Odrodzenie Polski i walka o granice - Wczoraj i dziś 7

1.Rada Regencyjna

Najważniejszy ośrodek władzy na ziemiach polskich w chwili zakończenia I wojny światowej, utworzony w 1917 r. Powołały ją państwa centralne i społeczeństwo polskie nie miało do niej zaufania. Przekazała władzę Józefowi Piłsudskiemu, a potem została rozwiązana.

2.Tymczasowy Rząd Ludowy Republiki Polskiej

Rząd utworzony 7 XI 1918 r. w Lublinie z premierem Ignacym Daszyńskim, politykiem socjalistycznym. Jego program zakładał m.in. nacjonalizację banków oraz podział wielkich majątków ziemskich i przekazanie ziemi chłopom. Po objęciu władzy przez Piłsudskiego Daszyński podporządkował się jego zwierzchnictwu.

3.Nacjonalizacja

Przejęcie przez państwo prywatnego majątku lub kapitału.

4.Polska Komisja Likwidacyjna w Krakowie

Pełna nazwa: Polska Komisja Likwidacyjna Galicji i Śląska Cieszyńskiego. Ośrodek władzy utworzony jesienią 1918 r. w Krakowie; jej pracami kierował Wincenty Witos. Miała zapewnić bezpieczeństwo w zachodniej Galicji i przyłączyć te ziemie do odradzającej się Polski. Podobną funkcję we Lwowie pełnił Tymczasowy Komitet Rządzący.

5.Rada Narodowa Księstwa Cieszyńskiego

Polski ośrodek władzy działający w Cieszynie. Po rozpadzie Austro-Węgier przejęła kontrolę nad tą częścią Śląska Cieszyńskiego, w której Polacy stanowili większość. Działała do podziału tego obszaru między Polskę i Czechosłowację w 1920 r.

6.Naczelna Rada Ludowa

Polski organ władzy w zaborze pruskim z siedzibą w Poznaniu, powstały w listopadzie 1918 r. Działała obok wciąż istniejącej administracji niemieckiej. Podlegały jej Rady Ludowe tworzone przez Polaków w powiatach.

7.Przejęcie władzy przez Józefa Piłsudskiego

8 XI 1918 r. Niemcy zwolnili Piłsudskiego z twierdzy magdeburskiej, a 10 XI przybył on do Warszawy. 11 XI 1918 r. przejął od Rady Regencyjnej władzę wojskową - to symboliczna data odzyskania niepodległości. 14 XI Rada przekazała mu władzę cywilną, a 22 XI objął urząd Tymczasowego Naczelnika Państwa.

8.Tymczasowy Naczelnik Państwa

Urząd, który Józef Piłsudski objął na mocy dekretu po przejęciu władzy wojskowej i cywilnej od Rady Regencyjnej. Po jego objęciu Rada Regencyjna i pozostałe tymczasowe ośrodki władzy zostały rozwiązane.

9.Depesza o powstaniu państwa polskiego

Wiadomość wysłana 16 XI 1918 r. przez Józefa Piłsudskiego do rządów światowych mocarstw. Piłsudski oficjalnie powiadomił w niej o istnieniu niepodległego państwa polskiego, opartego na podstawach demokratycznych, i wyraził nadzieję na poparcie demokracji Zachodu.

10.Komitet Narodowy Polski

Polska organizacja polityczna z Romanem Dmowskim na czele. Po powstaniu państwa polskiego większość krajów nadal uznawała tylko ją. Polską niepodległość jako pierwsze uznały Niemcy, a ententa niesłusznie sądziła, że Piłsudski wciąż popiera państwa centralne.

11.Rząd Jędrzeja Moraczewskiego

Rząd tymczasowy powołany przez Piłsudskiego po przejęciu władzy, który miał działać do wyborów i zwołania sejmu. Na jego czele stanął polityk PPS Jędrzej Moraczewski. W ciągu dwóch miesięcy wprowadził m.in. 8-godzinny czas pracy, ubezpieczenia społeczne, płacę minimalną i prawa wyborcze dla kobiet.

12.Gabinet Ignacego Jana Paderewskiego

Rząd utworzony w styczniu 1919 r. po porozumieniu Józefa Piłsudskiego z Romanem Dmowskim. Premierem został znany w świecie pianista i działacz Ignacy Jan Paderewski. Mocarstwa uznały ten rząd za legalny organ władz odrodzonej Polski.

13.Odzyskanie niepodległości

Przyczyny: klęska Niemiec, Austro-Węgier i Rosji w I wojnie światowej oraz wybuch rewolucji w Rosji. Symboliczną datą jest 11 XI 1918 r. Skutki: Józef Piłsudski objął funkcję Naczelnika Państwa i powstała II Rzeczpospolita.

14.Koncepcja inkorporacyjna

Koncepcja granic Romana Dmowskiego: państwo jednolite pod względem narodowościowym, z ziem zamieszkanych głównie przez Polaków. Na zachodzie miały do niego należeć Górny Śląsk, Wielkopolska, Pomorze Gdańskie i większość Prus Wschodnich, a na wschodzie ziemie po rzekę Berezynę. Litwinów, Białorusinów i Ukraińców planowano przymusowo polonizować, a Niemców i Żydów skłonić do emigracji.

15.Koncepcja federacyjna

Koncepcja granic Józefa Piłsudskiego: blok państw narodowych - Polski, Łotwy, Litwy, Białorusi i Ukrainy - połączonych w federację, która miała chronić te kraje przed dominacją bolszewickiej Rosji. Granicę zachodnią miała ustalić konferencja pokojowa w Paryżu, bo Piłsudski nie chciał konfliktu z Niemcami.

16.Federacja

Państwo powstałe z połączenia kilku krajów, które zachowują autonomię wewnętrzną, lecz mają wspólny rząd.

17.Konflikt polsko-ukraiński

Konflikt o Lwów i Galicję Wschodnią, który wybuchł 1 XI 1918 r. Region ten był zamieszkany w większości przez Ukraińców. Wycofujący się ze Lwowa Austriacy przekazali Ukraińcom broń. Ukraińcy zajęli miasto i ogłosili utworzenie Zachodnioukraińskiej Republiki Ludowej (ZURL).

18.Orlęta Lwowskie

Młodzi polscy obrońcy Lwowa, którzy z pomocą nielicznych żołnierzy odbili miasto z rąk ukraińskich. Wiosną 1919 r. do Galicji Wschodniej przybyły Błękitna Armia gen. Hallera i oddziały z Wielkopolski, a do lipca 1919 r. Ukraińców wyparto za rzekę Zbrucz. Mocarstwa uznały Galicję Wschodnią za część Polski w marcu 1923 r.

19.Powstanie wielkopolskie

Antyniemieckie powstanie w Wielkopolsce, która pod koniec 1918 r. należała do Prus. Wybuchło po przyjeździe Ignacego Jana Paderewskiego do Poznania 26 XII 1918 r., gdy Niemcy zrywali polskie flagi i ostrzelali Bazar. W ciągu kilkunastu dni oswobodzono większość regionu. Dowodził gen. Józef Dowbor-Muśnicki. Formalnie Wielkopolska wróciła do Polski na mocy traktatu wersalskiego w styczniu 1920 r.

20.Przyłączenie Pomorza Gdańskiego

Na Pomorzu Gdańskim mieszkało podobnie wielu Polaków i Niemców, a w miastach przeważali Niemcy. Miejscowi działacze nie podjęli walki i czekali na decyzje konferencji pokojowej. Na mocy traktatu wersalskiego w styczniu 1920 r. większość Pomorza z Toruniem, ale bez Gdańska i Elbląga, wróciła do Polski.

21.Wolne Miasto Gdańsk

Autonomiczne miasto-państwo utworzone przez zachodnie mocarstwa z Gdańska, Sopotu i Żuław, pod zarządem Ligi Narodów. Przeważała w nim ludność niemiecka. Jego polityka zagraniczna i system celny były powiązane z Polską, która reprezentowała Gdańsk na arenie międzynarodowej. Władze miasta zabiegały o przyłączenie do Niemiec.

22.Plebiscyt

Głosowanie ludności w sprawie przynależności państwowej danego terytorium.

23.Plebiscyt na Warmii, Mazurach i Powiślu

Głosowanie przeprowadzone w lipcu 1920 r. Za przyłączeniem do Polski opowiedziało się tylko kilka procent ludności, głównie na południowej Warmii i Powiślu. Większość obszaru przypadła Niemcom, a Polska otrzymała niewielkie fragmenty Powiśla.

24.Zaślubiny Polski z morzem

Uroczystość 10 II 1920 r. w Pucku, podczas której gen. Józef Haller wrzucił do Bałtyku srebrny pierścień z orłem. Polska otrzymała wąski, liczący 140 km dostęp do morza, a jej największym portem był wtedy niewielki Puck.

25.Wyprawa kijowska

Ofensywa wojsk polsko-ukraińskich, które w maju 1920 r. po wyparciu bolszewików zajęły Kijów. Wcześniej, wiosną 1919 r., Polacy zajęli Wilno i wyparli bolszewików z ziem litewskich i białoruskich, a w styczniu 1920 r. gen. Edward Rydz-Śmigły opanował Dyneburg, który przekazano Łotwie. W kwietniu 1920 r. Piłsudski zawarł sojusz z Ukraińską Republiką Ludową.

26.Symon Petlura

Ataman, czyli ukraiński dowódca wojskowy, z Ukraińskiej Republiki Ludowej (URL). W kwietniu 1920 r. zawarł z Piłsudskim sojusz wojskowo-polityczny: URL uznała prawo Polski do Galicji Wschodniej, a Polacy zaakceptowali niepodległość pozostałych ziem ukraińskich.

27.Ofensywa bolszewików w 1920 r.

Po zajęciu Kijowa przez wojska polsko-ukraińskie bolszewicy w ciągu dwóch miesięcy wyparli je ze wschodu, a w lipcu 1920 r. walki przeniosły się do centralnej Polski. Armia bolszewicka dotarła aż do Włocławka i w pobliże Torunia. Lenin liczył, że po pokonaniu Polski rewolucja komunistyczna ogarnie zachód Europy, a komuniści planowali powołać Polską Republikę Sowiecką.

28.Linia Curzona

Projekt linii, do której miały się cofnąć wojska polskie po podpisaniu rozejmu w wojnie z sowiecką Rosją; biegła wzdłuż linii trzeciego rozbioru. Polska zgodziła się na nią w zamian za pomoc zachodnich mocarstw, ale rokowania z bolszewikami w Mińsku nie przyniosły efektu.

29.Rada Obrony Państwa

Organ powołany przez sejm w połowie 1920 r., gdy Armia Czerwona zbliżała się do Warszawy. Kierował nią Józef Piłsudski i otrzymała niemal dyktatorskie uprawnienia. Do wojska zgłaszali się ochotnicy, a od 1 do 20 lipca 1920 r. armia polska powiększyła się o 250 tys. żołnierzy.

30.Bitwa Warszawska

Bitwa z Armią Czerwoną toczona od 13 do 25 VIII 1920 r., która zdecydowała o zachowaniu przez Polskę niepodległości. Plan kontruderzenia przygotował gen. Tadeusz Rozwadowski pod kierownictwem Piłsudskiego. 13 VIII zaatakowały oddziały gen. Władysława Sikorskiego, 15 VIII walczono o Radzymin, a 16 VIII Piłsudski poprowadził atak znad rzeki Wieprz i rozbił armię Tuchaczewskiego.

31.„Cud nad Wisłą”

Inna nazwa Bitwy Warszawskiej. Określenie wymyślono, aby podważyć kompetencje Piłsudskiego: endecki publicysta sugerował, że tylko cud może uratować Polskę. Decydująca część bitwy przypadła 15 sierpnia, w święto Wniebowzięcia Matki Boskiej, i zwycięstwo zaczęto łączyć z jej wstawiennictwem.

32.Bitwa pod Komarowem

Bitwa stoczona 31 VIII 1920 r. w okolicach Zamościa, w której polskie oddziały pokonały 1. Armię Konną Budionnego.

33.Bitwa nadniemeńska

Bitwa we wrześniu 1920 r., w której wojsko polskie rozbiło cztery armie sowieckie. Po tej klęsce bolszewicy zaprzestali walki i poprosili o rozejm.

34.Pokój ryski

Traktat pokojowy między Polską a Rosją sowiecką podpisany 18 III 1921 r. w Rydze. Ustalał granicę wzdłuż dawnej granicy drugiego rozbioru, nieingerowanie w sprawy wewnętrzne i wzajemne zrzeczenie się odszkodowań. Bolszewicy mieli wypłacić Polsce 30 mln rubli w złocie i zwrócić mienie zagrabione za carów, ale tego nie zrobili. Polska uznała panowanie bolszewików na Ukrainie i Białorusi. Za granicą wschodnią zostało ok. miliona Polaków.

35.„Bunt” Żeligowskiego

W lipcu 1920 r. Rosjanie przekazali Litwie Wilno, zamieszkane w większości przez Polaków, a Litwini ustanowili je swoją stolicą. Na polecenie Piłsudskiego gen. Lucjan Żeligowski upozorował bunt swoich oddziałów i 9 X 1920 r. zajął Wilno. W 1922 r. Wileńszczyznę włączono do Polski.

36.Powstania śląskie

Trzy polskie powstania na Górnym Śląsku, który od średniowiecza leżał poza granicami Polski, choć wielu mieszkańców uważało się za Polaków. Pierwsze wybuchło w sierpniu 1919 r., drugie - rok później. Trzecie wybuchło w maju 1921 r., po plebiscycie, i to ono zadecydowało o podziale tego obszaru.

37.Plebiscyt na Górnym Śląsku

Głosowanie w marcu 1921 r. Za Polską opowiedziało się prawie pół miliona głosujących (40,4%), za Niemcami - 59,6%. Głosowały też osoby urodzone na Górnym Śląsku, ale tam niemieszkające: Polacy sprowadzili ok. 10 tys. takich osób, a Niemcy ponad 200 tys. Po plebiscycie większość obszaru przyznano Niemcom.

38.Trzecie powstanie śląskie

Powstanie z maja 1921 r., w które przerodził się strajk generalny zarządzony przez Wojciecha Korfantego, przywódcę polskiej ludności Górnego Śląska. Toczyły się krwawe walki, m.in. o Górę Świętej Anny. Po interwencji państw zachodnich w październiku 1921 r. Polska otrzymała jedną trzecią obszaru plebiscytowego z większością zakładów przemysłowych.

39.Podział Śląska Cieszyńskiego

Śląsk Cieszyński od XIV w. nie należał do Polski, ale mieszkali tam głównie Polacy; Czechosłowacja uważała go za swoje historyczne terytorium. W styczniu 1919 r. zaatakowało wojsko czeskie, które powstrzymały zachodnie mocarstwa. W lipcu 1920 r. region podzielono po połowie: cały okręg przemysłowy przypadł Czechosłowacji, a z nim blisko 150 tys. Polaków. Granica przecięła Cieszyn. Niekorzystnie wyznaczono też granicę na Spiszu i Orawie.

40.Uznanie granic II Rzeczypospolitej

Wytyczanie granic odrodzonej Polski trwało prawie 5 lat. Zachodnie mocarstwa uznały je w marcu 1923 r. Polska miała wtedy ok. 390 tys. km² i 27 mln mieszkańców; była szóstym pod względem wielkości państwem w Europie.