborze rosyjskim i austriackim. Opowiadała się za demokracją parlamentarną i głosiła radykalne reformy, m.in. podział wielkich majątków ziemskich i przekazanie ziemi chłopom oraz upaństwowienie najważniejszych gałęzi przemysłu.

4.Komunistyczna Partia Polski (KPP)

Partia polskich komunistów w okresie międzywojennym. Nie była popularna w społeczeństwie, bo traktowano ją jako agenturę ZSRS. Przez większość okresu międzywojennego działała nielegalnie.

5.PSL-Piast

Centrowe stronnictwo ludowe, którego liderem był Wincenty Witos - w okresie międzywojennym trzy razy premier. Wywodziło się z ruchu ludowego, który powstał pod koniec XIX w. w Galicji. Ludowcy bronili interesów rolników i domagali się reformy rolnej.

6.PSL-Wyzwolenie

Lewicowe stronnictwo ludowe, popierane w dawnym Królestwie Kongresowym. Broniło interesów rolników i domagało się reformy rolnej. W 1931 r. PSL-Wyzwolenie i PSL-Piast utworzyły Stronnictwo Ludowe.

7.Chrześcijańska demokracja (chadecja)

Ruch polityczny, którego program odwoływał się do społecznej nauki Kościoła katolickiego. Liderem prawicowego Polskiego Stronnictwa Chrześcijańskiej Demokracji był Wojciech Korfanty, a partia miała największe poparcie na Górnym Śląsku. Podzielała poglądy endecji, ale głosiła konieczność umiarkowanych reform społecznych.

8.Narodowa Demokracja (endecja)

Ugrupowanie, które po odzyskaniu niepodległości nazywało się Związek Ludowo-Narodowy, a w 1928 r. przekształciło się w Stronnictwo Narodowe. Jego przywódcami byli Roman Dmowski i Roman Rybarski. Niechętnie odnosiło się do mniejszości narodowych i głosiło, że dobry obywatel to Polak-katolik.

9.Obóz Narodowo-Radykalny (ONR)

Skrajnie nacjonalistyczne ugrupowanie prawicy, które głosiło hasła szowinistyczne, antysemickie i antylewicowe; było mu blisko do faszyzmu. W II RP uległo podziałom. Władze delegalizowały takie ugrupowania, a sanacja ostro je zwalczała.

10.Pierwsze wybory do sejmu ustawodawczego

Wybory z 26 I 1919 r., które odbyły się tylko na części ziem polskich, bo trwały jeszcze walki o granice. Największym klubem w sejmie był Związek Ludowo-Narodowy (endecja); posłami zostali też członkowie PSL-Piast, PSL-Wyzwolenia i PPS. Pierwsze posiedzenie sejmu 10 II 1919 r. otworzył Józef Piłsudski.

11.Mała konstytucja

Ustawa przyjęta przez sejm 20 II 1919 r., która miała obowiązywać do uchwalenia pełnej konstytucji. Wprowadziła w Polsce republikę parlamentarną. Władza ustawodawcza należała do sejmu, a wykonawcza - do Naczelnika Państwa; sejm zatwierdził na tym stanowisku Józefa Piłsudskiego. Naczelnik reprezentował Polskę na forum międzynarodowym i powoływał rząd w porozumieniu z sejmem.

12.Kontrasygnata

Współpodpisanie dokumentu. Według małej konstytucji każda decyzja Naczelnika Państwa wymagała podpisu odpowiedniego ministra.

13.Konstytucja marcowa

Ustawa zasadnicza przyjęta przez sejm ustawodawczy 17 III 1921 r. Wprowadziła trójpodział władzy i dała szerokie kompetencje parlamentowi kosztem prezydenta i rządu: władzę ustawodawczą miały sejm i senat, wykonawczą - rząd i prezydent, a sądowniczą - niezawisłe sądy. Gwarantowała m.in. wolność sumienia i wyznania, równe prawa kobiet i mężczyzn oraz nienaruszalność własności prywatnej.

14.Prezydent w konstytucji marcowej

Głowa państwa, która pełniła głównie funkcję reprezentacyjną. Prezydenta wybierał parlament - sejm i senat połączone w Zgromadzenie Narodowe - na 7 lat. Powoływał rząd, ale tę decyzję musieli zaakceptować posłowie, a jego akty wymagały podpisu premiera i ministra. Był zwierzchnikiem sił zbrojnych, ale w czasie wojny nie mógł nimi dowodzić.

15.Sojusz z Francją i Rumunią

Sojusze zawarte w 1921 r. z inicjatywy Piłsudskiego, na których opierała się polityka zagraniczna II RP. Polska i Francja zobowiązały się do wzajemnej pomocy w razie agresji Niemiec, a Polska i Rumunia - do wsparcia wojskowego na wypadek ataku Rosji Sowieckiej. Podobnego układu nie udało się zawrzeć z Czechosłowacją.

16.Gabriel Narutowicz

Inżynier i konstruktor, profesor szwajcarskiej politechniki, w odrodzonej Polsce minister robót publicznych i spraw zagranicznych. Jako kandydat PSL-Wyzwolenia 9 XII 1922 r. wygrał wybory dzięki głosom mniejszości narodowych i został pierwszym prezydentem II Rzeczypospolitej. Faworytem wyborów był kandydat prawicy, hrabia Maurycy Zamoyski.

17.Zabójstwo Gabriela Narutowicza

Endecja nie pogodziła się z wyborem Narutowicza i rozpętała przeciw niemu ostrą nagonkę. 16 XII 1922 r. prezydenta zastrzelił w gmachu Zachęty w Warszawie Eligiusz Niewiadomski, fanatyczny zwolennik prawicy. Po tej tragedii nastroje na scenie politycznej się uspokoiły.

18.Stanisław Wojciechowski

Drugi prezydent Rzeczypospolitej Polskiej, polityk związany z PSL-Piast. Razem z Józefem Piłsudskim współzakładał PPS, później działał w ruchu spółdzielczym. Jego wybór po śmierci Narutowicza nie wywołał protestów. Po zamachu majowym zerwał kontakty z Piłsudskim i został profesorem Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego.

19.Rządy parlamentarne w latach 1919-1926

Okres, w którym rozdrobniony parlament toczył zaciętą walkę polityczną, a rządy często się zmieniały: od stycznia 1919 r. do maja 1926 r. działało 13 rządów. Każda partia miała inny program, co utrudniało reformy. Najdłużej, prawie 2 lata, przetrwał rząd Władysława Grabskiego powołany w 1923 r. Zaufanie do polityków malało z powodu niestabilnych rządów i afer.

20.Wojna celna

Działania gospodarcze Niemiec przeciw Polsce rozpoczęte w 1925 r. Niemcy przestali kupować polski węgiel, a pozostałe polskie towary obłożyli bardzo wysokimi cłami.

21.Korpus Ochrony Pogranicza (KOP)

Formacja wojskowa utworzona w 1924 r. do ochrony granicy wschodniej i zapewnienia bezpieczeństwa ludności Kresów Wschodnich. Na Kresach sowieccy dywersanci napadali na pociągi i polskie urzędy. Dywersja to skryta, podstępna działalność, która ma wywołać niepokoje społeczne.

22.Partyjniactwo

Kierowanie się przez polityków interesem własnej partii zamiast dobrem kraju. W 1923 r. Józef Piłsudski na znak protestu przeciw partyjniactwu wycofał się z polityki i zamieszkał w podwarszawskim Sulejówku.

23.Zamach majowy

Zbrojny zamach stanu, czyli nielegalne, siłowe przejęcie władzy przez Józefa Piłsudskiego, rozpoczęty 12 V 1926 r. po nieudanej rozmowie z prezydentem Wojciechowskim. W trzydniowych walkach w Warszawie zginęło ponad 400 osób, a 900 zostało rannych. Szalę zwycięstwa przechylili kolejarze, którzy zatrzymywali pociągi z wojskami wiernymi rządowi. 14 maja prezydent i rząd złożyli dymisje.

24.Ignacy Mościcki

Chemik i wynalazca, profesor Politechniki Lwowskiej. Wskazany przez Piłsudskiego, 1 VI 1926 r. został wybrany na prezydenta przez Zgromadzenie Narodowe (połączone izby sejmu i senatu) i pełnił tę funkcję do 1939 r. Premierem został Kazimierz Bartel, a Piłsudski objął funkcję ministra spraw wojskowych. Ten wybór był w rzeczywistości zalegalizowaniem zamachu stanu.

25.Nowela sierpniowa

Nowelizacja, czyli częściowa zmiana konstytucji marcowej, przyjęta przez parlament w sierpniu 1926 r. Dała prezydentowi prawo wydawania dekretów z mocą ustawy, gdy sejm nie obradował, oraz prawo rozwiązania sejmu i senatu przed upływem kadencji.

26.Sanacja

Obóz polityczny zwolenników Józefa Piłsudskiego, który rządził po zamachu majowym. Nazwa pochodzi od hasła „sanacji moralnej” (łac. sanatio - uzdrowienie), czyli odnowy życia publicznego i rozliczenia afer poprzednich rządów. Stanowiska w administracji i wojsku obsadzano głównie zwolennikami Piłsudskiego.

27.Autorytaryzm

Forma rządów, w której pełnię władzy sprawuje armia lub jedna partia polityczna, ale zachowane są pozory demokracji, np. wybory parlamentarne. Po zamachu majowym w Polsce wprowadzono rządy autorytarne.

28.Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem (BBWR)

Ugrupowanie utworzone przez sanację w 1928 r., żeby wygrać wybory parlamentarne. Na jego czele stał Walery Sławek, bliski współpracownik Piłsudskiego. Sanacja wygrała wybory po nieczystej kampanii z fałszerstwami, zwanymi „cudami nad urną”, ale nie zdobyła większości pozwalającej zmienić konstytucję.

29.Centrolew

Sojusz opozycyjnych partii lewicowych, chadeckich i ludowych zawarty w 1929 r., by przeciwstawić się rządom sanacji. Jego członkowie nawoływali m.in. do niepłacenia podatków.

30.Wybory brzeskie

Wybory parlamentarne z 1930 r., które praktycznie wyeliminowały opozycję z życia politycznego. Wcześniej aresztowano jej przywódców, m.in. Wincentego Witosa i Wojciecha Korfantego, i osadzono ich w twierdzy brzeskiej. W kampanii dochodziło do licznych nadużyć, a BBWR zdobył ponad połowę miejsc w parlamencie. W procesie brzeskim 11 przywódców opozycji skazano na kary więzienia.

31.Bereza Kartuska

Obóz dla więźniów politycznych otwarty przez władze sanacyjne w 1934 r. na Polesiu, po zamordowaniu ministra Bronisława Pierackiego przez Organizację Ukraińskich Nacjonalistów. Kierowano tam ludzi bez wyroku sądu, na podstawie decyzji administracyjnej, m.in. skrajnych nacjonalistów polskich i ukraińskich oraz komunistów. Dochodziło tam do wielu nadużyć i przemocy.

32.Konstytucja kwietniowa

Ustawa zasadnicza wprowadzona przez obóz sanacji 23 IV 1935 r. Wprowadziła silne rządy prezydenckie: prezydent, odpowiedzialny tylko „przed Bogiem i historią”, kontrolował rząd, parlament i sądy, co oznaczało odejście od trójpodziału władzy. Ograniczyła rolę parlamentu i wzmocniła senat kosztem sejmu. Prezydent wpływał na skład senatu, a podczas wojny mógł mianować swojego następcę.

33.Grupa pułkowników

Najbardziej autorytarne stronnictwo sanacji, które w latach 30. przejęło władzę w państwie. Rządy stawały się coraz mniej demokratyczne aż do wybuchu II wojny światowej.

34.Minister Józef Beck

Minister spraw zagranicznych od 1932 r. do wybuchu wojny, współpracownik Piłsudskiego i kontynuator jego idei. Rozwijał koncepcję Międzymorza, czyli sojuszu państw pod przywództwem Polski, i prowadził politykę równowagi, która w 1939 r. zakończyła się niepowodzeniem. Po wkroczeniu Sowietów do Polski ewakuował się z rządem do Rumunii.

35.Traktat o nieagresji z ZSRS

Układ zawarty przez Polskę w 1932 r., gdy po zamachu majowym rozluźniły się relacje polsko-francuskie. Doprowadził do niego Piłsudski, żeby zapewnić bezpieczeństwo państwa. Traktat miał obowiązywać 3 lata, ale przedłużono go do 1945 r.

36.Polsko-niemiecka deklaracja o niestosowaniu przemocy

Układ z Niemcami zawarty w 1934 r., gdy Niemcy po dojściu Hitlera do władzy były w izolacji międzynarodowej. Zakończył wojnę celną i poprawił stosunki polityczne; ożywiły się kontakty gospodarcze i kulturalne. Hitler widział w Polsce potencjalnego sojusznika w przyszłej wojnie z ZSRS.

37.Polityka równowagi

Polityka II RP wobec Niemiec i ZSRS prowadzona przez ministra spraw zagranicznych Józefa Becka: Polska starała się utrzymywać podobne stosunki z obydwoma sąsiadami. W praktyce bliższe były relacje Warszawy z Berlinem, a kontakty z ZSRS miały wyłącznie oficjalny charakter.

38.Trzy kręgi władzy sanacji

Po śmierci Józefa Piłsudskiego 12 V 1935 r. obóz sanacji się podzielił. Grupa zamkowa wokół prezydenta Mościckiego zajęła się modernizacją gospodarczą, wojskowi z Generalnego Inspektoratu Sił Zbrojnych (GISZ) z marszałkiem Edwardem Rydzem-Śmigłym - unowocześnieniem armii, a Ministerstwo Spraw Zagranicznych z Józefem Beckiem - polityką zagraniczną. Premiera Walerego Sławka całkowicie zmarginalizowano.

39.Obóz Zjednoczenia Narodowego (OZN)

Ugrupowanie rządzące utworzone w 1937 r. na polecenie marszałka Edwarda Rydza-Śmigłego. Głosiło hasła konsolidacji (zjednoczenia) narodu, solidaryzmu społecznego i dominującej roli państwa - była to wizja państwa autorytarnego. Miało poglądy nacjonalistyczne i podkreślało związki z Kościołem katolickim.

40.Opozycja w czasach sanacji

Rządy sanacji nie wyeliminowały całkowicie opozycji: w prasie ukazywały się karykatury Piłsudskiego i nie doszło do masowych prześladowań. Działały umiarkowane partie, m.in. Stronnictwo Ludowe (od 1931 r.), Front Morges założony w 1936 r. w Szwajcarii z gen. Władysławem Sikorskim na czele i chadeckie Stronnictwo Pracy. Opozycja nie miała jednak wpływu na władzę ani szans na jej zdobycie.